Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot (SIRI 2025)

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 К ВОПРОСАМ ПСИХОЛОГИЧЕСКОГО МНЕНИЯ О РОЛИ РУКОВОДИТЕЛЕЙ ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ УЧРЕЖДЕНИЙ В ЦИФРОВОМ ВЕКЕ: МОЖНО ЛИ ИСКОРЕНИТЬ КОРРУПЦИЮ? Кадыров Кутлуг-Бек Бекмурадович доктор педагогических наук, и/о профессора, University of Management and future technologies, г.Ташкент, Узбекистан Аннотация. В данной статье предпринята попытка анализа борьбы с коррупцией, опираясь на психологический аспект. В частности, рассмотрена финансовая деятельность руководителей Министерства высшего образования, науки и инноваций и вузов, находящихся в его подчинении, а также подходы к изучению психологических аспектов, связанных с поддержкой коррупции. И то, что исследование негативного явления, такого как коррупция, всё чаще порождает разнообразные толкования различных форм взяточничества в системе высшего образования. Kлючевые слова. Вузы, антикоррупция, задачи, обсуждение, ректор, договор, министерство. 5 марта текущего года в нашей республике состоялось заседание Национального совета по противодействию коррупции. На данном совещании принял участие Президент Республики Узбекистан Шавкат Мирзиёев, который в своем выступлении затронул вопросы, касающиеся системы образования. Конечно, вопрос персональной ответственности руководства и сотрудников Министерства высшего образования, науки и инноваций (далее – Минвуз), а также ректоров высших учебных заведений в борьбе с коррупцией всегда должен стоять на первом месте. Здесь нам необходимо снова напомнить или проанализировать следующие задачи в обсуждении: Хотя ранее они подробно обсуждались, реализация задач рассматривались на ряде совещаний, в частности, задачи, предложенные в докладе главы государства Ш.М. Мирзиёева: «Критический анализ, жесткая дисциплина и персональная ответственность должны стать повседневной нормой в деятельности каждого руководителя», предназначались и для исполнения руководителями, работающими в системе высшего образования. В свою очередь, тогда в докладе говорилось: « ... Первая задача - в области дошкольного образования. ... Необходимо коренным образом пересмотреть учебные планы и программы, привлекая для этого опытных педагогов и специалистов. Перед нами стоит сложная задача подготовки и переподготовки кадров в области воспитания и психологии, а также по предметным дисциплинам. Вторая задача. ... Внедрение современных учебных программ и методик не на должном уровне. ... Крайне важно решить и другую проблему: это не всегда достаточный профессиональный уровень наших педагогов и профессорско521

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot преподавательского состава, их специальных знаний. Необходимо сформировать такую среду, которая бы активно способствовала процессам обучения, духовнонравственного обогащения и воспитания на основе истинных ценностей. Третья задача – это критический анализ рационального размещения учебных заведений, прежде всего профессиональных колледжей, а также грамотное определение реальных потребностей экономики, социальной сферы и каждой территории в кадрах. Пока этот механизм не работает: руководители отраслей представляют потребность своих сфер в кадрах в Минвуз и Минэкономики. Затем готовятся неглубоко продуманные предложения по квотам подготовки специалистов. В результате из года в год нарастает проблема их качества и трудоустройства. И никто за это не несет ответственность. Почему, ведь речь о наших с вами детях и, без преувеличения, будущем нашей страны? Четвертая задача – это дальнейшее развитие не только академической, но и вузовской науки ... ». И об этих задачах немного позабыли, они рассматривались и обсуждались в некоторых регионах и на местах, и говорят, были представлены отчеты об их частичной реализации, и конечно, будет уместно, спросить: “Обеспечена ли их реализация хотя бы на 70-80%?”. Это видно по различиям в действующих учебных программах, подготовке и переподготовке кадров, профессиональном уровне профессорскопреподавательского состава работающего в образовательных учреждениях, и других процессах. В связи с этим возникают проблемы как в этих вопросах, так и в выявлении и решении ряда проблем в подготовке кадров среди высших учебных заведений. Не остается иного пути, как признать, что, несмотря на то, что эти вышеуказанные задачи были поставлены несколько лет назад, они до сих пор не исполнены на требуемом уровне, что руководители отраслей представляют информацию о потребностях в кадрах (формально) в Минвуз и Министерство Экономики и финансов, а затем разрабатывают не согласованные и не обдуманные предложения по квотам на подготовку специалистов, что в свою очередь приводит к росту числа кадров и проблеме их трудоустройства с каждым годом. Сегодня это конечно, действительно, до сей поры не решенная проблема и осталось такой актуальной. Похоже, нам не остается ничего другого, как с грустью констатировать, что продвигаемые идеи относительно будущего нашей страны, процессы, связанные с высшим образованием молодежи, не соответствуют своей полноценной реализации. Коррупция, особенно в секторе высшего образования, превратилась в своего рода “понятную схему”, которую пора уже смело окрестить “откатами”. Например, когда Минвуз или его подведомственные вузы закупают материальные средства, продукцию или оборудование, особенно при проведении строительных и ремонтных работ, тендеров, или организуют праздничные столы для коллектива в виде 522

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 духовно-просветительских мероприятий, покупают подарки для коллектива, сменивают обслуживающий их банк под разными предлогами (переводят со счетов или депозитов обслуживающего банка крупные суммы в другой банк, видимо не “за спасибо”), а иногда запрашивают письменным обращением у руководящей организации средства на выполнение определенных работ или для проведения мероприятий, и конечно, все выше перечисленные моменты в свою очередь являются источником незаконной прибыли для руководителей системы, ректоров вузов, а также их работников финансово-экономического сектора. Почему руководители высшего образования тратят деньги, под разными предлогами, пытаясь воспользоваться услугами различных торговых или строительных компаний? Конечно, органы, которые их контролируют и расследуют финансовые процессы, либо действуют медленно, либо не выполняют задачи по выявлению нарушений на должном уровне, либо они также сами заинтересованы в преступных схемах как соучастники. А руководители, позднее, в попытках оправдать происхождение личного достатка, стремятся приобретать землю и недвижимость, оформляя их на доверенных лиц, выстраивая бизнес для своих родственников, тем самым как бы "отмывая" накопленные нечестным путем средства, на случай возможных будущих проверок их активов. К сожалению, частые антикоррупционные инициативы, конкурсы, состязания, аттестации, организуемые в сфере высшего образования, лишь объединяют мнения преподавателей и студентов в этой области по итогам поступления, сессий или как профилактические меры. Важно то, что пока комплаенс службы системы вузов готовят различные доклады, фото и видео, сочинения и диктанты, проводят совещания, никто не занимается опасной подводной частью айсберга, стараются точно также не замечать верхушку коррупционного айсберга. То, как руководители работают с финансовыми контрактами, остается без внимания, и кажется что это уже давно отдано на откуп аудиторам, которые способны лишь констатировать, что официальные документы аккуратно подписаны, печати проставлены, деньги переведены или распределены строго по плану, сметы и прочие счета расходов ведутся правильно и самое главное - юридически обоснованы. От профессоров и преподавателей не требуется глубоких дискуссий, работы над собой, освоения основ и методологии наук, ее теоретической и практической частей, содержания и сути, а скорее участия в собраниях, праздниках и общественных мероприятиях коллектива учебного заведения, вступления в различные виртуальные сети, типа Telegram или Instagram, оценки деятельности преподавателей путем опросов среди студентов (например, предлагая студентам, не имеющим степени бакалавра, оценить научно-образовательный и методический потенциал человека, получившего степень магистра, точнее их преподавателя. И к сожалению, эта деталь присутствует и в некоторых анкетах, разработанных руководством), организации различных статистических операций путем сбора мнения коллектива, собрания в актовом зале по выслушиванию различных баек. 523

