Management and Future Technologies | Volume 2, Issue 2 | № 006

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2025 Volume 2, Issue 2 281 2-rasm. DDoS hujumlarini aniqlashning asosiy yondashuvlari DDoS hujumlaridan himoyalanishning an’anaviy usullari har doim ham samarali bo‘lavermaydi, chunki tajovuzkorlar doimiy ravishda moslashib, yangi usullardan foydalanishadi. Shu nuqtai nazardan, mashinali o‘qitishdan foydalanish DDoS hujumlariga qarshi kurashish uchun kuchli vositadir. Malware (Zararli dasturlar) hujumlari - kompyuter tizimlariga zarar yetkazish, ma’lumotlarni o‘g‘irlash yoki ularni buzish uchun maxsus yaratilgan dasturlarni o‘z ichiga oladi. Viruslar, zararli dasturlar (malware) turi bo‘lib, kompyuter tizimlariga zarar yetkazish, ma’lumotlarni o‘g‘irlash, buzish yoki o‘zgartirish maqsadida yaratilgan dasturlardir. O‘zini boshqa dasturlarga yoki fayllarga biriktiradi va ko‘payadi. Fayllarni, dasturlarni yoki tizimlarni buzishi yoki zararli kodlarni ishlatishi mumkin. Troyanlar (Trojans) -Troyanlar zararli dasturlar (malware) turlaridan biridir va o‘zining maxsus xususiyatlari bilan ajratiladi. Odatda, troyanlar qo‘llanuvchi uchun foydali dastur yoki fayl ko‘rinishida ko‘rinadi, ammo foydalanuvchining ma’lumotlarini yoki tizimiga zarar yetkazadigan dasturdir[6]. 2023-yilda troyanlar orqali amalga oshirilgan hujumlar miqdori sezilarli darajada o‘sdi. Malware hujumlarining katta qismi troyanlar orqali amalga oshiriladi. Troyanlar ko‘pincha qonuniy dastur yoki fayl sifatida ko‘rinadi. Foydalanuvchi uni yuklab olgach, zararli faoliyatni boshlaydi. Misol uchun, foydalanuvchi o‘yin yoki antivirus deb o‘ylagan dastur aslida troyan bo‘lishi mumkin. Troyanlar foydalanuvchining shaxsiy ma’lumotlariga kirish imkoniyatini beradi, bu esa parollar, moliyaviy ma’lumotlar va boshqa maxfiy ma’lumotlarni o‘g‘irlashga olib keladi. Ko‘pgina troyanlar foydalanuvchining harakatlarini kuzatadi, jumladan, klaviatura bosishlarini (keylogging) yozib boradi, bu esa kiberjinoyatchilarga maxfiy ma’lumotlarni olish imkonini beradi.

Volume 2, Issue 2 282 June 2025 Management and Future Technologies journal.umft.uz Troyanlar kompyuter yoki qurilmani botnet deb ataladigan zararli tarmoqning bir qismiga aylantirishi mumkin. Botnetlar ko‘pincha DDoS (Distributed Denial of Service) hujumlarini amalga oshirish uchun ishlatiladi[15]. Spyware: Kompyuter tizimlariga o‘rnatilgan zararli dasturlar turiga kiradi va foydalanuvchining faoliyatlarini kuzatish uchun yaratiladi. Ular foydalanuvchining internet sur’atlari, xabarlari, fayllari, shuningdek, klaviatura yozuvi kabi ma’lumotlarni to‘plash va yuborish uchun ishlatiladi. Worms (Qurtlar): zararli dasturlar (malware) turiga kiradi va o‘zlarini o‘z-o‘zlariga tarqaladi, tarmoqlar orqali ko‘payadi va kompyuter tizimlariga zarar yetkazadi. Ular kompyuter tizimlariga zarar yetkazish uchun kutilmagan narsalar yuklay oladi, masalan, ma’lumotlarni buzish, kompyuter tizimlarini qo‘shib, shuningdek, ularni o‘chirish uchun xavfsizlik ogohlantirishlari o‘chirish. Telekommunikatsya tarmoqlariga tarixda bo‘lib o‘tgan eng katta kiber hujumlar tahlili Telekommunikatsiya tarmoqlariga buladigan hujumlar tarixi odatda uzun va o‘zgaruvchan bo‘lib, tarmoqning o‘sish va rivojlanish jarayonlariga bog‘liq ravishda o‘zgarib kelgan. Quyidagi, boshqa bilimdonlik yo‘nalishi yoki tuzilmaviy va siyosiy o‘zgarishlar bilan birgalikda, ba’zi eng katta hujumlar va ularning o‘tkazilishi bilan bog‘liq bazi muhim voqealar keltirilgan: 1988-yil Morris Worm - Robert Tappan Morris tomonidan yaratilgan bu dastur, birinchi dunyodagi katta internet hujumi hisoblanadi. Bu ularning birinchi o‘rniga Internetdagi barcha 1.8 million kompyuterlarga yuborilgan kompyuter dasturi bo‘lib, tarmoqni yoritishga olib kelgan va tarmoqga kirishni qiyinlashtirgan[7]. 2000-yil DDoS Hujumlari: 2000-yillarda, DDoS hujumlari kuchayib bordi. Bu hujumlar tarmoqqa yuqori miqdorda faolsiz so‘rovlar yuborilishi bilan bog‘liq edi va katta internet xizmat ko‘rsatuvchilarini, masalan, Yahoo, eBay va Amazonni tashkil etgan tarmoqlarga ham ta’sir etamay qolmadi. 2007-yil Estonia hujumi - 2007 yilinda, Estonyada mavjud telekommunikatsiya tarmog‘ilari qattiq hujumlarga uchradi, bu hujum davlat organlarining tarmog‘lari, saytlar va banklariga ta’sir qilmay qolmadi. Hujumlar qo‘shimcha tarmoqlar, botnetlar va DDoS hujumlari orqali amalga oshirildi. 2010-yil Stuxnet Virus: Stuxnet virus kompyuter dasturiy ta’minotida o‘zgarishlar kiritish uchun ishlab chiqarilgan, dunyoda eng kuchli viruslar orasida hisoblanadi. Bu virus 2010 yilinda paydo bo‘lgan va ayrim xalqaro ommaviy tarmoqlarda katta zararni olib borib, xususan, Eronning nukleer tizimlariga zarar kiritganligi yoki qarshi yaratilganligi bilan tanilgan. Stuxnetning o‘zi qiziq dasturiy vosita: bu birinchi bo‘lib kompyuter tizimlarining birlamchi burchaklariga hujjatlarni jo‘natish uchun ishlab chiqilgan va Microsoft Windows OS yuklamalari uchun mo‘ljallangan. Bu

