Matn PDF fayldan avtomatik ajratilgan, shuning uchun formatlash buzilgan bo‘lishi mumkin. To‘g‘ri ko‘rinish uchun PDF nusxani oching.
April, 2024
№ 001
Volume 1, Issue 1
Management
and Future
Technologies
SCIENTIFIC JOURNAL
journal.umft.uz
Jurnal sohalari: menejment, dasturiy injiniring, sun’iy intellekt texnologiyalari,
kompyuter injiniringi, infokommunikatsiya injiniringi, axborot xavfsizligi, raqamli
iqtisodiyot, pedagogika va psixologiya, matematika va fizika
Tahririyat kengashi raisi
Muharrirlar
t.f.d., prof. O‘tkir Xamdamov
“University of Management and Future
Technologies” universiteti rektori
Farhod Ahmedov (J. Koreya)
Sherzod Mustafaqulov (O‘zbekiston)
Akmalbek Abdusalomov (J. Koreya)
Bahtiyor Akmuradov (O‘zbekiston)
Sherzod Abdullayev (O‘zbekiston)
Shabir Ahmad (J. Koreya)
Dilshod Rahmatov (Germaniya)
O.A. Hidayov (Germaniya)
Akmaljon Abdullayev (O‘zbekiston)
Jinsoo Cho (J. Koreya)
Jamshid Elov (O‘zbekiston)
Young Im Cho (J. Koreya)
Fazliddin Maxmudov (J. Koreya)
Alpamis Kutlimuratov (O‘zbekiston)
Faheem Khan (J. Koreya)
Lilia Tightiz (J. Koreya)
Shahnoza Sultanova (O‘zbekiston)
Safiullah Khan (Buyuk Britaniya)
Seytkamal Medetov (Fransiya)
Avaz Qaxxorov (O‘zbekiston)
Doston Xasanov (O‘zbekiston)
Sabina Umirzakova (J. Koreya)
Elmurod Urinov (O‘zbekiston)
Muhriddin Umarov (O‘zbekiston)
Urmanov Odil (J. Koreya)
Sobir Radjabov (O‘zbekiston)
Bosh muharrir
t.f.f.d. dot. Muhriddin Muxiddinov
“University of Management and Future
Technologies” universiteti Ilmiy va uslubiy ishlar
bo‘yicha prorektori
Tahririyat kengashi a’zolari
t.f.d., prof. Xakim Zaynidinov
t.f.d., prof. Muxammadjon Musayev
t.f.d., prof. Shavkat Fozilov
f-m.f.d. prof. Aripov Mersaid
f-m.f.d. prof. Аloev Raxmatillo
t.f.d., prof. Marat Raxmatullayev
t.f.d., prof. Dilnoz Muxamediyeva
i.f.d., prof. Toxir Hasanov
i.f.d., prof. To‘lqin Boboqulov
t.f.d., prof. Jamshid Sultonov
f-m.f.d. prof. Dildora Muhamediyeva
i.f.d., prof. Sherzod Rajabov
p.f.d., prof. Qurbonniyoz Panjiyev
p.f.d., prof. Muhabbat Hakimova
t.f.d., prof. Nargiza Usmanova
p.f.d., prof. Nishonboy Kiyamov
p.f.d., prof. Qutlug‘bek Qodirov
t.f.d., dot. Halimjon Xujamatov
t.f.d., dot. Ibragim Atadjanov
Dizayner
Eshmetov Daler
Jurnal O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasi huzuridagi Axborot va
ommaviy kommunikatsiyalar agentligidan 212842-raqamli guvohnoma bilan 26.01.2024
sanasida ro‘yxatdan o‘tkazilgan.