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot Одна из главных причин этих процедур заключена в том, что руководители давно забыли, что главная цель и задача высших учебных заведений - это подготовка кадров, передача знаний со стороны педагогов с одновременным ведением научной деятельности. Были израсходованы огромные государственные средства, урезаны средства на строительство и реконструкцию зданий, определенный процент стипендий профессоров и студентов, сокращены механизмы социальной поддержки преподавателей (часто в отчетах они наоборот, увеличены). За это наконец, пора бы уже ответить министрам, заместителям министра, ректорам, руководителям образовательных организаций, набивающих свои карманы, а также недобросовестным предпринимателям, которые “откатами” успели облажить многих руководителей системы. И поэтому, нам необходимо предложить Минвузу и подчиненным ему вузам хотя бы за последние 5-6 лет провести полное исследование своей хозяйственнофинансовой деятельности, расходов, заключенных и реализованных контрактов, установленных цен и соглашений, а также в полной мере привлечь к этому вопросу правоохранительные органы, финансовые институты аудита, ревизии и казначейства, системы оценки строительства и банковских процедур. Так и хочется спросить у тех, кто руководит или курирует работу вузов, правильно ли действуют руководители министерства и ректора при составлении финансово-хозяйственных договоров и переводе средств по ним в частные организации, когда речь идет о больших суммах на сегодняшний день? И вопросов надлежащих, уйма. В последнее время мы всем миром перешли на цифровые платформы, сети, виртуальное пространство, и руководители во весь голос твердят, что цифровые технологии перевернут наши представления о рабочих взаимоотношениях, уменьшаться функциональные контакты между сотрудниками, вообще с населением, многие рабочие вопросы будут решаться на расстоянии. Изменилась система приема абитуриентов в вузы, процессы сдачи итоговых по учебным дисциплинам в конце семестра и т.д. И нужно отметить, произошли действительно положительные сдвиги с использованием компьютерных технологий. Браво! Но на долго ли изменилась психология руководителей образовательных учреждений в личном обогащении, учитывая современные технические подходы к работе? Многие ли из руководства правильно ли восприняли современные обслуживающие технологии и как-то застрахованы ли компьютерные технологии от замешательства коррупционных иллюзий или преступлений тех, кто управляет их работой? Правда, осталось совсем немного времени, и если мы будем работать самоотверженно, то можем оказаться в списках международных рейтингов, например, таких как Times Higher Education, Quacquarelli Symonds и Academic Ranking of World Universities, что будет не удивительно, так как это еще раз продемонстрирует усилия сотрудников и профессорско-преподавательского состава вузов, и точно, не действий руководства. 524

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 TALABA YOSHLAR o‘RTASIDAGI KASBIY BILIM SALOXIYATINI TAKOMILASHTIRISHDA XORIJ TAJRIBASINING NA’MUNASI To‘xtayeva Matluba “Gumanitar fanlar” kafedrasi, University of management and future technologies, Toshkent, O‘zbekiston. matlubatuhtaeva9@gmail.com Annotatsiya: Ilm-fan, texnikani va madaniyatni yuksaltirish sohasidagi muvaffaqiyatlar bir tomondan, yoshlarning qiziqishlariga va qobiliyatlariga muvofiq, kasbga yo‘naltirish muammosini ijobiy hal qilish uchun barcha shart-sharoitlar vujudga keltirildi. Kasbga yo‘naltirish o‘quvchilarga ilmiy bilim, ma`lumot berish masalalari bilan, kasb tanlash esa muayyan bilim darajasi bilan chambarchas bog`liqdir. Talaba yoshlarni nafaqat kasbiy bilimlarni egallashga, shuningdek, keng ijtimoiy hayot va bugungi ta‘lim falsafasi talaba yoshlarni jamiyat va taraqqiyot muammolarini hal etishga qodir shaxslar qilib tarbiyalash konsepsiyasini ilgari suradi. Kalit so‘zlar: Globallashuv, integratsiya, innovatsion metodik izlanishlar, modernizatsiyalash, axborot-pedogogik texnologiyalar, intellektual potensial, elementlar, professional, individ, insonparvarlik, dunyoqarash. biznes flagmanlar, umumiy. Kirish Bugun dunyoda kechayotgan globallashuv va integratsiya mehnat bozoriga, OTM va ulardagi o‘quv tarbiya ishlariga, talaba yoshlarni kasbiy tayyorlash jarayonlariga yangi-yangi talablar qo‘ymoqda. Endi talaba yoshlarni predmetlarga, kasblarga o‘rgatish yetarli emas, ularni tinmay o‘zgarayotgan ijtimoiy hayotga, mehnat bozorida o‘z o‘rnini topishga, mavjud muammolarga yangi-yangi stsiyentik yechimlar topishga, innovatsion metodik izlanishlar o‘tkazishga tayyor mutaxasislar qilib tarbiyalash dolzarb masalaga aylandi [1] Ijtimoiy hayotni tashkil etish va boshqarishda, xalq xo‘jaligi sohalarini modernizatsiyalashda innovatsion izlanishlarning o‘rni va ahamiyati ortib bormoqda, ta‘lim jarayonlariga joriy etilayotgan yangi axborot-pedogogik texnologiyalar, jahon standartlari va reyting tizimlari oldingi subyekt (professor-o‘qituvchi, metodist, targ‘ibotchi) bilan obyekt (talaba yoshlar, stajyor, aspirant) munosabatlariga paradigmal o‘zgarishlar kiritmoqda. Endi ta‘lim jarayoni kasbiy yo‘nalishlarni unutmagan tarzda talaba yoshlarni murakkab, ziddiyatlarga to‘la mehnat bozoriga va keng ijtimoiy hayotga, o‘zining ichki, intellektual potensialini namoyon etib yashashga, eng qiyin muammolarga stsiyentik yechimlar topa oladigan shaxslar qilib tarbiyalashga qaratilgani bilan paradigmal o‘zgarishlar mahsulidir. Demak, talaba yoshlarga u yoki bu predmet, kasb to‘g‘risida bilimlar, aslida ma‘lumotlar va axborotlar berish yetarli emas, ularni ijtimoiy taraqqiyot manfaatlariga xizmat qiladigan, o‘zining hayoti, umri va intellektual imkoniyatlarini jamiyatga sarflab, yashashdan ma‘no topadigan, xullas, ijtimoiy shaxs sifatida faoliyati ma‘nosini falsafiy mushohadalar bilan boyitadigan, professional bilimlarini ijtimoiy-gumanitar mohiyat bilan to‘ldiradigan, umri va faoliyatiga ekzistensial mohiyat baxsh eta oladigan faol shaxslar, yetuk insonlar qilib tarbiyalash muhimdir. Mavzuga oid adabiyotlar tahlili 525