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2025 Volume 2, Issue 2 virus mayda xavfsizlik nazoratini buzish, avtomatlashtirish, nazorat tizimi o‘chirish va ba’zi to‘plamalar yoki sensorga zarar berish uchun mo‘ljallangan. Bu sababli, u o‘zini nukleer tizimlar, gaz, neft yoki suv ishlab chiqarish stantsiyalari, kommunikatsiya tarmoqlari va boshqa kritik infrastruktur tizimlariga ta’sir qilish uchun ideal vosita hisoblanadi. 2013-2014 -yil Yahoo kompaniyasi o‘zining foydalanuvchilar bazasining katta qismini ta’sir etgan bir nechta kiberhujumlarga duch keldi. 2013 va 2014 yillarda 3 milliard foydalanuvchining shaxsiy ma’lumotlari o‘g‘irlandi. Bu hujumdan so‘ng Yahoo kompaniyasining qiymati pasaydi va 4.8 milliard dollarga sotilgan. 2016-yil Mirai Botnet hujumi - Mirai botnet, bir necha milliy internet qurilmalari bo‘yicha o‘rnatilgan standart qurilmalarni nishonladi va ulardagi xavfsizlik farq qilgan tarmoqlarga taqiladi. Bu hujumlar, boshqa qurilmalarni qo‘llab-quvvatlash uchun foydalanilishi mumkin bo‘lgan ba’zi standart protokollarni ishlatgan edi. Ushbu kiberhujum tasirida 2016-yil 21-oktabrda DNS provayderiga qarshi amalga oshirilgan hujum natijasida Twitter, Netflix, Reddit, GitHub va boshqalar kabi yirik platformalar xizmat ko‘rsatishda uzilishlarga duch keldi. Bu hujum oqibatida internetning katta qismi ish faoliyatini to‘xtatdi[8]. 2017-yil WannaCry, ransomware turidagi zararli dastur bo‘lib, Windows operatsion tizimlariga hujum qilgan. U dastlabki tarqalishi va tezda global miqyosda tarqalishi bilan mashhur bo‘lgan. Hujum 150 dan ortiq mamlakatlarda tarqalgani uchun ko‘plab tashkilotlar, jumladan Britaniya milliy sog‘liqni saqlash xizmatlari, faoliyatlarini to‘xtatishga majbur bo‘lishdi. Umumiy zararlar taxminan 4 milliard dollarni tashkil etdi. 2017-yil Equifax, moliyaviy ma’lumotlarni boshqaruvchi kompaniya, kiberhujumga duch keldi, natijada 147 million foydalanuvchining shaxsiy ma’lumotlari o‘g‘irlandi. Bu hujum natijasida kompaniya 4 milyard dollarlik zararga uchradi va katta miqdordagi shaxsiy ma’lumotlar internetga tarqatildi. Shuningdek, kompaniya uchun reputatsiya yo‘qotishiga olib keldi. 2020-yil SolarWinds hujumi - SolarWinds tarmoqlariga kirish, kiber hujumchilar va kiberjarayonchilar tomonidan amalga oshirilgan katta hujumlar ketma-ket edi. Bu hujum, o‘z ichiga 17,000 dan ortiq tarmoq saytini ta’siriga olib kelgan va boshqa hujumlar uchun “orqaga qarshi hujum”ni amalga oshirishda qo‘llanilgan. Telekommunikatsiya tizimlariga amalga oshirilayotgan kiber hujumlarni aniqlash usulari Hujumlarni aniqlash va oldini olish tizimlarining rivojlanishi kiberxavfsizlik sohasida muhim o‘rin tutadi, chunki kiberhujumlar ko‘paygani sayin, ularni aniqlash va ularga qarshi kurashish uchun samarali tizimlar va texnologiyalar doimiy ravishda takomillashtirilmoqda. 283

Volume 2, Issue 2 284 June 2025 Management and Future Technologies journal.umft.uz Telekommunikatsiya tizimlariga amalga oshirilayotgan kiber hujumlarni aniqlash uchun bir nechta usullar va algoritmlar qo‘llaniladi. Bu usullar odatda kiberxavfsizlik texnologiyalariga asoslangan bo‘lib, har xil kiberhujumlarni oldindan bilish, kuzatish va oldini olish imkonini beradi. Ushbu magistirlik ishida quyida kiberhujumlarni aniqlash usullarini ko‘rib chiqamiz: - imzo asosida aniqlash (Signature-Based Detection); - anomaliya asosida aniqlash (Anomaly-Based Detection); - xatti-harakatlar tahlili (Behavioral Analysis); - o‘rganishga asoslangan aniqlash (Machine Learning-Based Detection); - xavfsizlik devorlari va IDS/IPS tizimlari; - Deep Packet Inspection (DPI); - yolg‘on pozitivlarni kamaytirish (False Positive Reduction); - hujumlarni bashorat qilish tizimlari (Predictive Analytics). Imzo bo‘yicha aniqlash - kiberxavfsizlikda keng tarqalgan yondashuv bo‘lib, u hujumlarni aniqlash va ularga qarshi kurashda asosiy rol o‘ynaydi. Ushbu usul avvaldan ma’lum bo‘lgan kiberhujumlarni aniqlash uchun imzolarni ishlatadi. Imzo asosida aniqlash tizimlari 1990-yillarda keng tarqaldi. Tizimlar tarmoq trafigini oldindan belgilangan hujum imzolari bilan taqqoslab, kiberhujumlarni aniqlay boshladi. Imzo - bu zararli dastur, xakerlik usuli yoki kiberhujumlarning o‘ziga xos xususiyatlari, masalan, kod uziga xos belgilari yoki harakatlar[9]. Dastlab zararli dasturlar hamda kiberhujumlar to‘planiladi va tahlil qilinadi, tahlil jarayonida ularning kodlari, xatti-harakatlari va kirish xarakatlari o‘rganiladi. Tahlil natijasida olingan ma’lumotlar asosida imzo yaratiladi. Bu imzo, masalan, kodning bir qismi yoki dasturga xos bo‘lgan muayyan xatti-harakatlar bo‘lishi mumkin. 3-rasm. Imzo asosidagi ruxsatsiz kirish yoki tajovuzni aniqlash tizimi tuzilishi

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2025 Volume 2, Issue 2 Imzo bo‘yicha aniqlash jarayoni bir necha bosqichni o‘z ichiga oladi: - Tarmoq yoki tizimdan tarmoq trafigi, fayllar va foydalanuvchi xatti-harakatlari haqida ma’lumotlar yig‘iladi. - Yig‘ilgan ma’lumotlar oldindan saqlangan imzolar bilan solishtiriladi. Agar biror ma’lumot imzo bilan mos kelsa, tizim bu harakatlarni hujum yoki tahdid sifatida baholaydi. - Agar moslik aniqlansa, tizim administratorlariga ogohlantirish yuboriladi va tegishli choralar ko‘rish tavsiya etiladi. - Yaratilgan imzolar xavfsizlik tizimlarining (masalan, antivirus dasturlarida) ma’lumotlar bazasida saqlanadi. Ushbu ma’lumotlar bazasi doimiy ravishda yangilanadi[16]. Zero-day hujumlar - bu yangi kiberxavf yoki tizimdagi xavfsizlik zaifligini ekspluatatsiya qilish uchun amalga oshirilgan hujumlar bo‘lib, ularga qarshi hech qanday patch (yamoq) yoki himoya choralari hali ishlab chiqilmagan. “Zero-day” degan atama, tizim egalarida yoki ishlab chiquvchilarida ushbu zaiflikdan himoyalanish uchun hech qanday vaqt (nol kun) bo‘lmaganligini anglatadi. Ba’zi hollarda normal faoliyatlar kiberhujum sifatida noto‘g‘ri aniqlanishi mumkin, bu esa tizimdan ortiqcha ogohlantirishlar kelishiga sabab bo‘ladi. Imzo bo‘yicha aniqlash tizimlari muntazam ravishda yangilanishlarni talab qiladi, chunki kiberhujumlar va zararli dasturlar doimiy ravishda o‘zgarib bormoqda. Anomaliya asosida aniqlash (Anomaly-Based Detection) - bu kiberxavfsizlikda ishlatiladigan hujumni aniqlash usuli bo‘lib, tizim yoki tarmoqdagi normal xatti-harakatlardan chetga chiqishni kuzatib, hujumlarni yoki zararli faoliyatlarni aniqlaydi. Bu usul imzo asosidagi aniqlashdan farqli ravishda, avvaldan ma’lum bo‘lmagan hujumlarni ham aniqlash qobiliyatiga ega, chunki u tizimning odatiy xatti-harakatlarini kuzatadi va ularni aniq model bilan solishtiradi. Anomaliya asosida aniqlashning ishlash prinsipiga ko‘ra dastlab, tizim yoki tarmoqning normal holati va foydalanuvchi xatti-harakatlari haqida ma’lumot to‘planadi. Bu jarayonda quydagilar tahlil qilinadi. - Tarmoqdagi normal trafik hajmi va tuzilmasi; - Foydalanuvchilarning kirish harakatlari; - Xizmatlar va dasturiy ta’minotning odatiy ishlash usullari tahlil qilinadi. Odatdagi xatti-harakatlar asosida statistik yoki o‘rganish modeliga asoslangan model yaratiladi. Bu model normal holatni tavsiflaydi va undan chetga chiqqan har qanday harakat potentsial xavfli deb baholanadi. 285