MUNDARIJA
TEXNIKA FANLARI
TA’LIMNI BOSHQARISH VA MONITORINGINI YURITISH
6 OLIY
JARAYONLARINI RAQAMLASHTIRISH MASALASI VA ISTIQBOLLARI
Utkir Xamdamov, Alisher Abdullaev, Xurshid Sultonov, Shaxrizoda Raxmatillaeva
ROLE AND PROSPECTS OF DIGITAL AND INNOVATIVE TECHNOLOGIES
12 THE
IN EDUCATION FOR THE VIZUALLY IMPAIRED PEOPLE
Mukhriddin Mukhiddinov, Oybek Djuraev, Jasurbek Djuraev, Shakhrizoda
Rakhmatillaeva
HOSSALARIGA ASOSLANGAN MASOFAVIY TA’LIM
17 VIDEOMONITORING
JARAYONLARINI TAKOMILLAShTIRISHNING AXBOROT MODELI
Sirojiddin Xalilov, Farangiza Omonullaeva, Maftuna Mannapova
23 ELEKTRON SO‘ZLARNI VEKTORLI IFODALASH TEXNOLOGIYASI
Baxtiyor Akmuradov
COMPARATIVE ANALYSIS OF TRADITIONAL AND DEEP LEARNING-BASED
28 AAPPROACHES
FOR FACE DETECTION: PERFORMANCE, ADVANCEMENTS,
AND CHALLENGES
Elmurod Urinov, Nurbek Kholmurodov
MATNDAN NUTQ SIZTEZLASH DASTURIY TIZIMI UCHUN
32 O‘ZBEKCHA
DIFONLAR BAZASININING QURILISHI
Farrux Axmedov, Muhriddin Umarov
37 NUTQNI TANIB OLISHNI AMALGA OSHIRISH BOSQICHLARI
O‘rinboy Naziraliyev
TARMOQLARDA BUYURTMALARNI TUSHISH VA
43 INFOKOMMUNIKATSIYA
ULARGA XIZMAT KO’RSATISH JARAYONLARINI MODELLASHTIRISH
A.F.Izbasarov, Z.Z. Nigmatov, A.A.Yaxyoyev
IJTIMOIY FANLAR
50 BLOKCHEYN TEXNOLOGIYASINING QO`LLANILISHI VA NAZARIY JIHATLARI
Sherzod Abduraimov
IQTISODIYOTINING RAQAMLI TRANSFORMATSIYASI:
59 JAHON
TENDENSIYALAR VA ISTIQBOLLARI
Djangirova Umida Abdugalimovna
65 THE APPLICATION OF DIGITAL MARKETING STRATEGIES
Abdulakhatov Muzaffarjon
EFFECTS OF DIGITAL MARKETING ON A COMPANY’S OVERALL
74 THE
COMMERCIAL GROWTH IN UZBEKISTAN
Dadabayeva Ra’no
ROLE AND IMPORTANCE OF THE DIGITAL ECONOMY IN THE LABOR
82 THE
MARKET
Ulugbek Narmanov, Guzal Abdishukurov
88 RAQAMLI IQTISODIYOTNI RIVOJLANTIRISHNING XORIJIY TAJRIBALARI
Lutfiy Farangiz Sharidin qizi, Ismoilova Mohigul Yusubjon qizi.
HARBIY TA’LIM MUASSASALARIDA RAQAMLI PEDAGOGIKANING
95 OLIY
O‘RNI VA AHAMIYATI
Izbasarov A.F., Abdurayimov S.S., Nigmatov Z.Z.
MUHANDIS-PEDAGOGLARNI LOYIHALASH
101 BO‘LAJAK
KOMPETENSIYALARINI KOMPYUTER GRAFIKASI VOSITASIDA
RIVOJLANTIRISH MODELI
Kayumova Kamola, Dilshod Mansurov
TA’LIM OLUVCHILAR FAOLIYATINI INTEGRALLASHGAN
107 MASOFAVIY
MONITORINGINI OLIB BORISH KO‘RSATKICHLARI
Odil Asqaraliyev, Dilshod Mansurov, Kayumova Kamola
MATEMATIKA VA FIZIKA FANLARI
O‘QITISHDA “PhET – INTERACTIVE SIMULATIONS” DASTURIDAN
114 FIZIKANI
FOYDALANISH
Asror Ulashov, Umida Naziraliyeva, Rahmatillayeva Shahrizoda
121 TERMOELEKTRIK HODISALAR AFZALLIK VA KAMCHILIKLARINI O‘RGANISH
Umida Naziraliyeva, Asror Ulashov
DARSLARIDA ZAMONAVIY TEXNOLOGIYALARDAN FOYDALANIB
128 FIZIKA
TALABALAR BILIMLARINI BAHOLASH
Ya.A. Axmedov, X.N. Karimov
(MATEMATIKA) FANINI O‘RGANISHDA ONLINE TIZIMLARNING
136 HISOB
IMKONIYATLARI
Quvonchbek Asadov, Xonxo‘jayev Lazizxon
Volume 1, Issue 1
April 2024
6
Mualliflar
Utkir Xamdamov
Kommunikatsiya va raqamli
texnologiyalar kafedrasi, “University
of management and future
technologies” universiteti, Toshkent,
100208, O‘zbekiston;
utkir.hamdamov@mail.ru
Alisher Abdullaev
Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar
vazirligi, Toshkent, O‘zbekiston;
ali1914@gmail.com
Xurshid Sultonov
Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar
vazirligi, Toshkent, O‘zbekiston;
Shaxrizoda Raxmatillaeva
Kommunikatsiya va raqamli
texnologiyalar kafedrasi, “University
of management and future
technologies” universiteti, Toshkent,
100208, O‘zbekiston;
Mas’ul: utkir.hamdamov@mail.ru
Management and Future Technologies
journal.umft.uz
OLIY TA’LIMNI
BOSHQARISH VA
MONITORINGINI
YURITISH
JARAYONLARINI
RAQAMLASHTIRISH
MASALASI VA
ISTIQBOLLARI
A
nnotatsiya: Maqola oliy ta’lim muassasalari faoliyatini
raqamlashtirish orqali oliy ta’lim jarayonlarini
modellashtirish, boshqarish va axborot tizimini
ishlab chiqish hamda joriy etish masalalariga bag‘ishlangan.