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot Innovatsiya‖ atamasi avval iqtisodiy sohada, ilmiy yangiliklarni joriy etish, olib kirish ma‘nosida ishlatilgan [2], keyinchalik u boshqa sohalarga ham qo‘llanila boshlandi. Bugun ―innovatsion ta‘lim‖, ―innovatsion tajriba‖, ―innovatsion pedogogika‖degan atamalar, odatiy voqelik sifatida, keng muammo va yechimlar ishlatiladi. Ilmiy adabiyotlarda u mavjud faoliyatni yangilashga qaratilgan usul, ma‘lum bir elementlarni yangilari bilan almashtirishga qaratilgan harakat tarzida talqin qilinadi [3]. Shunday ekan, OTM va talaba yoshlarning kasbiy shakllanishi jarayonlarida innovatsion yondashuv o‘ziga xos tarzda namoyon boiladi. Bizni bu o‘rinda ijtimoiy-gumanitar fanlarning yoki kasbiy shakllanish jarayonlarini gumanitarizatsiyalash masalalari qiziqtirgani uchun ushbu yondashuvning nimalig‘ni va u ta‘lim jarayonlarida qanday namoyon bo‘lishini, bu boradgi muammolar va ularga stsiyentik yechimlar nimlarda ekanlig‘ni ochib berishimiz zarur. Vikipediyada ―gumanizatsiya‖ va ―gumanitarizatsiyalash‖ kosubstansional vokeliklar, ammo ularning qo‘llanishi o‘rtasida ma‘lum bir farqlar borligi ta‘kidlanadi. ―Gumanizatsiya ta‘lim jarayonining har bir shaxs qiziqish va manfaatlariga muvofiqligini ifoda etuvchi tushuncha. Individda insonparvarlik tuyg‘ularini shakllantirish uning mohiyatini tashkil etadi. Gumanitarzatsiyalash‖ esa ta‘limning gumanizatsiyalashga qaratilgan usullaridan biri sifatida shaxsda olam, madaniyat haqida yaxlit qarashni shakllantirish, ta‘limni insoniylashtirishni ta‘minlash, fukaroda jamiyat va taraqqiyot uchun axloqiy mas‘ullikni shakllantirish usulidir. Tabiiy-ilmiy ta‘lim va kasbiy shakllanishda u gumanizatsiyaning maqsadiga tayanadi. Bilish jarayonida esa tizimli qarashlarni shakllantirish, gumanitar fanlarga, ayniqsa madaniyat, tarix, san‘at va adabiyotga bo‘lgan qiziqishni oshirishga kuchli diqqat beradi [4]. Keyingi yillarda Oliy ta‘lim sohasida professionalizatsiyaga, ixtissoslikka yo‘naltirilgan kasbiy shakllanishga burilish ro‘y berdi. Bu ilmiy-texnik kashfiyotlarning ijtimoiy hayotga, kishilar turmush tarziga keng kirib kelishi bilan bog‘liq bo‘ldi. Professionalizatsiya, ilg‘or davlatlar tajribalari ko‘rsatganidek, talaba yoshlarni tanlagan kasbi va ta‘limi bo‘yicha chuqur, professional bilimlar olishga imkon beradi [5]. Ilmiy-texnik kashfiyotlarning tobora chuqurlashib borishi, barcha sohalarni, ayniqsa qo‘l mehnati bilan bajarilishi murakkab bo‘lgan vazifalarni, tehnologik vositalar bilan amalga oshirilishi ta‘limni professionalizatsiyalashga undadi. Bundan tashqari, ilmiy- texnik kashfiyotlar tufayli mehnat bozorida yangi yangi kasb egalari, mehnat turlari, iste‘molchilar paydo bo‘ldi, ular bo‘lg‘usi kadrlarga, ularni tayyorlash jarayonlariga ta‘sir etdi. Bugun har kuni dunyoda 5ta yangi kasb-kor paydo boiladi, demak, har yili 1700 oshiq yangi mehnat turi yuzaga keladi. Mehnat turlarining, kasb-korlarning ko‘payishi tabiiy ravishda professionallashuvni talab qiladi. Biroq professionallashuv talabani keng ijtimoiy hayotga tayyorlaganida samara beradi. Shaxsning kasb-korga oid bilimlarni egallashi undagi insoniy sifatlarni, ayniqsa hayotiy maqsadi va ijtimoiy burchi, ma‘anaviy axloqiy qadriyatlarga bo‘lgan intilishiga zid turolmaydi. Kasb psixologiyasi faqat professionallashuv jarayonidan iborat emas, u gumanitarizatsiyalashni ham taqozo qiladi. Yoshlarni kasb-kor tanlashda ana shu psixologik, ma‘naviy jihat ko‘proq o‘ziga jalb etadi [6]. Tadqiqot metodologiyasi. Oliy ta‘limda gumanitarizatsiyalash tabiiy-texnik (tibbiyot, kimyo texnologiya, tekstil, avtomobil, iqtisodiyot, axborot texnologiyalari, politexnika yo‘nalishidagi OTMlar), gumanitar (pedogogika, madaniyat, san‘at, tarix kabi yo‘nalishlardagi OTMlar) va ularning aralashishi (injener pedagog, iqtisod, pedogogika yo‘nalishlaridagi OTMlar) tarzida keladi. Biz diqqatimizni asosan birinchi, tabiiy-texnik OTMlardagi 526

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 gumanitarizatsiyalash muammolariga qaratamiz. O‘zbekistondagi OTMlarning asosiy vazifalarini hozirgi davrdagi to‘rtinchi sanoat inqilobi yoki ilmiy texnik inqilobiga qo‘shish zarurati mavjud. Mazkur voqelikning mazmuni ommaviy standartlashtirilgan ishlab chiqarishdan eng yangi texnologiyalarga asoslangan individuallashtirigan mahsulotni moslashuvchan, yuqori texnologiyali ishlab chiqarishga olib o‘tish, moslashtirish bilan bog‘liq. Chunki kvant texnologiyalari, innovatsion va ko‘chma energiya manbalari, simsiz aloqa texnologiyalari, katta ma‘lumotlar, taqsimlangan ro‘yxatga olish tizimlari, robotexnika, neyrotexnologiyalar, suniiy intellekt, virtual va to‘ldirilgan reallik texnologiyalari, biologik obyektlar xususiyatlarini boshqarish texnologiyalari ta‘lim tizimini, bozor iqtisodiyoti talablariga muvofiq, tijoratlashtirish, raqamlashtirish va biznes jarayonlarini avtomatlashtirishga olib kelmoqda. Uning uchun Oliy ta‘limda 2035 yilgacha mo‘ljallangan Milliy texnologiya tashabbusi strategik dasturi, Raqamli iqtisodiyot, Fan, Ta‘lim , Kichik biznes va yakka tartibdagi tadbirkorikni qo‘llab-quvvatlash milliy loyihalari amalga oshirilmoqda. AeroNet (uchuvchisiz uchish apparatlari uchun taqsimlangan tizimlar), MariNet (tarqatilgan uchuvchisiz dengiz transportlari tizimlari), AutoNet (haydovchisiz transport vositalarining taqsimlangan tarmog‘i) HaelthNet (yuqori texnologiyali tibbiy xizmatlarning taqsimlangan tizimlari bozori), NeuroNet (ong va psixikaning taqsimlangan suniiy komponentlari) EnergyNet (tarqatilgan energ‘ya), FoodNet (tarqatilgan oziq ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarish va yetakazib berish tizimlari bozori) kabi innovatsion ishlanmalar kadrlar tayyorlashni qayta ko‘rib chiqishga undamoqda. Shuning uchun ham jahon Oliy ta‘limida Universitet 1, Universitet 2, Universitet 3 va Universitet 4 modellari mavjud bo‘lib [7], ularning Universitet 3 modeli o‘zbektiston OTMlariga ma‘qul keladi deb topilgan. Bu modelga ko‘ra OTMlarda fan, ta‘lim bilan bir qatorda innovatsiya va ilmiy tadqiqotlar olib boriladi, ilmiy va texnik ishlanmalar tijoratlashtiriladi. Universitet 3 modeli AQSh, Buyuk Britaniya, Yaponiya, Singapur, Finlandiya va Xitoyning yetakchi politexnika universitetlariga tadbiq etilgan ular, professionalizatsiyalashtirish tufayli, 5-10 yil ichida yuqori ijodiy, kreativ iqtisodiy va tehnologik muhitni shakllantirganlar. Bugungi biznes flagmanlari, iqtisodiy va tehnologik bilimlarni, ishlanmalarni keng targ‘ib etayotgan tadbirkorlar aynan ana shu muhitda shakllangan, tarbiya olgan. Masalan, Hewle Pacard, Yahoo, Google kompaniyalari ana shunday universitetlarning bitiruvchilari hisoblanadi. Universitet 3 inson va moliyaviy kapital oqimlarini birlashtirib, innovatsion ekotizimlar do‘rasida tehnologik tadbirkorlikka oid asosiy jarayonlarning tizimli integratoriga aylanadi, tehnologik kompentensiyalarni almashish uchun universitetlararo markazlar va tarmoqlarni yaratadi. Bunday universitetlar nafaqat strataplarni shakllantirishda, balki butun iqtisodiyot va sanoatning tendentsiyalarini aniqlashda ham yetakchiga aylanadi. Masalan, Amerikaning Karnegi Melon universiteti hozirda robototexnikani rivojlantirishning asosiy yo‘llarini belgilamoqda. Biznes hamjamiyati va mahalliy hokimiyat organlari bilan kuchlarini birlashtirgan Kembrij universiteti yuqori texnologiyali sanoatning jahon markaziga aylangan okrug‘ni tashkil etmoqda . Ko‘rinib turidiki, Universitet 3 modeli ta‘limni professionallashtirishga yo‘naltirilgan bo‘lib, u asosan g‘arb ana‘nalariga muvofiq keladi. Mutaxasislarning keltirishicha, so‘ngi o‘n yillikda Yevropadagi OTMlar an‘anaviy Gumboldt modelidan professionallashuv modeliga, ya‘ni mehnat bozoriga yo‘naltirilgan gibrid yondashuvni qo‘llashga o‘tishgan. Demak, kadrlar tayyorlashdagi asosiy tendentsiya 527