Volume 2, Issue 2 286 June 2025 Management and Future Technologies journal.umft.uz Tizim yoki tarmoqdagi yangi ma’lumotlar yig‘ilganda, ular yaratilgan model bilan solishtiriladi. Agar ma’lumotlar normal holatdan sezilarli darajada farq qilsa (anomaliya kuzatilsa), u holda bu kiberhujum yoki zararli faoliyat belgisi sifatida qayd etiladi. Tizim administratorlari anomaliyalar haqida ogohlantiriladi va ular bu harakatlarni tekshirishi yoki avtomatik javob beruvchi tizimlar sozlangan bo‘lsa ularga qarshi choralar ko‘rish imkoyati mavjud bo‘ladi[17]. Xatti-harakatlarni tahlil qilib aniqlash (Behavioral Analysis) - bu kiberxavfsizlikda ishlatiladigan texnologiya bo‘lib, foydalanuvchilar yoki tizimning odatiy faoliyatini tahlil qilish orqali nomaqbul yoki zararli xatti-harakatlarni aniqlashni maqsad qiladi. Bu yondashuv odatda hujumlarni anomaliya asosida aniqlash tizimlariga yaqin va u foydalanuvchilarning yoki dasturlar, tarmoq va qurilmalarning odatdagi faoliyatini kuzatadi. Avval tizimning yoki foydalanuvchilarning odatiy xatti-harakatlari kuzatiladi. Bu jarayonda quyidagilar tahlil qilinadi: - Foydalanuvchining tizimga kirish va chiqish vaqtlari; - Tarmoq trafigi va foydalanuvchi tomonidan foydalaniladigan tarmoq resurslari; - Foydalanuvchi tomonidan ishlatiladigan dasturlar va ular bilan bog‘liq faoliyatlar. Normal faoliyat asosida foydalanuvchi yoki tizim uchun xulqiy harakatlar yaratib boriladi. Ushbu harakatlar asosida tahlil tizimi foydalanuvchining odatiy harakatlarini o‘rganadi va har qanday chetga chiqishni qayd qiladi. Agar foydalanuvchining xatti-harakatlari odatdagidan sezilarli darajada farqlasa, tizim bu harakatni potentsial tahdid sifatida ko‘radi. Misol uchun, foydalanuvchi odatda bir marta tizimga kirsa, ammo bir kun ichida kutilmaganda bir necha marta tizimga kirsangiz yoki ko‘p sonli tarmoqlar orasida ma’lumot uzatishga harakat qilsa, tizim bu faoliyatni g‘ayrioddiy deb baholaydi. Tizim administratorlarini ogohlantirish yoki avtomatik ravishda harakat qilish mumkin. Masalan, foydalanuvchining faoliyati bloklanishi yoki tekshiruvlar boshlanishi mumkin. O‘rganishga asoslangan aniqlash (Machine Learning-Based Detection) - kiberxavfsizlikda hujumlarni yoki nomaqbul faoliyatni aniqlash uchun sun’iy intellekt va mashina o‘rganish (ML) texnologiyalaridan foydalanadigan usuldir. Ushbu yondashuv odatdagi xatti-harakatlarni avtomatik ravishda o‘rganib, yangi tahdidlarni aniqlashda an’anaviy usullardan ancha samarali bo‘liadi. Mashina o‘rganishning asosiy maqsadi tizim yoki tarmoqdagi hujumlarni o‘z vaqtida aniqlash uchun avtomatik ravishda yangi hujumlarni va o‘zgarishlarni tushunishidir[10]. Mashina o‘rganish modeli uchun zarur bo‘lgan ma’lumotlarni yig‘ish jarayoni boshlanadi. Bu ma’lumotlar tarmoq trafigi, foydalanuvchi xatti-harakatlari, tizim loglari yoki oldingi hujumlar haqidagi ma’lumotlardan iborat bo‘ladi.

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2025 Volume 2, Issue 2 Yig‘ilgan ma’lumotlar avval tozalanadi, filtrlanadi va mashina o‘rganish modeli uchun tayyorlanadi. Bu jarayonda zararli faoliyat va normal faoliyat belgilari o‘rganiladi. Ma’lumotlar to‘plami asosida mashina o‘rganish modeli o‘qitiladi. Model o‘qitish uchun etiketlangan (belgilangan) ma’lumotlar talab qilinadi, ya’ni modelga oldindan zararli faoliyat va normal faoliyat namunalarini ko‘rsatish kerak. Bu o‘rganish jarayonida model ma’lumotlar ichida harakatlarni va farqlarni aniqlashni o‘rganadi. O‘qitilgan model yangi kiruvchi ma’lumotlarni tahlil qiladi. Agar model zararli xatti-harakatni aniqlasa, u tizim administratorlariga ogohlantirish beradi yoki avtomatik ravishda himoya choralarini ishga tushiradi. Tarmoqlararo ekran (Firewalls) va IDS/IPS tizimlari - kiberxavfsizlik infratuzilmasida muhim rol o‘ynaydigan vositalar bo‘lib, ular tarmoqni himoya qilish, hujumlarni aniqlash va ularga qarshi chora ko‘rish uchun ishlatiladi. Ularning vazifalari bir-biriga o‘xshash bo‘lsa-da, ishlash prinsiplari va funktsional farqlari mavjud. Tarmoqlararo ekran - himoyalash vositasi bo‘lib, ishonchli tarmoq va ishonchsiz tarmoq orasida ma’lumotlarga kirishni boshqarishda qo‘llaniladi. Tarmoqlararo ekran ko‘p komponentli bo‘lib, u internetdan tashkilotning axborot zahiralarini himoyalash strategiyasi sanaladi. Ya’ni tashkilot tarmog‘i va internet orasida qo‘riqlash vazifasini bajaradi. Tarmoqlararo ekranning asosiy funksiyasi ma’lumotlarga egalik qilishni markazlashtirilgan boshqaruvini ta’minlashdan iborat. IDS (Intrusion Detection Systems) va IPS (Intrusion Prevention Systems) tarmoqda yoki tizimda nomaqbul va zararli faoliyatni aniqlash va bartaraf etishga mo‘ljallangan tizimlardir. IDS ruxsatsiz kirishni aniqlash tizimi yordamida tizim yoki tarmoq xavfsizlik siyosatini buzib kirishga harakat qilingan usul yoki vositalar aniqlanadi. Ruxsatsiz kirishlarni aniqlash tizimlari deyarli chorak asrlik tarixga ega. Ruxsatsiz kirishlarni aniqlash tizimlarining ilk modellari va prototiplari kompyuter tizimlarining audit ma’lumotlarini tahlillashdan foydalangan. Bu tizim ikkita asosiy sinfga ajratiladi. Tarmoqqa ruxsatsiz kirishni aniqlash tizimi (Network Intrusion Detection System) va kompyuterga ruxsatsiz kirishni aniqlash tizimiga (Host Intrusion Detection System) bo‘linadi. IDS tizimlari arxitekturasi tarkibiga quyidagilar kiradi: - himoyalangan tizimlar xavfsizligi bilan bog‘liq holatlarni yig‘ib tahlillovchi sensor qism tizimi; - sensorlar ma’lumotlariga ko‘ra shubhali harakatlar va hujumlarni aniqlashga mo‘ljallangan tahlillovchi qism tizimi; omborxona. tahlil natijalari va dastlabki holatlar haqidagi ma’lumotlarni yig‘ishni ta’minlaydigan 287