Maqolada oliy ta’lim muassasalarining ma’muriy,
akademik, ilmiy-uslubiy, moliyaviy-xo‘jalik faoliyatlarini
avtomatlashtirish, oliy ta’lim muassasalari bilan vazirlik
o‘rtasida axborot almashinuvini yo‘lga qo‘yish hamda
oliy ta’lim faoliyati qatnashchilari uchun elektron ta’lim
xizmatlarini ko‘rsatish masalalari ko‘rilgan.
Kalit so‘zlar: oliy ta’lim muassasasi, axborot tizimi,
modellashtirish, akademik faoliyat, ilmiy-uslubiy faoliyat,
avtomatlashtirish, raqamlashtirish, elektron ta’lim xizmatlari.
Copyright: © 2024 by the authors.
Ushbu maqola Creative Commons
Attribution (CC BY) litsenziyasi
shartlari asosida tarqatiladigan ochiq
foydalanish maqolasi hisoblanadi
(https://creativecommons.org/
licenses/by/4.0/).
Management and Future Technologies
journal.umft.uz
THE PROBLEM
AND PROSPECTS
OF DIGITALIZING
PROCESSES OF
MANAGEMENT
AND MONITORING
OF HIGHER
EDUCATION
A
bstract: The article is committed to issues of modeling,
management, information system development,
and implementation of higher education processes
through the digitalization of higher education institutions. The
article deals with the issues of automating the administrative,
academic, scientific-methodical, and financial-economic
activities of higher education institutions, establishing
information exchange between higher education institutions
and the ministry, and providing electronic education services
for participants of higher education activities.
Keywords: higher education institution, information
system, modeling, academic activity, scientific-methodical
activity, automation, digitization, electronic education services.
April 2024
Volume 1, Issue 1
7
Authors
Utkir Khamdamov
Department of Communication and
Digital Technologies, “University
of Management and Future
Technologies”,
Tashkent, 100208, Uzbekistan;
utkir.hamdamov@mail.ru
Alisher Abdullaev
Ministry of Higher Education,
Science and Innovation,
Tashkent, Uzbekistan;
Khurshid Sultanov
Ministry of Higher Education,
Science and Innovation,
Tashkent, Uzbekistan;
Shahrizoda Rakhmatillaeva
Department of Communication and
Digital Technologies, “University
of Management and Future
Technologies”,
Tashkent, 100208, Uzbekistan;
Correspondence: utkir.hamdamov@
mail.ru
Copyright: © 2024 by the authors.
This article is an open access article
distributed under the terms and
conditions of the Creative Commons
Attribution (CC BY) license (https://
creativecommons.org/licenses/
by/4.0/).