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot professionallashtirish va kompentensiyaga asoslangan ta‘lim tizimiga o‘tishdir [8]. Universitetlardagi bu o‘zgarishni, professionallashishni ijobiy tomonlarini inkor qilib bo‘lmaydi, ular iqtisodiy va tehnologik muammolarni yechish muhim. Tahlil va natijalar Jamoatchilik, jamiyat va ish beruvchilar ko‘proq fanlararo (sinergetik) bilim va kompetentsiyalarni, ijtimoiy-gumanitar qarashlarni talab qilmoqda. Yevropada professionallashgan OTM bitiruvchilaridan, hatto ular PhD, ixtisosligi bo‘yicha falsafa doktori ilmiy darajasiga ega bo‘lsa ham, ish beruvchilar kadrlardagi yangi g‘oyalarni yaratish yoki mavjud yechimlarni takomillashtirishga moyilligiga, ijodiy, kreativ qobiliyatlar, muloqot, yetakchilik, o‘zgarishishlarga moslashishlariga, boshqalarni tinglash va ular bilan ishlab ketish kabi ma‘naviy axloqiy xislatlarga e‘tibor berishadi. Chunki, g‘arb tadqiqotchilarining e‘tiroficha, bugungi dunyodagi jadal o‘zgarishlar sharoitida mavhum muammoni yangi sharoitda hal etish uchun maxsus, professional bilimlar yetarli emas. Globallashgan dunyoda muvaffaqiyatli yashash ko‘p jihatdan fuqarolarning tanqidiy va kreativ qobiliyatlariga bog‘liqdir. Buning uchun fuqaro, oliy ma‘lumotli kadr jasoratli, ruh barqarorligi, xotirjamlik, o‘z o‘zini o‘zgartirishga va o‘z ustida tinmay ishlashga tayyorlik, dunyo bilan o‘zaro munosabat, qiziquvchanlik va, ekzistensial-gumanitar, kadriyatlarga, ayniqsa insoniy muloqot ko‘nikmalariga ega bo‘lishi kerak [9]. Bu esa OTMlarda ijtimoiy-gumanitar fanlar targ‘ib etadigan bilimlar, qarashlar va qadriyatlar ahamiyatini oshiradi. Respodentlarimizga Siz ta‘lim olayotgan universitetda ixtissoslik fanlari o‘qitilishini qanday baholaysiz? degan savol bilan murojaat etdik. Javoblar quyidag‘cha: Xulosa va takliflar Ijtimoiy-gumanitar fanlar talaba yoshlarda hayotiy maqsadni shakllantirib,ularda kasbini bilishga bo‘lgan qiziqishni oshiradi. Hayotiy maqsad haqida biz oldingi mvzularda to‘xtalgan edik. Bu o‘rinda shuni aytishimiz mumkinki, hayotiy maqsad bilan kasbiy shakllanish talaba yoshlarda, ayniqsa birinchi va ikkinchi bosqichlarda, uyg‘un keladi. Talaba yoshlar ularni deyarli ajratishmaydi, ammo uchinchi va to‘rtinchi bosqichlarda nafaqat hayotiy maqsad va kasbiy shakllanish haqida tanqidiy fikrlar ko‘payadi. Hatto ayrim talabalarda boshqa, ikkinchi kasbni egallash istagi paydo boiladi. Buni ijtimoiy-gumanitar fanlar ta‘siridan deyish mumkin emas, chunki savol-javoblarimiz bu borada yetarli axborot bermaydi. Ammo ijtimoiy-gumanitar fanlar obyektlarining kengligi, rang- barangligi va akademik erkinlikka moyilligi talabalar qiziqishlariga ta‘sir etmay qolmaydi. Ijtimoiygumanitar fanlar talaba yoshlarni professionallashish doirasidan chiqib fikrlashga, yashashga undashi bilan qiziqarlidir. Masalan, ular talaba yoshlarda oila qurish, ahil va baxtli yashash, milliy qadriyatlarga munosabatlar uyg‘otib, ular keng ekzistensial borliq bilan uyg‘un yashashga daIvat etadi. Inson va jamiyat, odam va olam uyg‘unligi ana shu qadriyatlar orqali kechadi, gumanitarizatsiyalash esa talaba yoshlarni umuminsoniy mezonlar, madaniy boyliklar bilan yashashga da‘vat etadi. Bu professionallashish jarayonlaridan keng yondashuvdir. Ijtimoiy-gumanitar fanlar shaxsda oila qurish va oilaviy munosabatlarni shakllantirishga alohida e‘tibor beradi. Oila pedogogikasi va psixologiyasi, demografiya, etnografiya kabi fanlar oilani asrash va mustahkamlash muammolarini tadqiq etib, zarur ilmiy tavsiyalar beradi. Shuning uchun ham, mutaxasislarning ta‘kidlashicha, oilaning mikrojamiyat, ijtimoiy institut sifatida shakllanishi etnogenez va yoshlarning 528

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 reproduktiv salomatligi bilan bog‘liq. Tadqiqotlar ko‘rsatadiki, inson ongli mavjudot sifatida faoliyat yurita boshlaganidanoq ittifoq bo‘lib, meh‘nat taqsimoti talablariga amal qilib, bir biriga suyanib, yovvoyi tabiatga qarshi turib, o‘z turini saqlashga intilib kelgan. Oila instituti ushbu rang-barang, goho anglanishi qiyin bo‘lgan ijtimoiy jarayonlarning pirovard natijasidir. Mazkur stsiyentik - falsafiy xulosa insonning ekzistensial borligii va boshqalar bilan ittifoq bo‘lib yashashga qaratilgan ijtimoiy instinktining oila instituti orqali aks etishidir. Kasbiy shakllanishda ota-ona, oilasi qanday yetakchi rol o‘ynagan bo‘lsa, talaba yoshlar o‘zining ijtimoiylashuvini, kamolotini ham oilasi bilan bog‘laydilar. Demak, yoshlarning kasb tanlashida oila va undagi gumanitar qadriyatlar, muhit muxim rol o‘ynaydi, aynan ushbu ta‘sir keyinchalik talaba yoshlarning kasbiy shakllanishida stereotip tarzida keladi Adabiyotlar 1.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 8-oktabrdagi “O‘zbekiston Respublikasi oliy ta‘lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi PF-5847-son Farmoni. 2. https://lex.uz/uz/docs/-4417140 3. Kokurin D.I. Innovatsionnaya deyatelnost. - Moskva: Ekzamen, 2001. S.10. 529

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot TAʼLIM TIZIMIDAGI RAQAMLASHTIRISH VA ULARNING ISTIQBOLLARI Xaydarov Sulaymon Amirqulovich “Pedagogika va psixologiya” kafedrasi, University of management and future technologies, Toshkent, O‘zbekiston. haydarov_sulaymon82@mail.ru Annotatsiya: Maqola ta’limda raqamlashtirish elektron vositalar butun ta’lim muhitini, ayniqsa, o‘ qituvchilarni almashtiradi, degani emas. o‘rganish oflayn va qisman onlayn rejimda o‘tkaziladigan formatlar, qoida tariqasida, to‘liq masofaviy ta’limdan ham, zamonaviy raqamli vositalardan butunlay voz kechishdan ham samaraliroqdir. Kalit so‘zlar: о‘qituvchi, audiovisual, multimedia, o‘quv qo‘llanmalar, elektron ta’lim resurslar. Kirish Ta’limni raqamlashtirish va masofaviy onlayn ta’lim bir xil narsa emas. Raqamlashtirish tushunchasi ancha kengroqdir. Maktab yoki universitetda ham masofaviy, ham bevosita elektron ta’lim uchun turli dasturlar, ilovalar va boshqa raqamli resurslardan foydalanishni bildiradi (masalan, sinfda kompyuter yoki planshetda ba’zi vazifalar bajarilganda). Bundan tashqari, raqamlashtirish nafaqat ta’lim jarayonlariga, balki tashkiliy jarayonlarga ham tegishli. Misol uchun, xuddi shu elektron kundalik va jurnallar, shuningdek, o‘qituvchiga qo‘ng‘iroq qilish yoki shaxsan maktabga kelish o‘rniga elektron pochta orqali yozish imkoniyati ham raqamlashtirishdir. O‘zbekistonda ta’limni raqamlashtirish bir necha bosqichlardan o‘tgan: • 80-yillarning o‘rtalari va 90-yillarning boshlarida raqamlilashtirishning birinchi to‘lqini kompyuter savodxonligini rivojlantirishga qaratilgan bo‘lib, maktab va universitetlarda birinchi kompyuter sinflarining paydo bo‘lishini o‘z ichiga olgan. • Ikkinchi bosqichda, 2000-yillarning oʻrtalaridan boshlab oʻquv jarayoniga axborotkommunikatsiya texnologiyalarini joriy etilishi va informatika darslarida qoʻllanila boshlanishi. • Uchinchi bosqich – 2020-yildan boshlab, raqamli texnologiyalardan foydalanish. Ta’limning raqamlashtirishda yangiliklari quyidagilarda ko‘rinadi: • rejalashtirilgan ta’lim natijalari va ta’lim mazmuni. Insonlar hayotda raqamli kompetensiyalarga qanchalik ko‘p ehtiyoj sezishi, “Davlat xizmatlari” orqali murojaat, raqamli texnologiyalari orqali tasavvur qilinadi). Demak, maktabda bolalarni raqamli texnologiyalardan to‘g‘ri foydalanishga o‘rgatish kerak; • pedagogik ta’lim va o‘qitish texnologiyalari, raqamli muhitdagi darslar an’anaviy sinf sinflaridan ko‘p jihatdan farq qiladi (hatto raqamli didaktika tushunchasi paydo bo‘ ldi); • tarbiyaviy ishlarni tashkil etish, uning vositalari (texnik vositalar) va bu jarayonni boshqarish. 530