Volume 2, Issue 2 288 June 2025 Management and Future Technologies journal.umft.uz Tarmoqqa ruxsatsiz kirishni aniqlash tizimi (NIDS) ishlash tamoyili quyidagicha: - tarmoqqa kirish huquqiga ega bo‘lgan trafiklarni tekshiradi; - zararli va ruxsatga ega bo‘lmagan paketlarga cheklov qo‘yadi. Tarmoqga asoslangan IDS (Network-Based IDS): Bu tizim tarmoqdagi trafikni kuzatib, zararli paketlar yoki kiruvchi trafikni aniqlaydi. Tarmoqda kirayotgan va chiqayotgan barcha trafikni tahlil qiladi. Xostga asoslangan IDS (Host-Based IDS) Xost tizimlarining faoliyatini kuzatadi. Har bir xostda joylashgan dasturlar, fayllar, va foydalanuvchi faoliyatlarini monitoring qiladi va ularning odatdagi faoliyatidan farqli hatti-harakatlarni qayd etadi. 1980-yillar Ilk IDS tizimlari faqat oddiy hujum belgilariga asoslangan edi. Bu tizimlar log fayllarini va trafigini qo‘lda tahlil qilish orqali hujumlarni aniqlashga asoslangan. 4-rasm. IDS va IPS tizimlarini tarmoqda qo‘llanilish sxemasi IPS kompyuter tizimlari yoki tarmoqlarida yuz berayotgan hodisalarni kuzatish va kompyuter xavfsizligi siyosati yoki standart xavfsizlik qoidalarini buzishga olib keladigan holatlarning tahlili bilan birgalikda aniqlangan holatlarni to‘xtatishga, hujumlarga qarshi javob qaytarish qobiliyatli harakatlar yig‘indisidir. IPS texnologiyasi IDS texnologiyasini mustaqil ravishda nafaqat xavfni aniqlabgina qolmay, balki uni muvaffaqiyatli bloklashi bilan to‘ldiradi. Ushbu taxminiy IPS funktsiyasi IDS ga qaraganda ancha kengroq: - IPS hujumni bloklaydi (xavfsizlik siyosatini buzadigan, resurslarga, hostlarga, dasturlarga kirishni taqiqlovchi foydalanuvchi sessiyasining to‘xtatadi); - IPS himoyalangan muhitni o‘zgartiradi (hujumlarni oldini olish uchun tarmoq qurilmalarini qayta tuzadi);

Management and Future Technologies - journal.umft.uz June 2025 Volume 2, Issue 2 IPS hujum tarkibini o‘zgartiradi (masalan, virusi bilan yuborilgan faylni xatdan olib tashlaydi va uni allaqachon tozalagan yoki proksi-server sifatida yuboradi, kiruvchi so‘rovlarni tahlil qiladi va paketli sarlavhalarda ma’lumotni tashlab ketadi). Biroq, bu tizimlar aniq afzalliklaridan tashqari, ularning kamchiliklariga ham ega. Masalan, IPS har doim axborot xavfsizligi intsidentini aniq belgilab bera olmaydi, yoki xatti-harakatlarning odatdagi xatti-harakatlarini noto‘g‘ri qabul qiladi yoki foydalanuvchini hodisa sifatida qabul qiladi. Birinchi variantda yolg‘on salbiy hodisa haqida gapirish odatiy holdir, ikkinchi variantda esa noto‘g‘ri ijobiy hodisalar aytiladi. Shuni esda tutish kerakki, ularning paydo bo‘lishini to‘liq bartaraf etishning iloji yo‘q, shuning uchun tashkilot har-bir holda ikki guruhning qaysi xavfini kamaytirish yoki qabul qilish kerakligini mustaqil ravishda hal qilishi mumkin. Tarmoqga asoslangan IPS (Network-Based IPS) Tarmoqdagi barcha trafikni kuzatib boradi va zararli trafikni bloklash uchun qoidalar asosida ishlaydi. Bu tizim tarmoq chegarasida himoya qiladi. Xostga asoslangan IPS (Host-Based IPS): Xostning ichki faoliyatini nazorat qiladi va zararli faoliyat topilganda, ushbu tizimdagi jarayonni yoki dasturiy ta’minotni bloklaydi. Hujumlarni bashorat qilish tizimlari (Predictive Analytics) - bu xavfsizlik ma’lumotlarini oldindan tahlil qilish orqali kelajakdagi kiberxavf yoki hujumlarni prognoz qilish va oldini olishga qaratilgan usullardir. Predictive analytics texnologiyasi kiberxavfsizlikda hujumlar sodir bo‘lishidan oldin potentsial tahdidlarni aniqlash va hujumlarni bartaraf etishga imkon beradi. Bu yondashuv tarixiy ma’lumotlar, xatti-harakatlar alohida hujum belgilari va statistik modellarga asoslanadi, shuningdek, mashinani o‘rganish va sun’iy intellekt kabi ilg‘or texnologiyalarni qo‘llaydi. Hujumlarni bashorat qilish orqali tashkilotlar xavfsizlik choralari va mudofaa mexanizmlarini avvaldan kuchaytiradi. Tarmoq hujumlarini aniqlash va himoyalashda hozirda keng qo‘llanilayotgan vositalar Snort - bu ochiq manba asosida yaratilgan Intrusion Detection System (IDS) va Intrusion Prevention System (IPS) bo‘lib, tarmoqda kiberhujumlarni aniqlash va oldini olish uchun ishlatiladi. Snort tarmoq trafikini real vaqtda monitoring qilish, tahdidlarni aniqlash va ogohlantirishlar yuborish imkonini beradi. Martin Roesch tomonidan 1998-yilda ishlab chiqilgan va hozirgi kunda Cisco Systems tomonidan qo‘llab-quvvatlanadi. Snort tarmoq trafikini real vaqtda kuzatadi. Anomaliyalar va imzo asosida tahdidlarni aniqlaydi. Foydalanuvchilar o‘z ehtiyojlariga mos ravishda qoidalarni yaratishi va yangilashi imkonyati. Kiber tahdid aniqlanganda tizim administratorlariga ogohlantirish yuboradi. Snort dastlab 2003 yilda IDS funksiyalari bilan chiqarilgan va hozirda eng ommabop IDS/IPS tizimlaridan biri hisoblanadi. Snort millionlab foydalanuvchilar tomonidan qo‘llanilib, keng ko‘lamli xavfsizlik tahlillari va himoya choralarini ta’minlaydi. Hujumlar va xavfsizlik hodisalari haqidagi 289