Volume 1, Issue 1
8
April 2024
Management and Future Technologies
journal.umft.uz
Kirish
Oliy ta’lim jarayonlarini boshqarish axborot tizimini ishlab chiqish hamda uni oliy ta’lim
muassasalariga samarali tadbiq etish masalasi bilan bog‘liq asosiy vazifalar O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2017 yil 22 martdagi PQ-2848-son qarori, 2020 yil 5 oktabrdagi “Raqamli O‘zbekiston
- 2030” strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF6079-son Farmoni, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoev rahbarligida 2021 yil 16 iyun
kuni “Oliy ta’lim sohasidagi islohotlar natijadorligi hamda yangi o‘quv yiliga tayyorgarlik jarayonlari
to‘g‘risida” o‘tkazilgan videoselektor yig‘ilishining 34-sonli bayoni, O‘zbekiston Respublikasi Oliy va
o‘rta maxsus ta’lim vazirining 2020 yil 13 oktabrdagi Oliy ta’lim muassasalarida oliy ta’lim jarayonlarini
boshqarish axborot tizimini joriy etish to‘g‘risidagi 535-son buyrug‘i hamda 2021 yil 26 avgustdagi
Oliy ta’lim muassasalarida “Oliy ta’lim jarayonlarini boshqarish - HEMIS” axborot tizimini joriy etish
to‘g‘risidagi 372-son buyrug‘i bilan belgilab berilgan.
Oliy ta’lim jarayonlarini raqamlashtirish va boshqarish axborot tizimini ishlab chiqishdan asosiy
ko‘zlangan maqsad vazirlik va oliy ta’lim muassasalari o‘rtasida administrativ, akademik, ilmiy,
va moliyaviy-xo‘jalik axborotlarini almashish uchun yagona axborot muhitini yaratish; oliy ta’lim
muassasalarining administrativ, akademik, ilmiy va moliyaviy - xo‘jalik axborotlarini yig‘ish, ishlov
berish va taqdim qilish jarayonlarini avtomatlashtirish; oliy ta’lim ishtirokchilari va davlat boshqaruv
organlariga axborot xizmatlari ko‘rsatish va analitik ma’lumotlarni taqdim etish; oliy ta’lim sohasida
boshqarish bo‘yicha qarorlar qabul qilinishini qo‘llab-quvvatlash va monitoring qilish; oliy ta’lim
muassasalarining alohida faoliyat yo‘nalishlari bo‘yicha turli ko‘rinishdagi hisobotlarni shakllantirish
va taqdim etishni tashkil etishdan iborat hisoblanadi [1-2].
Bugungi kunda oliy ta’lim jarayonlarini boshqarish axborot tizimi muvaffaqiyatli ishlab chiqilib
jami 221 ta oliy ta’lim muassasalariga (OTM) joriy etilgan jumladan, 120 ta (5 tasi harbiy OTM) Davlat
OTMlariga, 25 ta xorijiy OTM filiallariga hamda 76 ta nodavlat OTMlarga joriy etilgan.
Hozirda axborot tizimining veb texnologiyalariga asoslangan platformasidan tashqari axborot
tizimining mobil ilovasi ishlab chiqilib “GooglePlay” (550 mingdan ortiq yuklab olishlar) hamda
“AppStore” (64 mingdan ortiq yuklab olishlar) mobil ilovalar do‘konlariga joylashtirilgan hamda
600 mingdan ortiq foydalanuvchi foydalanib kelmoqda. Shuningdek, talabalarga qulaylik yaratish
maqsadida Hemisedu_bot telegram boti ishlab chiqilib 150 mingdan ortiq foydalanuvchini qamrab
olgan.
Bundan tashqari statistik ma’lumotlarni shakllantirish va tahlil etish hamda tegishli axborot
is’temolchilariga taqdim etish maqsadida statistika dashbordi ham joriy etilgan.