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 Dunyoda ta’limga yondashuvlarni bunday keng ko‘lamli qayta loyihalash uchun zarur bo‘lganini, shuningdek, uning ijobiy va salbiy tomonlarini aniqlashga harakat qilamiz. Ta’limni raqamlashtirish elektron vositalar butun ta’lim muhitini, ayniqsa, o‘qituvchilarni almashtiradi, degani emas. o‘rganish oflayn va qisman onlayn rejimda o‘tkaziladigan formatlar, qoida tariqasida, to‘liq masofaviy ta’limdan ham, zamonaviy raqamli vositalardan butunlay voz kechishdan ham samaraliroqdir. Amaliyot shuni ko‘rsatadiki, sifatli ta’lim doimo o‘qituvchi va o‘quvchilar bilan o‘zaro munosabatlarning jonli tajribasini o‘z ichiga oladi - hech qanday fikr-mulohazasiz onlayn dars zerikarli va hech kim savol bermaydi. Bugungi kunda taʼlimda raqamli texnologiyalarning samaradorligi kamida quyidagi asosiy yoʻnalishlarda tasdiqlangan: • Boshqa barcha sohalarda bo‘lgani kabi ta’lim sohasida ham raqamlashtirish tashkiliy vazifalarni soddalashtiradi. Maktabning elektron kundaligida ma’lumotlarni yozib olish va uzatish (masalan, o‘qituvchidan talabaning ota-onasiga va aksincha) qulayroqdir va universitetlar uchun zamonaviy vositalar minglab talabalarning har biri uchun individual jadval yaratishga imkon beradi. • Raqamlashtirish o‘quvchilari va talabalar uchun ta’limni yanada qulay qiladi. Shunday qilib, gibrid o‘ qitish imkoniyatlari, ba’zi talabalar o‘qituvchi bilan sinfda bo‘lsa va ba’zilari uydan masofadan bog‘langanda, maktab o‘quvchilari va talabalarga jismoniy jihatdan qatnasha olmaganlarida (masalan, kasallik tufayli) darslarni qoldirmaslikka imkon beradi. Raqamli texnologiyalar odatiy sinf formati bilan bir qatorda qo‘llanilganda aralash ta’lim imkoniyati o‘rganishni individuallashtirishga yordam beradi. Qobiliyatli o‘quvchilarga murakkabroq mavzular va mashg‘ulotlar beriladi, boshqa o‘quvchilarga esa ular uchun eng qiyin mavzular ustida ishlashga yordam beradi. To‘liq onlayn dasturlar bilan siz jismoniy jihatdan istalgan joydan o‘rganishingiz va imtihon topshirishingiz mumkin. • Onlayn an'anaviy formatga qaraganda ancha kengroq ta’lim mazmuniga kirish imkonini beradi. Dunyoning etakchi universitetlarining ommaviy kurslarini o‘tkazadigan yirik onlayn platformalar dunyoning istalgan burchagidan kelgan talabaga ma’ruzalarni tinglash imkonini beradi. Bunday platformalar paydo bo‘lgunga qadar faqat tegishli universitetlar talabalari bunday imkoniyatga ega edi, lekin hamma ham u erga o‘qishga kirish imkoniga ega emas. Hozirgi kunda turli universitetlar o‘z dasturlariga boshqa yetakchi universitetlarning tayyor ma’ruza kurslarini kiritishlari mumkin. Internetdagi ta’lim mazmunining xilma-xilligi onlayn kurslar bilan tugamaydi. Mavzu noaniq bo‘lib qolsa, maktab o‘quvchilari uchun ham, talabalar uchun ham boshqa o‘qituvchining tushuntirishini ko‘ rish yoki o‘qish, shuningdek, turli mashqlar, masala va misollar yordamida bilimlarni mashq qilish foydalidir. Raqamli echimlar har bir talaba uchun alohida ko‘plab yangi, takrorlanmaydigan vazifalarni yaratishga imkon beradi. • Raqamli ta’lim sizga ma’lumotlarni to‘plash va ta’lim jarayonini yaxshilash uchun tahlil qilish imkonini beradi. o‘rganish analitikasi nafaqat keng ko‘lamli ta’lim tizimlarida boshqaruv vositasi bo‘lib, u bir nechta sinflar bilan ishlaydigan o‘qituvchi uchun ham foydali bo‘lishi mumkin; Maxsus onlayn test o‘qituvchilarga o‘z sinfidagi qiyinchiliklarini yoki aksincha, ilgari ko‘rmagan muvaffaqiyatlarini ko‘rish imkonini bergan misollar mavjud. 531

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot Ta’limni raqamlashtirish ko‘plab muammolarga ega. Masalan, ikkita raqamli bo‘linish ushbu sohadagi har qanday loyihalar uchun to‘siq bo‘ ladi. • Birinchidan, aholining salmoqli qismida onlayn ta’lim va yuqori sifatli internet aloqasi uchun zarur bo‘lgan kompyuter yoki boshqa gadjetlar yo‘q. • Ikkinchidan, Internet va raqamli resurslardan foydalanishda yetarlicha tajribasi bo‘lmagan odamlar onlayn tarzda o‘rganishni qiyinlashtiradi. Kimdir raqamlashtirishning foydali imkoniyatlari haqida bilmaydi va smartfondan faqat o‘yin-kulgi uchun foydalanadi va kimdir turli foydali imkoniyatlar haqida bilsa ham, tashqi yordamisiz dastur va dasturlar bilan ishlashni o‘rgana olmaydi. Shuning uchun, barcha o‘qituvchilar va maktab o‘quvchilarini gadjetlar bilan ta’minlashning o‘zi etarli emas, biz ularni raqamli texnologiyalarning haqiqiy imkoniyatlari bilan tanishtirishimiz kerak. Yana bir e'tiborga molik muammo shundaki, raqamli muhitda pedagogik qoidalar va o‘qitish usullari endigina shakllantirilmoqda. Xuddi shu raqamli didaktika yangi hodisa bo‘lib, u endigina rivojlana boshlaydi. Hozirda onlayn darslar va individual raqamli vositalarning samaradorligi, raqamlarning talabalar muvaffaqiyatiga ta’sirining turli jihatlari o‘rganilmoqda, ammo hozircha raqamli o‘rganishni tajriba deb atash mumkin. Xulosa Ta’lim mazmunining xilma-xilligi ham, o‘quvchining qiziqishi va qobiliyatiga ko‘ra individuallashtirish imkoniyati ham qo‘llanilmaydi. Misol uchun, agar o‘qituvchi shunchaki video havola orqali ma’ruza o‘ qisa, hatto qancha talabalar uni tinglayotganini va o‘sha paytda o‘z ishini qilmayotganini tushunmasdan ham, buni to‘ liq raqamlashtirish deb atash qiyin. Agar maktab uchun asbob-uskunalar sotib olinsa, lekin foydalanilmasa, bu albatta raqamlashtirish emas. Adabiyotlar 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoevning 2020 yil 24 yanvarda Oliy Majlisga yo‘llagan Murojaatnomasi. 2020 y. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasining jamoat ta’lim axborot tarmog‘ini tashkil etish to‘g‘risida” 2005 yil 28 sentyabrdagi PQ–191- son qarori. 3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarining joriy etilishini nazorat qilish, ularni himoya qilish tizimini takomillashtirishga oid qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida” 2019 yil 14 sentyabrdagi PQ– 4452-son qarori. 4. Abdullayev M., Saidahror, G., & Ayupov, R. Raqamli iqtisodiyot - kadrlar tayyorlashning dolzarb yo‘nalishlari. 2020 y. 532