Volume 2, Issue 2 290 June 2025 Management and Future Technologies journal.umft.uz malumotlar qaytdlarni amalga oshiradi. 5-rasm. Snortni real tarmoqda qo‘llanilish sxemasi Snortning asosiy funksiyalari sifatida quyidagilarni ko‘rsatish mumkin: Trafikni kuzatish va tahlil qilish: Snort tarmoq orqali o‘tuvchi paketlarni tahlil qiladi va ular ichida g‘ayritabiiy yoki zararli faoliyatni aniqlaydi. Bu signatura asosidagi qoidalar yordamida amalga oshiriladi. Snortning asosiy versiyasi ochiq manbali bo‘lsada, Cisco kompaniyasi tomonidan qo‘llabquvvatlanadigan tijorat versiyalari ham mavjud. Cisconing Firepower platformasi, bu Snortni o‘z ichiga olgan holda tarmoq xavfsizligi yechimlarini taqdim etadi[18]. Deep Packet Inspection (DPI): Snort faqatgina paketlarning sarlavhasini emas, balki ularning ma’lumot qismidagi kontentni ham chuqur tahlil qiladi. Bu texnologiya murakkab hujumlarni, masalan, shifrlangan trafikdagi zararli ma’lumotlarni aniqlash imkonini beradi. Snort har bir trafik paketini protokollar bilan solishtiradi va signatura asosida tekshiradi. Masalan, TCP, UDP, ICMP va boshqa protokollar bilan bog‘liq xatolar yoki hujumlar aniqlanadi. Snort turli xil hujumlarni aniqlashda yordam beruvchi modullar bilan ham kengaytiriladi. Masalan, preprocessor modullari yordamida tarmoqda aniq bir protokol yoki trafik turini tahlil qilishda yordam beradi[11]. Suricata - bu ochiq manba kodiga ega bo‘lgan tarmoq xavfsizligi tizimi bo‘lib, u tarmoq trafigini monitoring qilish, tahlil qilish va hujumlarga qarshi himoya qilish uchun ishlatiladi. Suricata asosan IPS (Intrusion Prevention System) va IDS (Intrusion Detection System) funksiyalarini bajaradi va tarmoqda yuz berayotgan har qanday shubhali faoliyatni aniqlash va bloklashga qaratilgan. Suricata 2010-yil 3-dekabrda ishlab chiqarilgan. Ushbu loyiha o‘zining birinchi versiyasi bo‘lgan Suricata 1.0 ni chiqarish bilan boshlandi. Suricata dasturi Open Information Security

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2025 Volume 2, Issue 2 Foundation (OISF) tomonidan ishlab chiqilgan, va uning maqsadi tarmoq xavfsizligi va hujumlarni aniqlash tizimlarini yangilash edi. Dekodlash: Paketning keyingi protokolini aniqlash uchun uni dekodlash bosqichi amalga oshiriladi. Bu qadamda paketning ichki protokol tuzilmalari ochiladi va yangilanadi. Qoidalarni filtrlash va tekshirish: Qoidani ishga tushirishdan oldin, qoida filtrlanadi va ro‘yxatdan keyingi imzolar olinadi. Sarlavha mosligini tekshirish orqali qoidaga muvofiqligi baholanadi. Aniqlash: Agar sarlavha mos kelsa, qoidaning qolgan qismini tekshirish davom ettiriladi. Boshqa imzolar mavjud bo‘lsa, ular bilan moslik tekshiriladi. Natijalar va ichki tuzilmalarni ishga tushirish: Log fayllariga mos yozuvlar qo‘shilib, ichki tuzilmalar yangilanadi. Ishchilar tizimlarini yaratish: Jarayonning so‘nggi bosqichida ishchi tizimlar yaratilib, uzluksiz ishlash uchun Suricata tizimi ishga tushadi. Ushbu bosqichlar orqali Suricata tarmoqdagi tahdidlarni aniqlash va ularning oldini olishga qaratilgan jarayonni samarali amalga oshiradi. Suricata turli protokollarni, jumladan, HTTP, FTP, SMTP, DNS va boshqalarni tahlil qiladi. Bu orqali tarmoq trafigini chuqur tahlil qilish imkonini beradi. Suricata, tarmoqning tezligini oshirish va ko‘p foydalanuvchiga xizmat ko‘rsatish uchun ko‘p ip (multi-threading) texnologiyasidan foydalanadi. IDS va IPS sifatida Suricata real vaqt rejimida hujumlarni aniqlash va ularni oldini olishga qodir. Suricata ochiq manba kodga ega, bu esa uni bepul ishlatish va moslash imkonini beradi. Dasturiy ta’minotni har qanday dasturchi yoki xavfsizlik mutaxassisi o‘z ehtiyojlariga mos ravishda o‘zgartirishi mumkin. Suricata turli qo‘shimcha modullar bilan kengaytirilishi mumkin, masalan, Suricata-Update orqali qoidalar to‘plamini yangilash. Suricata yuqori ish samaradorligi va katta hajmdagi tarmoq trafigini samarali ravishda tahlil qilish imkoniyatiga ega. 291

Volume 2, Issue 2 June 2025 Management and Future Technologies journal.umft.uz 292 6-rasm. Suricata real tarmoqda qo‘llanilish sxemasi Suricata tarmoqdagi harakatlarni monitoring qilish uchun CPU va xotira resurslarini talab qiladi. Tizimning resurslardan foydalanishi tahlil jarayonining samaradorligini belgilaydi. Qoida tahlilida mantiqiy ifodalash va statistik sinovlar asosida qoidalarni belgilash muhimdir. Suricata paketlarni yig‘ish jarayonida tarmoq interfeysidan o‘tgan har bir paketni ushlaydi. IPS va IDS tizimlari ishlash samaradorligini baholash Tadqiqotning ushbu qismi tarmoq hujumlarini aniqlash tizimlari (IDS) sifatida Snort va Suricataning yuqori tezlikdagi tarmoqlarda samaradorligini baholash va taqqoslashga qaratilgan. Hozirgi kunda, tarmoq xavfsizligi masalalari har qanday tashkilot uchun dolzarb ahamiyatga ega bo‘lib, kiber tahdidlar, ma’lumotlarni o‘g‘irlash va zararli dasturlarning ko‘payishi bilan bog‘liq muammolarni hal etish zarurati yuzaga kelmoqda. Ushbu tadqiqot, yuqori tezlikdagi tarmoqlarda mavjud bo‘lgan muammolarni hal qilishda zamonaviy IDS larining ahamiyatini ko‘rsatadi. Tadqiqot metodologiyasi: Tadqiqot jarayonida, EVE-NG emulyatori orqali 4 ta Kali Linux operatsion tizimi o‘rnatilgan, bu esa tarmoq hujumlarini simulyatsiya qilish va real vaqt sharoitida tahdidlarni tahlil qilish imkonini beradi. Kali Linux, xavfsizlikni baholash va penetratsiya testlari o‘tkazish uchun mo‘ljallangan vositalar to‘plami bilan jihozlangan. Ushbu tizimlar, har xil turdagi tarmoq hujumlarini amalga oshirishda foydalaniladi, shuningdek, ularni Snort va Suricata IDS lariga qarshi tahlil qilish uchun xizmat qiladi. Ushbu tadqiqotda 4 ta hujum qiluvchi kompyuterdan iborat bo‘lib, Cisco-2960 24-portli switch orqali 1.0 Gigabit Ethernet kabeli yordamida ulangan holda yulduz topologiyasida joylashgan, snort va suricata, pfsense bazasida joylashgan bo‘lib, undan yuqori tezlikdagi tarmoqlar sinab ko‘rish va ularning tarmoq xavfsizligi ta’sirini baholash imkoniyati yaratiladi. Ushbu topologiya 3.1-rasmda ko‘rsatilgan[12]. Pfsense - ochiq kodli tarmoq xavfsizligi yechimi sifatida ko‘plab funktsiyalarni taqdim etadi, jumladan, firewall va router vazifalarini bajaradi.