1. HEMIS Axborot tizimini ishlab chiqish bosqichlari
Oliy ta’lim jarayonlarini boshqarish axborot tizimi 4 ta quyi tizimni o‘z ichiga olib har biri quyidagi
ketma-ketlikda bosqichma-bosqich ishlab chiqilgan va oliy ta’lim muassasalariag joriy etilgan [3-4]:
•
axborot tizimining “o‘quv jarayonini boshqarish” qismida oliy ta’lim muassasalarining akademik
faoliyati, xususan, o‘quv me’yoriy hujjatlari, talabalar kontingenti, talabaning davomat hisoboti,
o‘zlashtirish qaydnomasi va reyting daftarchasi, shartnoma va diplom hujjatlari shuningdek,
guruh jurnali, dars va imtihon jadvallarini raqamlashtirish amalga oshirilgan;
•
axborot tizimining «Ilmiy jarayonni boshqarish» qismida professor-o‘qituvchilarning
ilmiy
loyihalari,
maqolalari,
ilmiy-uslubiy
nashrlari,
ilmiy
izlanuvchilar
to‘g‘risidagi
ma’lumotlar
bazasi
shakllantirish
hamda
professor-o‘qituvchilar
va kafedralarning ilmiy salohiyatini baholash masalalari avtomatlashtirilgan;
Management and Future Technologies
journal.umft.uz
April 2024
Volume 1, Issue 1
•
axborot tizimining «Ma’muriy jarayonni boshqarish» qismida oliy ta’lim muassasasining
tuzilmasi, boshqaruv kadrlari, professor-o‘qituvchilar tarkibi va talabalar to‘g‘risidagi
ma’lumotlarni yuritish hamda tegishli hisobotlarni tayyorlashni raqamlashtirish amalga
oshirilgan;
•
axborot tizimining «Moliya-xo‘jalik faoliyatini boshqarish» qismida oliy ta’lim muassasasi
auditoriya fondi va AKT jihozlarinig bazasi shakllantiriladi, talabalarning to‘lov-shartnomalari
va hisob-fakturalari elektron ko‘rinishda taqdim etiladi, stipendiya to‘lovlari to‘g‘risidagi
ma’lumotlar tizim orqali amalga oshirish belgilangan.
2. HEMIS axborot tizimining boshqa tizimlar bilan integratsiyasi.
HEMIS axborot tizimi orqali boshqa davlat idoralari va tashkilotlarining axborot tizimlariga
elektron hukumatning idoralararo integratsion platformasi orqali oliy ta’lim muassasalari talabalari
va professor-o‘qituvchilari hamda OTMning o‘quv faoliyatiga tegishli hujjatlar to‘g‘risidagi ma’lumotlar
uzatiladi.
Jumladan, Axborot tizimi asosida shakllantirilgan ma’lumotlar bazalari Iqtisodiyot va moliya
vazirligining “Yagona ijtimoiy himoya reestri”, “UzASBO”, “Ta’lim krediti”, “Pensiya jamg‘armasi”,
Markaziy bankning “MUNIS kliring tizimi”, Toshkent shahar hokimligining “Geoaxborot tizimi”,
Hisob palatasining “Masofaviy nazorat” axborot tizimi, Aloqabank AT bankining “Zoomrad mobil
ilovasi”, “Universal talaba kartasi”, Transport vazirligining “O‘zbekiston temir yo‘llari”, “O‘zbekiston
havo yo‘llari”, Soliq qo‘mitasining “Ijara” tizimi, Markaziy saylov komissiyasining axborot tizimi, Bilim
va malakalarni baholash agentligining “Virtual markaz interaktiv xizmatlar portali”, Yoshlar ishlari
agentligining “Yoshlar daftari”, Kambag‘allikni qisqartirish va bandlik vazirligining “Yagona milliy
mehnat tizimi”, Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligining “attestat.uzedu.uz” axborot tizimiga
integratsiya qilingan.
VEWQ%\FSVSXXM^MQMRMRKVSPPEVMWXVYOXYVEWM
Декан
Ўқув бўлими
Ходимлар
бўлими
Кафедра
мудири
Супер
администрато
р
Докторантура
Ўқитувчи
Маркетинг
Илмий бўлим
1-rasm. Axborot tizimining
rollari strukturasi.
,)1-7E\FSVSXXM^MQMRMRKWEQEVEHSVPMOko‘rsatkichlari
%\FSVSX XM^MQMRM NSVM] IXMWL REXMNEWMHE UY]MHEKM WEQEVEHSVPMO ZE MQOSRM]EXPEVKE
IVMWLMPHM
- Ma’lumotlarniWLEOPPERXMVMWL ZE YPEVRM UE]XE MWLPEWL MQOSRM]EXM ]EVEXMPHM ZE HER
SVXMUXYVPMLMWSFSXPEVZEWXEXMWXMOma’lumotlarIPIOXVSRko‘rinishgao‘tkazildi
- 8EPEFE o‘qish NS]MHER ma’lumotnoma XVERWOVMTX VI]XMRK HEJXEVGLE HMTPSQ
ma’lumotlarWLEVXRSQEma’lumotlariVEUEQPEWLXMVMPHM
- :E^MVPMO ZE MHSVEPEVRMRK NEQM XE E\FSVSX XM^MQM FMPER o‘zaro ma’lumot
EPQEWLMRMWLM XEWLOMP IXMPMF ]EKSRE MRXIVEOXMZ HEZPEX \M^QEXPEVM TSVXEPMHE Q]KSZY^ XE
9
Volume 1, Issue 1
10
April 2024
Management and Future Technologies
journal.umft.uz
Aholi va tadbirkorlik sub’ektlariga elektron ko‘rinishdagi xizmatlarni ko‘rsatish ko‘lamini
kengaytirish hamda yagona yondashuvni ta’minlash maqsadida HEMIS axborot tizimi va Yagona
interaktiv davlat xizmatlari portali (my.gov.uz) o‘rtasida doimiy ma’lumot almashish jarayonlari amalga
oshirilmoqda.