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 THE ROLE OF ENLIGHTENERS IN THE HISTORY OF UZBEK PEDAGOGY Nazarov Alisher Abdisamamdovich Philology and languages department, University of management and future technologies, Tashkent, Uzbekistan, alishernazarov@gmail.com Abstract. Jadidism and its related educational methods have been understood in multiple ways by both local and Western academics. Jadid pedagogy is frequently viewed as a type of resistance against colonialism that seeks to free the Turkestan education system from Russian dominance. Nonetheless, this article contests the idea of exaggerating the contributions of the Jadids and framing their literature and pedagogy as a kind of anti-colonial resistance or emancipation. It argues that the assertion of establishing a “reforming education” where none existed would be inaccurate. Rather, the article's goal is to deconstruct Jadid pedagogy by examining the specific literary contributions of Makhmudkhoja Behbudiy (1875-1919), Abdulla Avloniy (1878-1934), Hamza Hakimzoda Niyozi (1889-1929), Abdurauf Fitrat (1886-1938), Abdulla Qodiri (1894-1938), and Abdulhamid Sulaymon og‘li Cho‘lpon (1897-1938). The analysis uses a content-focused methodology, emphasizing a clear-cut and restrained interpretation to prevent overgeneralizing or overstating the character of Jadid literature and pedagogy. Keywords: Jadid, reforming education, Turkestan, liberation, anti- colonialism, new method, traditional method. Introduction Our main focus in Uzbek Pedagogy is to thoroughly investigate and highlight the exemplary actions of our enlightening ancestors, which constitute the shining chapters of our shared history, along with their valuable heritage that remains significant and relevant. This will be done in collaboration with representatives from partner countries, international organizations, and renowned foreign scholars. According to the president Sh. Mirziyoyev, numerous studies have been conducted in various countries on the formation and development of the Jadid idea, a unique socio-political phenomenon, it remains crucial to comprehensively examine the significant contribution of the movement's representatives to the development of national statehood, regional identity, and civil society in Turkistan, based on a conceptual and systematic approach. From this perspective, it is especially important to address issues related to researching and systematizing the progressive ideas and views of our forward-thinking ancestors, examining the role and impact of the Turkestan moderns in the development of national statehood, analyzing the legal foundations of the state structures they established in the early 20th century, and assessing the historical efforts to build a secular, legal, and democratic society. Furthermore, this heritage plays a crucial role as a solid foundation in the creation of New Uzbekistan and the Third Renaissance. First of all, it is essential to shed light on the socio-cultural and political situation in Central Asia during the 19th century, which laid the groundwork for the reform movement in 533

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot the region. The Muslim intellectual movement known as Jadidism in Central Asian history has attracted significant attention from scholars studying the Tsarist and Soviet eras. As various perspectives emerge in the debate over the role and influence of the Jadids in society, the depth and complexity of analysis inevitably lead to diverse viewpoints about the “movement” and its significance at different points in history. Jadids were not politicians as they spoke to Muslim society in order to achieve cultural change while the secular intellectuals, who had Russian (sometimes even a European) education, spoke to the Russian state and Russian society in order to achieve political change to assume positions of leadership. [1] The end of 19th century marks the beginning of Jadidism and Jadid pedagogy in Turkestan. The educational system in Central Asia during the late 19th century was closely tied to religion and largely followed a scholastic model. The existing system of Islamic education consisted of Maktabs, or primary schools, which were affiliated with mosques, and Madrasahs, or seminaries, which trained clergy and religious teachers. Thus, higher education was provided by the Madrasahs, specifically for the Muslim clergy and specialists in Islamic law. The term “Jadid pedagogy” itself became a historical construct, creating the illusion of a unified, or at least a group of like-minded, educated youth who expressed their protest through their writings, new schools, publications, and social involvement. However, their pursuit of educational change was not widely embraced and had a limited following and readership. With this in mind, the literary works of the Jadids remain largely confined to the following interpretations: the lack of education and the inadequacy of the current education system are key factors contributing to the region's underdevelopment. corruption within the religious leadership and ruling elites is hindering progress, with the “old” holding back the advancement of the 'new.' there are also strong anti-colonial feelings that demand resistance, liberation, and the awakening of the nation. The changes they advocated were influenced by European progress, which was made accessible through European education system, acting as a gateway. Europe continued to be seen as the standard of modernity and civilization, even though the models of progress in Turkistan were influenced by the Ottoman Empire. Begali Qosimov mentions Ismail Gaspirinski and the socio-political changes in Turkey when defining Jadid Pedagogy in Turkestan. It usually leads to defining and understanding the Jadid literature within an anti-colonial liberation framework as the “movement” itself.[2] This action primarily developed through the introduction of change driven by the marginalized youth who studied and traveled to other Muslim and European countries in pre-Soviet Turkestan. Educated abroad - preferably in Turkey, France, and Germany (where the pan-Turk ideal and the attraction of liberal ideas were intertwined) - this national intelligentsia, deeply Muslim, aimed to gradually infiltrate the administrative structure of Russian power and, in doing so, remove Russia from Turkestan.[3] To challenge the traditional view that categorizes Jadid pedagogy as anti-colonial liberation literature, the author chose to explore anti-colonial liberation topics in the literary works of Makhmudkhoja Behbudiy (1875-1919), Abdulla Avloniy (1878-1934), Munavvarqori 534

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 Abdurashidxonov (1878-1931), Hamza Hakimzoda Niyozi (1889-1929) and Abdurauf Fitrat (1886-1938). The Jadid enlighteners also began developing new alphabets and specialized textbooks for the new method of instruction. Following this, the supporters of the movement started opening “new-method schools” in many cities across the Central Asian region. The first Jadid School was opened in Andijan in 1889 and during the subsequent decade spread to all major cities of the region. The first alphabet in Uzbek language based on phonetic method was published in the year of 1900. [4] Between 1898 and 1908, the Jadidists operated 102 new-method elementary schools and two new-method junior high schools in the Turkistan General Governorship of Tsarist Russia, six new-method schools in the Emirate of Bukhara, and six new-method elementary schools in the Khanate of Khiva.[5] Despite pressure from the imperial authorities, interest among native intellectuals in the new-method schools remained strong. One of the leading reformists of the Bukharan Emirate, Osman Khodja, met with Ismail Bay Gasprinski in 1909 on his way to Istanbul. After studying the essential methodology of the new-method schools, he traveled to Istanbul, where he explored the modern Ottoman school system. During his stay in Istanbul, Osman Khodja and Abdurrauf Fitrat founded the Charity Society of Bukhara on October 26, 1909, to promote education. The primary aim of the society was to bring students from the Central Asian region to continue their education in Istanbul. Makhmudkhoja Behbudi and Abdulla Avloniy were highly educated intellectuals who established their own schools with innovative teaching methods and developed their own textbooks. Hamza wrote number of textbooks, published his articles, and opened his own school and started teaching. He took up different positions related to education, theatre work. The most important aspect of the Jadid pedagogy was to awaken the nation and prepare it for independence. In Jadid pedagogy “ma’rifat (enlightenment)” should be looked upon as a means, not a goal. Jadid pedagogy was to understand the colonial system, and to eventually seek ways to get rid of it. [6] Begali Qosimov argued that our greatgrandfathers, including the Jadids who fought for independence, followed different paths: achieving independence through force to break free from Russian dependence; Seeking enlightenment (ma’rifat) with the help of Russians, aiming to secure rights related to education in order to revive national characteristics (e.g., Ismail Gaspirinski, Makhmudkhoja Behbudiy). The path of cooperation: Engaging in the programs of the Tsarist and later Soviet governments, while preparing to seize the opportunity for independence at the right moment. e.g., Munavvarqori Abdurashidxon o‘g‘li, Abdulla Avloniy. Helen Carrère d'Encausse, Edward Allworth, Adeeb Khalid, have primarily revealed the Jadid pedagogy and history. Adeeb Khalid’s analysis of Behbudiy and his political stance is arguably the most thorough and objective assessment on this matter. Behbudiy envisioned Turkestan as a self-governing region within the Russian Empire, governed by equal and universal suffrage, with control over immigration, resettlement, education, and cultural affairs.[7] According to Carrère d'Encausse, Fitrat believed that the inner regeneration of the Muslim community could only be achieved through a twofold process: a spiritual renewal, 535