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2025 Volume 2, Issue 2 Yuqori tezlikda trafik yaratish uchun kali-linux operatsin tizimini hping3 instrumenti yordamida hosil qilingan. hping3 - bu paketlarni yaratish va tahlil qilish uchun mo‘ljallangan komanda qatori instrumentidir. U asosan tarmoq diagnostikasi, xavfsizlik tekshiruvi va tarmoqni sinovdan o‘tkazish uchun ishlatiladi. Hping3 yordamida (TCP, UDP, ICMP va RAW-IP) protokollari yordamida paketlar yuborishingiz va ularning javoblarini olish imkonyati mavjud. Hping3 ko‘pincha tarmoqni test qilish, ping sinovlari o‘tkazish, portlar ochiqligini tekshirish, DDoS hujumlarini simulyatsiya qilish va boshqa tarmoq diagnostikasi uchun ishlatiladi. Kali Linux operatsion 2024.3 tizimida 2.4 GHz protsessor va 8 GB (8 yadro) RAM berilgan. Pfsense 2.4 GHz protsessor va 8 GB (8 yadro) RAM bilan ta’minlangan. 7-rasm. Amaliy tajribalar uchun ishlab chiqilgan immitatsion model tuzilishi Sinovlar snort va suricataga turli paket o‘lchamlaridagi (1400, 1024, 512 bayt) va turli trafik tezliklaridagi TCP uchun ishlash samaradorligini baholash va taqqoslash maqsadida o‘tkazildi. Sinovlar turli paket tezliklarida (sekundiga 10000, 20000, 30000, 40000 va 50000 paket) o‘tkazildi. Tajribada paketlar har sekunda yuboriladi. Ya’ni, har bir hujum qiluvchi mashina 60 soniya davomida 10000, 20000, 30000, 40000 va 50000 paket yuboradi. Trafik generatorlariv(hujum qiluvchilar) ikki IDS ga ega bo‘lgan ikkita Pfsensiga trafiklar jo‘natdi. Sinov uchun ishlatilgan paket o‘lchamlari internet trafikining odatda ushbu o‘lchamlarga ega paketlardan iborat bo‘lishi uchun maqsadli ravishda bir MTU (maksimal uzatish birligi) dan past tanlangan. Snort versiyasi 4.1.6 va Suricata versiyasi 7.0.4 o‘zlarining standart konfiguratsiyalarida 293

Volume 2, Issue 2 294 June 2025 Management and Future Technologies journal.umft.uz o‘rnatilgan va natijalarni o‘zlarining mos fayllariga yozadi, bu fayllar standart log katalogida joylashgan. Aniqlikni oshirish uchun har ikkala IDS ham orqa fonda hech qanday faoliyat bo‘lmagan maxsus qurilmalarga o‘rnatilgan. Ikkala imzo asosidagi detektorlar uchun bir xil qoidalar qo‘llaniladi, ya’ni SNORT VRT qoidalar to‘plami va Emerging Threats qoidalar to‘plami. Ikki IDS ning turli sinov senariylaridagi samaradorligini hisoblash va taqqoslash uchun to‘rtta samaradorlik ko‘rsatkichi qo‘llaniladi. Ushbu ko‘rsatkichlar IDS ning samaradorligiga ta’sir ko‘rsatadigan parametrlar asosida hisoblanadi. Baholash parametrlar quyidagilardir: Paket yo‘qotilishi: Bu IDS tomonidan yo‘qotilgan va tekshirilmagan paketlarning jami sonini anglatadi. Paket yo‘qotilishi ko‘rsatkichi qanchalik yuqori bo‘lsa, IDS ning samaradorligi shuncha past bo‘ladi. Paket yo‘qotilishi � �1 � Tahlilqilingan paketlar soni � ∗ 100% �1� Umumiy paketlar soni Ushbu formula tarmoq analitikasi va IDS/IPS tizimlarining samaradorligini o‘lchashga oid ilmiy maqolalarda keng tarqalgan. Bu formula paketlar yo‘qolishini aniqlash uchun ishlatiladi va ko‘plab tarmoq monitoringi va xavfsizlik tadqiqotlarida asosiy hisoblash usuli sifatida ko‘riladi (Masalan, M. Sc. Smith et al. (2019), “Network Security Monitoring and Packet Loss Analysis”). CPU foydalanish (foizda): Jarayon tomonidan ishlatilgan umumiy ishlov berish resursining foizi. Bu yerda: Tahlil qilingan paketlar soni ∗ paket hajmi � ∗ 100 �2� Trafik tezligi ∗ Umumiy vaqt CPU foydalanish � � Tahlil qilingan paketlar soni - IDS/IPS tomonidan tahlil qilingan paketlar soni. Paket hajmi Har bir paketning o‘lchami (masalan, 512 bayt, 1024 bayt, 1400 bayt). Trafik tezligi - Bir soniyada yuborilgan paketlar soni (Paketlar/s). Umumiy vaqt - Eksperiment davomida sarflangan umumiy vaqt (soniyalarda). Ushbu formula tarmoq xavfsizligi tizimlarining samaradorligini baholashda paket hajmi va CPU sarfi o‘rtasidagi bog‘lanishni ko‘rsatadi. Xotira foydalanish (foizda): Jarayon tomonidan ishlatilgan umumiy jismoniy xotiraning foizi. Xotira sarfini hisoblash formulasi C. Lee va B. Kim (2018), “Memory Consumption Analysis for Intrusion Detection Systems” maqolasida ishlab chiqilgan. Ular IDS tizimlarining xotira resurslarini tahlil qilishda ushbu formuladan foydalanishadi. Xotiradan foydalanshi � Ishlatilgan jismoniy xotira ∗ 100 �3� Umumiy jismoniy xotira