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot which involved the education of all individuals, and a political and social revolution that would eradicate the outdated concepts, structures, and human relations of the past, leading to the creation of a modern society and state. This inner regeneration, she argues, was essential for ensuring external liberation, which was one of Fitrat's constant concerns. [3] Turkiy Guliston yoxud Axloq (Turkic Gulistan or Morality, 1913) is one of Avloniy’s most well-known pedagogical works, written as a taqlid (imitation) of Saadi Sherazi’s Gulistan. In this work, he addresses various topics such as morality, laziness, jealousy, envy, good and bad behavior, child-rearing, the importance of physical training and health for clarity of thought, hygiene, motivation, courage, contentment with one’s possessions, patience, discipline, temptation (nafs), honesty, and justice-all analyzed from an Islamic perspective. Avloniy draws upon Sharia, the words of the Prophet, and occasional quotes from ancient Greek philosophers to support his points. For Avloniy, the responsibility of educating the younger generation fell on parents, school teachers, and the government, as, for Turkestan, this was a matter of survival. [8] This work provided a valuable read for schoolchildren, encouraging them to reflect on what they wanted from life. Furthermore, Avloniy addressed the importance of preserving the Turkic language from excessive foreign influence. This can be seen as a form of nationalism aimed at strengthening the role of the Turkic language and shifting the understanding of Islamic morality and history through it. The work is divided into the realms of good and bad, illustrating the virtues an ideal (komil inson) person should possess to contribute to the development of their society. In a similar vein, Fitrat made significant contributions to the development of the Uzbek language and literature. He wrote treatises on Uzbek literary language and its rules and showed a deep interest in analyzing the works of Turkish writers such as Navoi, Turdi Farog‘iy, Yassaviy and Mashrab, particularly amid the growing political pressures of the 1920s. Fitrat emphasized that knowledge of Arabic and other languages, as well as subjects like history, geography, medicine, chemistry, physics, astronomy, philosophy, biology, and zoology, should be prioritized in order to transform society and enable it to catch up with the advanced world. Fitrat directly addressed the clergy, stating that he was not their enemy as they believed, but rather their ally, as he saw himself on the same side as those who spread knowledge. [9] His criticism stemmed from a deep concern for his nation and its circumstances. The work includes an analysis of virtues that benefit society and vices that degrade it, all explained from an Islamic perspective. Qodiriy expressed in his articles his dissatisfaction, pessimism, and perhaps even hopelessness regarding educational reforms and the condition of maktabs (schools). He criticized the shortage of materials and resources needed for schools, emphasizing the challenges facing education at the time. Conclusion It can be safely concluded that the modernization of religion and culture ensures the survival and development of a nation and state. The Jadidist movement emerged in Central Asia in the late 19th and early 20th centuries. It was not limited to the idea of reforms in education and the modernization of Islam; it also advocated for changes in several cultural aspects. The movement rejected religious xenophobia. The Jadid pedagogy played a significant role in the development of the educational system in Turkestan. It was not only focused on teaching scientific knowledge but also aimed at fostering independent thinking 536

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 and critical thinking among students. The main ideas of Jadid pedagogy have had a profound impact not only on the educational system of that time but also on the development of pedagogy as a science today. Many of the innovations and social reforms currently being implemented in the field of pedagogy stem from the development of Jadid pedagogy and its establishment as a scientific discipline. References 1. Khalid, A. The politics of Muslim cultural reform: Jadidism in Central Asia. Comparative studies on Muslim societies: Vol. 27. Berkeley, London: University of California Press. 1998. pp.106-107 2. Qosimov, B. Milliy Uyg‘onish: Jasorat, Ma’rifat, Fidoyilik. Toshkent: Ma’naviyat. 2002. p.112 3. Carrère d'Encausse, H. Islam and the Russian Empire: Reform and Revolution in Central Asia. Berkeley and Los Angeles, California: University of California Press. 1988. p.104., p.112 4. Timur Kocaoglu, “The Past as Prologue? Challenging the Myth of the Subordinated, Docile women in Muslim Eurasia” in Linda Rocioppi and Katherine o‘Sullivan See (eds.), Gender Politics in post-Communist Eurasia, (East Lansing, Mich; 2009), p. 187. 5. Carrere D’Encause Helene, Islam and the Russian Empire, (London; 1988), pp. 8788. 6. Qosimov, B. Milliy Uyg‘onish: Jasorat, Ma’rifat, Fidoyilik.Toshkent: Ma’naviyat. 2002. pp.128-129. 7. Khalid, A. Making Uzbekistan: Nation, empire, and revolution in the early USSR. Ithaca: Cornell University Press. 2015. p. 48 8. Avloniy, A. Tanlangan Asarlar. 1-Jild. She’rlar Toshkent: Ma’naviyat. 2009. 1-47 betlar 9. Fitrat, A. Abdurauf Fitrat. Tanlangan Asarlar V Jild. Ilmiy Risolalar. Toshkent: Ma’naviyat. 2010. 117 bet 537

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot CHET TILI o‘QITISHNI TASHKIL ETISHNING LINGVISTIK MASALALARI Faxriddin Yernazarov Imom Buxoriy nomidagi Toshkent islom institute, faxrff7@gmail.com Annotasiya: Ushbu tezisni o‘rganishda o‘qitishni tashkil etishning lingvistik masalalari tahlil qilindi. Xususan, til va ta’lim o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik, talabalrning lingvistik kompetensiyasini rivojlantirish usullari hamda tilshunoslik va pedagogika integratsiyasi masalalari haqida yozilgan. Shuningdek, chet tili yoki davlat tilini o‘qitish jarayonidagi lingvistik muammolar va ularni bartaraf etish usullari muhokama qilinadi. Maqola lingvistik tamoyillarga asoslangan holda ta’lim jarayonini takomillashtirish bo‘yicha takliflar berilgan. Chet tili o‘qitish, globalizm va zamonaviy texnologiyalar davrida, dunyo bo‘ylab o‘quvchilarga yangi tillarni o‘rgatishning muhim yo‘nalishlaridan biri sifatida rivojlanmoqda. Chet tilini o‘qitishning samaradorligi tilshunoslikning turli sohalarini bo‘yicha masalalarni chuqur o‘rganishni talab qiladi. Chet tilini o‘rgatish jarayonida, tilning strukturalarini o‘zlashtirish, kommunikativ kompetensiya va interkultural muloqotni rivojlantirishga e’tibor qaratiladi. Chet tilini o‘qitishning lingvistik masalalariga bir nechta muhim jihatlar kiradi. Avvalo, grammatikani o‘rgatishda tilning morfologik va sintaktik tuzilmalari o‘rgatiladi. Leksik aspektlar esa tilni boyitish va o‘rganuvchining so‘z boyligini oshirishga xizmat qiladi. Boshqa tomondan, chet tili o‘qitishda fonologik tizimni to‘g‘ri o‘rgatish, talaffuzni yaxshilash va nutqning yuqori sifatini ta’minlash zarur. Chet tilini o‘rgatishda tilning ijtimoiy kontekstdagi ishlatilishi, leksik va grammatik vositalar orqali muloqot o‘rnatishning samarali usullari o‘rgatilishi haqida bayon etilgan. Kalit sozlar: o‘qitish, lingvistik masalalar, chet tili, lingvistik kompetensiya. Kirish Yurtboshimiz muhtaram Shavkat Mirziyoyev raisligida 2021 yil 6-may kuni chet tillarini o‘qitish tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari yuzasidan videoselektor yig‘ilishi o‘tkazildi.Mamlakatimizda har yili ilm-fanning bir nechta yo‘nalishi tanlab olinib, alohida e’tibor bilan rivojlantirilmoqda. 2021 yil fizika va chet tillari ana shunday ustuvor sohalar etib belgilangan. O‘zbekiston Respublikasining ochiqlik siyosati, dunyo bozoriga faol kirib borayotgani, barcha sohalarda xalqaro hamkorlik kengayayotgani xorijiy tillarni bilishga ehtiyojni oshirmoqda. Davlat tilidan xorijiy tillarga va xorijiy tillardan davlat tiliga professional tarjima qilish metodikalarini yaratish ham uning asosiy vazifalaridan biri bo‘ladi deb belgilandi. “Mamlakatimizda xorijiy tillarni o‘rgatish bo‘yicha kelajak uchun mustahkam poydevor bo‘ladigan yangi tizimni yo‘lga qo‘yish vaqti-soati keldi. Biz raqobatdosh davlat qurishni o‘z oldimizga maqsad qilib qo‘ygan ekanmiz, bundan buyon maktab, litsey, kollej va oliy o‘quv yurti bitiruvchilari kamida 2 ta chet tilini mukammal bilishlari shart. Bu qat’iy talab 538

Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot SIRI-2025 har bir ta’lim muassasasi rahbari faoliyatining asosiy mezoniga aylanishi lozim ”, – deb ta’kidlab o‘tgan Shavkat Mirziyoyev. [1] “Inson fikrini til vositasida ifodalashning o‘ziga xos qonunlari bor. Bu qonunlar barcha va ayrim tillarga xos bo‘lishi mumkin. Lingivistik izomorfizm va lingivistik allomorfizm xususiyatlarini genetik munosabatlardan ajratib o‘rganish, ifoda planidagi til sistemasi o‘lchov birliklarining tillararo adekvatligi va adekvat emasligi, bir til sistemasida esa ularning yaruslararo sinonimligi, ularning taksonomiyasi(o‘xshashligi) masalalari qiyosiy tipologiyaning asosiy tadqiqot obyektlaridir. Fan va texnikaning turli tarmoqlari rivojlanib borishi, informatsiyani qayta ishlash va idrok etish, mashinadan, elektron texnikadan foydalanish natijasida tilshunoslik fanining yangidan- yangi tarmoqlari yuzaga kela boshladi. Shu munosabat bilan lingivistik tadqiqot doirasi juda kengaydi va ilgari ma’lum bo‘lmagan bir qancha yangi metodlar paydo bo‘ldi”. [2] Til odamlar o‘rtasidagi munosabatning eng muhim vostasi bo‘lib, jamiyat taraqqiyoti jarayonida shakllangan va umuminsoniy manfaatlariga xizmat qiladi. Tilning paydo bo‘lishi va rivojlanishi jamiyat taraqqiyoti bilan bog‘liq ekan, inson kamoloti haqida fikr yurituvchi barcha fanlarning o‘rganish manbai til bilan aloqador bo‘ladi. “Tilning tabiati, mohiyati kishilik jamiyatida bajaradigan vazifasi, strukturasi va bu strukturani tashkil etgan elementlarning o‘zaro munosabati, uning ichki mexanizmi, ishlash principlari kabi muhim masalalarni ilmiy o‘rganishni, tilni har taraflama tadqiq qilishni talab qiladi. Til kishilik jamiyati mahsulidir. Tilsiz hech bir voqelik va hodisani, insonning tabiatda, jamiyatda tutgan o‘rnini, jamiyat taraqqiyoti yo‘llarini bilish, o‘rganish mumkin emas”. [3] Chet tili o‘qitishni tashkil etishning quyidagi lingivistik masalalar mavjud: 1. o‘qitish va til o‘rtasidagi bog‘liqlik; 2. o‘qituvchining nutq faoliyati; 3.o‘qitish jarayonida tilning kommunikativ roli; 4. Leksik va semantik masalalar; 5.Til o‘rganish jarayonidagi individual farqlar; 6. Ko‘nikmalarni rivojlantirish va lingvistik kompetensiya. Chet tili o‘qitishni tashkil foydalanadigan usullar quyidagilar: etishning quyidagi lingivistik masalalar uchun 1. Kommunikativ usul; 2. Lingvistik tahlil usuli; 3. Strukturaviy usul; 4. Interfaol usullar; 5. Qiyosiy usul; 6. Kontekstual usul. Chet tili o‘qitishni tashkil etishning quyidagi lingivistik masalalar uchun natijalar quyidagilarni tashkil etadi: 1.Til kompetensiyasining oshishi; 2.Tilga oid metodik yondashuvlarning takomillashuvi; 3. Ikki va undan ortiq tillilikni rivolantirish; 4.Tilning amaliy foydalanishda rivojlanishi; 5.Tilshunoslik va pedagogika fanlari integratsiyasi; 6. Ta’lim jarayonida lingvistik texnologiyalarning qo‘llanilishi. Chet tili o‘qitishni tashkil etishning quyidagi lingivistik masalalar muhokamasi quyidagilar masalalardan iborat: 539

SIRI-2025 Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot 1.Til va ta’lim strategiyalari; 2.Tilshunoslik va pedagogika integratsiyasi; 3.Nutq madaniyati va kommunikativ kompetensiya; 4. Ikkinchi til sifatida oqitish; 5.Terminologiya va fan tili; 6.Lingvistik shaxs va ta’lim jarayoni Chet tili o‘qitishni tashkil etishning lingivistik masalalari boyicha quyidagi xulosalar kelib chiqadi: Til va muloqotning o‘rni: Chet tili o‘qitish jarayonida til muhim vosita bo‘lib, o‘quvchilarni fikrni aniq ifodalashga, nutqni to‘g‘ri qurishga va boshqa tillarni o‘rganishga o‘rgatadi. Til orqali o‘qitish o‘quvchilarga bilimlarni tushunishga va uni amaliyotga tadbiq etishga imkon beradi; Tilga asoslangan o‘qitish usullari: Chet tili o‘qitish jarayonida o‘quvchilar tilni to‘g‘ri ishlatish, uning grammatik va stilistik xususiyatlarini o‘rganishlari kerak. Tilshunoslik va psixolinguistika asosida, o‘qitish jarayonida o‘quvchilarga nutqning turli shakllarini (so‘z, gap, matn) o‘rgatish, ular orqali muloqotda o‘zlarini erkin ifodalashga yordam beradi; Tushunish va ta'sir: Chet tili o‘qitishda asosiy ahamiyatga ega bo‘lgan jihat – o‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasi va til orqali olishadigan bilimning ta’siri. Muloqot tilini va o‘quv tilini o‘zlashtirish o‘quvchilarga yangi ma‘lumotlarni qabul qilish, idrok etish va anglashda muhim rol o‘ynaydi; o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi interaktiv muloqot: Chet tili o‘qitishda tilning o‘zaro muloqotda qanday ishlatilishi, o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi o‘zaro aloqalarni tashkil etishda tilning o‘rni juda muhimdir. o‘qituvchi o‘z fikrini to‘g‘ri ifodalashi, o‘quvchiga aniq va tushunarli tarzda tushuntirishlari zarur; Lingvistik kompetensiya: Chet tili o‘qitishda lingvistik kompetensiyani rivojlantirish, ya’ni o‘quvchilarni tilni to‘g‘ri ishlatish, grammatik qoidalarni bilish va tilni turli holatlarda qo‘llay olishga o‘rgatish maqsad qilinadi. Madaniyat va tilning aloqasi:Chet tili o‘qitish jarayonida til va madaniyat o‘rtasidagi aloqani ham hisobga olish muhimdir. Har bir til o‘zining madaniy kontekstiga ega bo‘lib, til o‘rgatish jarayonida o‘quvchilarni shunday kontekstda o‘rgatish kerakki, ular nafaqat tilni, balki uni ishlatishning madaniy jihatlarini ham tushunib yetsinlar. Adabiyotlar 1. Prezident Shavkat Mirziyoyev raisligida 2021 yil 6-may kuni chet tillarini o‘qitish tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari yuzasidan videoselektor yig‘ilishida. 2. Bo‘ronov J. B. Ingliz va o‘zbek tillari qiyosiy grammatikasi. 3-bet, o‘qituvchi. Toshkent -1973 . 284 bet. 3. Xolmanova Z. Tilshunoslikka kirish. 5-bet, Mirzo Ulugbek nomidagi O‘zbekiston milliy universiteti. Toshkent- 2007. 177-bet. 4. www.zenado.org 540