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2025 Volume 2, Issue 2 Umumiy fizik xotira: 8 GB=8×1024×1024×1024 bayt=8,589,934,592 bayt. Ishlatilgan fizik xotira: Har bir paketning o‘lchami K bayt. Tahlil qilingan paketlar sonini (N) bilgan holda, ishlatiladigan xotira hajmini hisoblaymiz: Ishlatilgan jismoniy xotira=N×K; Xotiradan foydalanshi � N∗K ∗ 100 �4� 8589934592 Tadqiqod natijalari va kuzatishlar: Tajribalar davomida TCP paketlari turli o‘lchamlarda (512, 1024 va 1400 bayt) va 10000, 20000, 30000, 40000 va 50000 tezliklarda 60 soniya davomida Snort va Suricata ga yuborildi. Paketlar soni har ikki IDS tomonidan tahlil qilindi. Rasmda normal va zararli trafik uchun 512 baytli paket o‘lchami bo‘yicha har ikki IDS tizimining samaradorligi ko‘rsatilgan. 8 – rasmda 10000 paket/sekund tezlikda 60 sonya davomida 512 baytli hajimli paket bitta hujum qiluvchi mashina tomonidan uzatilayotganligi ko‘rsatilgan. Ushbu rasmda ko‘rsatilgan buyruqda quydagi elementlar keltirilgan: -c 600000 - 60 soniya davomida 10,000 paket/soniya yuborish uchun jami 600,000 paket yuboriladi (10,000 paket * 60 soniya); 8-rasm. 512 baytli o‘lchamidagi normal paket TCP trafikini uzatish -d-512 - har bir paketning o‘lchami (bu yerda 100 bayt); -S - SYN bayrog‘ini qo‘shadi (TCP paketlari yuboradi); -p 80 - paketlar yuboriladigan port (bu yerda 80-port); -i u100 - paketlar orasidagi intervalni 100 mikrosekund qilib belgilaydi. 295

Volume 2, Issue 2 296 June 2025 Management and Future Technologies journal.umft.uz Quyidagi jadvalda 512, 1024 hamda 1400 baytli paket o‘lchamidagi TCP trafikining Snort va Suricata tizimlarining tahlil qilish tezligi qiymatlari tajriba natijasida olingan. 1-jadval. Snort va Suricata tizimlarining qiyosiy tahlil natijalari Trafik tezligi Snort Suricata Snort Suricata Snort Suricata (paket/soniya) 512 bayt 512 bayt 1024 bayt 1024 bayt 1400 bayt 1400 bayt 10000 7220 7560 4500 6500 4200 6000 20000 16500 16660 8500 10000 8200 9500 30000 24000 24250 12000 14250 11500 13250 40000 31000 31400 15500 19000 14500 16700 50000 37000 38500 18500 21500 17200 19500 Quyida ushbu jadvalda keltirilgan ma’lumotlarning vizual ko‘rinishi keltirilgan. Paket tahlil qilish tezligi 45000 40000 35000 30000 25000 20000 15000 10000 5000 0 10000 20000 30000 40000 Snort 512 bayt Suricata 512 bayt Snort 1024 bayt Suricata 1024 bayt Snort 1400 bayt Suricata 1400 bayt 50000 9-rasm. TCP trafik bo‘yicha paket tahlil qilish tezligi Keltirilgan rasmdagi grafikni tahlil qilsak snort hamda suricata ning IDS lari har-xil uzunligidagi paketlarni tahlil natijasida quydagicha o‘zini nomoyon qildi. 512 bayt paketlar bo‘yicha: Snort: Trafik hajmi oshgani sari tahlil qilish tezligi oshmoqda, ammo yuqori trafikda barqarorlik kamayadi. 50,000 paketda maksimal qiymatga erishiladi (taxminan 42,000 paket/soniya). Suricata: Ushbu hajmdagi paketlarda Suricata Snortga juda yaqin yoki undan biroz pastroq natijalar ko‘rsatmoqda. Bu Suricata uchun kichik paketlarni tahlil qilish samaradorligi Snort bilan bir xil darajada ekanligini ko‘rsatadi. 1024 bayt paketlar bo‘yicha:

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2025 Volume 2, Issue 2 Snort: Paket hajmi oshgani sari Snortning tahlil qilish tezligi kamaymoqda. Bu Snortning yirik paketlarni qayta ishlashda samaradorlikning cheklanganligini ko‘rsatadi. Suricata: Suricata ham yuqori hajmli trafikda samaradorligini biroz yo‘qotadi, ammo Snortga nisbatan yaxshiroq natijalar ko‘rsatmoqda[13]. 1400 bayt paketlar bo‘yicha: Snort: Bu hajmdagi paketlar uchun Snortning tahlil qilish tezligi eng past darajada bo‘lib, katta hajmdagi trafikda sezilarli pasayish kuzatiladi. Suricata: Suricata bu hajmdagi paketlarni qayta ishlashda ham samaradorlikni nisbatan barqaror ushlab turadi va yuqori trafik hajmlarida Snortdan ancha yaxshi natijalar ko‘rsatdi. Tajriba natijalari bo‘yicha xulosa qiladigan bo‘lsak tizimlarining tahlil qilish tezligi qiymatlari shuni ko‘rsatmoqdaki Suricata tarmoq trafikini tahlil qilishda Snort’ga nisbatan samaraliroq ishlaydi, ayniqsa paket o‘lchami katta bo‘lganda va trafik intensivligi yuqori bo‘lsa. Paket yo‘qlish qiymatini 512 bayt hajmli TCP paket uchun har xil (10000, 20000, 30000, 40000, 50000 paket/sekund) tezlikda yuqorida asoslangan formula bo‘yicha hisoblaymiz. Paket yo‘qolish qiymatini 1024 va 1400 bayt hajmli TCP paket uchun har xil (10000, 20000, 30000, 40000, 50000 paket/sekund) tezlikda asosida hisoblab chiqib, quyidagi jadvalni mos ravishda to‘ldirib chiqamiz. 2-jadval. Paket yo‘qolish qiymatlari Trafik tezligi Snort Suricata Snort Suricata Snort Suricata (paket/soniya) 512 bayt 512 bayt 1024 bayt 1024 bayt 1400bayt 1400 bayt 10000 45896 45771 55 35 58 40 20000 45794 45854 57.5 50 59 52.5 30000 20 19.17 60 52.5 61.67 55.58 40000 45799 45798 61.25 52.5 63.75 58.25 50000 26 19 63 57 65.44 61 Keltirilgan jadvalda uzatilayotgan 512, 1024 hamda 1400 baytli o‘lchamidagi paket uzunligidagi TCP trafikining IDS lar tomonidan yo‘qotilgan (tekshirilmagan) paketlar jami sonini foizlarda ifodalanishi keltirilgan. Quyida ushbu jadvalda keltirilgan qiymatlarning vizual ifodasi keltirilgan. 297

Volume 2, Issue 2 June 2025 Management and Future Technologies 298 journal.umft.uz Paket yo'qotilishi 70 60 50 40 30 20 10 0 10000 20000 30000 40000 50000 Snort paket yo‘qotilishi (512 bayt) Suricata paket yo‘qotilishi (512 bayt ) Snort paket yo‘qotilishi (1024 bayt) Suricata paket yo‘qotilishi (1024 bayt) Snort paket yo‘qotilishi (1400bayt) Suricata paket yo‘qotilishi (1400 bayt) 10- rasm. Paketlar yo‘qotilish ko‘rsatkichlari Grafikni tahlil qiladigan bo‘lsak Snort hamda Suricata ning IDS lari har xil uzunligida paketlar yo‘qolishi tahlil qilinib quydagicha natijalarga erishildi deb hisoblash mumkin bo‘ladi. 512 baytlik paketlar bo‘yicha: Snort paket yo‘qotilishi Suricataga nisbatan ancha yuqori bo‘lib, u tarmoqqa ko‘proq paketlar yuborilganda (50000) sezilarli darajada oshadi. 1024 baytlik paketlar bo‘yicha: Bu hajmda ham Snortning yo‘qotish darajasi Suricatanikiga qaraganda yuqori ekanligini ko‘rish mumkin. Paketlar soni ortishi bilan farq yanada ko‘zga tashlanadi. 1400 baytlik paketlar bo‘yicha: Eng katta paket hajmida Snortning yo‘qotish ko‘rsatkichlari barqaror yuqori bo‘lib qolmoqda. Suricataning natijalari bu hajmda ham nisbatan barqaror va pastroq yo‘qotish bilan ajralib turadi. Suricata katta hajmdagi tarmoqlar uchun samaraliroq bo‘lib, paket yo‘qotilishi kamroq. Snort kichikroq tarmoq oqimlari uchun yaxshi ishlashi mumkin, ammo paket oqimi oshishi bilan yo‘qotish darajasi sezilarli oshadi[14]. Ushbu tizimlani paket yo‘qolishi bo‘yicha tahlili shuni ko‘rsatadiki, tizim samaradorligini oshirish uchun Suricata tizimidan foydalanish tavsiya etiladi, ayniqsa yuqori tarmoq oqimlari bilan ishlashda bu yaqqol seziladi. Tizimlarning CPU da ishlatilgan resurs qiymatini 512 bayt hajmli TCP paket uchun har xil (10000, 20000, 30000, 40000, 50000 paket/sekund) tezlikda yuqorida asoslangan formula asosida hisoblaymiz. Quyidagi jadvalda tizimlarning CPUdan foydalanish ko‘rsatkichlari keltirilgan. 3-jadval. Tizimlarning CPUdan foydalanish ko‘rsatkichlari

Management and Future Technologies journal.umft.uz June 2025 Volume 2, Issue 2 Trafik tezligi Snort (%) Suricata (%) Snort(%) Suricata (%) Snort(%) Suricata (%) (paket/soniya) 512 bayt 512 bayt 1024 bayt 1024 bayt 1400 bayt 1400 bayt 10000 72.2 75.6 45 65 42 60 20000 82.5 83.3 42.5 50 41 47.5 30000 80 80.83 40 47.5 38.33 44.17 40000 77.5 78.5 38.75 47.5 36.25 41.75 50000 74 77 37 43 34.4 39 Bunda uzatilayotgan 512, 1024 hamda 1400 baytli o‘lchamidagi paket uzunligidagi TCP trafikining IDS lar tomonidan ishlatilgan umumiy ishlov berish resursining foizlari ko‘rsatilgan. Umumiy ishlov berish resursi sarfi 100 80 60 40 20 0 72,2 82,5 80 77,5 74 10000 20000 30000 40000 50000 Suricata (%) 512 bayt Snort(%) 1024 bayt Snort(%) 1400 bayt Suricata(%) 1400 bayt Suricata(%) 1024 bayt 11-rasm. IDS lar tomonidan umumiy ishlov berish resursining ko‘rsatkichlari Jarayon vaqtida IDS lar uchun ajiratilgan tezkor xotirani band qilish qiymatini 512 bayt hajmli TCP paket uchun har xil tezlikda yuqorida asoslangan formula bo‘yicha hisob-kitoblar qiymatlari quyidagi jadvalda keltirilgan. 4-jadval. IDS lar uchun ajiratilgan tezkor xotirani band qilish qiymatlari Trafik tezligi Snort Suricata Snort Suricata Snort Suricata (paket/soniya) 512 bayt 512 bayt 1024 bayt 1024 bayt 1400 bayt 1400 bayt 10000 0.043 0.0451 0.0536 0.0775 0.0695 0.1021 20000 0.0984 0.0993 0.1013 0.1192 0.1345 0.1486 30000 0.1431 0.1446 0.1431 0.1699 0.1894 0.2232 40000 0.1848 0.1871 0.1848 0.2265 0.2383 0.2925 50000 0.2205 0.2415 0.2205 0.2563 0.3035 0.3356 299

Volume 2, Issue 2 300 June 2025 Management and Future Technologies journal.umft.uz Quyida jadvalda kelitirilgan qiymatlarning vizual ko‘rinishi ifodalangan. Tezkor xotira sarfi 0.4 0.3 0.2 0.1 0 10000 20000 30000 40000 50000 Snort (512 bayt) Suricata (512 bayt ) Snort (1024 bayt) Suricata (1024 bayt) Snort (1400 bayt) Suricata (1400 bayt) 12 – rasm. IDS lar uchun ajiratilgan tezkor xotirani band qilish ko‘rsatkichlari Ushbu jadvalga asoslanib, paket tezligi oshgani sari har ikkala IDS tizimining xotira sarfi ham oshayotganini ko‘rish mumkin. Paket hajmi kattalashgan sari har ikkala vosita ham ko‘proq resurs sarflayapti. Trafik yuklamasi oshgan sari sarf ham oshmoqda, bu normal holat. Snort har doim kamroq RAM ishlatadi, bu uni cheklangan resursli tizimlar uchun mos qiladi. Suricata esa ko‘proq xotira talab qiladi, lekin bu evaziga ko‘proq imkoniyatlar va murakkab trafikni yaxshiroq tahlil qilish qobiliyatini taklif etadi. Ushbu tadqiqotda Snort va Suricata tarmoqli xavfsizlik tizimlarining samaradorligi texnik jihatdan tahlil qilindi. Tahlil quyidagi asosiy ko‘rsatkichlar bo‘yicha olib borildi: tezkor xotira (RAM) sarfi, markaziy protsessor (CPU) yuklanishi, paket yo‘qolish darajasi va paketlarni tahlil qilish tezligi shular jumlasidandir. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, Snort vositasi resurslarni, ya’ni RAM va CPU’ni nisbatan kamroq sarflaydi, bu uni resurs cheklangan yoki past quvvatli tizimlar uchun qulay qiladi. Ammo bu tejamkorlik ba’zi holatlarda paket yo‘qolishining ortishiga olib keladi, ayniqsa trafik yuklamasi yuqori bo‘lsa. Suricata esa ko‘proq RAM va CPU sarf qilgan bo‘lsada, yuqori ishlov berish samaradorligi bilan ajralib turadi. Suricata paketlarni tezroq tahlil qiladi, va kamroq paket yo‘qotadi, bu esa uni katta hajmdagi trafikni real vaqt rejimida qayta ishlash talab etiladigan muhitlar uchun afzal vosita qiladi. Xususan, tahlil qilish tezligi har doim Snort’dan yuqori bo‘ldi, bu esa samarali ko‘p oqimli (multithreaded) ishlov berish mexanizmlari natijasidir. Xulosa qilib aytganda, Snort va Suricata orasida tanlov tarmoq hajmi, mavjud resurslar va xavfsizlik tahlilining chuqurligiga bo‘lgan ehtiyojga bog‘liq bo‘ladi. Kichik va o‘rtacha tarmoqlar uchun Snort yetarli bo‘lishi mumkin, ammo katta, murakkab va yuqori trafikga ega tarmoqlarda Suricata ustunlikka ega deb aytish mumkin.