Bundan tashqari HEMIS axborot tizimi Vazirlikning ichki axborot tizimlari bilan integratsiya
qilinishi natijasida ikkinchi mutaxassislikka ariza topshirish, shartnoma olish, magistraturaga kirish
uchun hamda o‘qishni ko‘chirish yoki tiklash uchun ariza yuborish imkoniyatlari yaratildi.
3. HEMIS axborot tizimi foydalanuvchilarini rolli boshqaruv mexanizmi.
HEMIS axborot tizimida jarayonlarni tashkil etish va boshqarishda foydalanuvchilar toifalari va
rollarga murojaat qilingan. Rollar o‘z navbatida axborot tizimini shakllantirish va undan foydalanishda
yuqori samaradorlikni taqdim etadi.
HEMIS axborot tizimida quyidagiga 17 turdagi rollar mavjud: Super administrator, Dekan, Kafedra
mudiri, o‘qituvchi, o‘quv bo‘limi, Marketing bo‘limi, Kadrlar bo‘limi, Doktorantura bo‘limi, Ilmiy
bo‘lim, Buxgalteriya, Kichik admin, Kutubxona, Moliya-nazorati, Raxbariyat, Registrator ofis, Tyutor,
Yotoqxona mas’uli
4. HEMIS axborot tizimining samaradorlik ko‘rsatkichlari.
Axborot tizimini joriy etish natijasida quyidagi samaradorlik va imkoniyatlarga erishildi:
•
Ma’lumotlarni shakllantirish va ularni qayta ishlash imkoniyati yaratildi va 35 dan ortiq turli
hisobotlar va statistik ma’lumotlar elektron ko‘rinishga o‘tkazildi;
•
Talaba o‘qish joyidan ma’lumotnoma, transkript, reyting daftarcha, diplom ma’lumotlar,
shartnoma ma’lumotlari raqamlashtirildi;
•
Vazirlik va idoralarning jami 22 ta axborot tizimi bilan o‘zaro ma’lumot almashinishi tashkil
etilib yagona interaktiv davlat xizmatlari portalida (my.gov.uz) 9 ta davlat xizmati ishga
tushirildi;
•
Talabalar kontingentining hisobi va monitoringini yuritish (fakultetlar, ta’lim yo‘nalishlari,
mutaxassislik va akademik guruhlar kesimida);
•
Professor-o‘qituvchilar kontingentining hisobi va monitoringini yuritish (fakultetlar, kafedralar
va fanlar kesimida);
•
o‘quv jarayonini tashkil etish (o‘quv yili, o‘quv semestrlari, bakalavriat va magistratura o‘quv
dasturlari, talabalarning akademik guruhlari uchun dars jadvali);
•
Talabalar davomati monitoringini yuritish (fanlar, mashg‘ulot turlari, o‘qituvchilar, dars jadvali
va elektron jurnal);
•
Talabalarning fanlar bo‘yicha o‘zlashtirish monitoringi (o‘quv reja va fanlar, oraliq va yakuniy
imtihonlar jadvali, reyting qaydnomasi, elektron reyting daftarchasi);
•
To‘lov-shartnoma bo‘yicha amalga oshirilgan to‘lovlar hisobi (shartnomalar va hisob varaqalarni
ro‘yxatga olish, pul tushumlarini hisobga olish, ma’lumotnomalar taqdim etish);
•
Interaktiv onlayn xizmatlarni taqdim etish (OTM rahbariyati, talabalar, o‘qituvchilar, ota-onalar
Management and Future Technologies
journal.umft.uz
April 2024
Volume 1, Issue 1
va davlat idoralari xodimlari uchun) imkoniyatlari yaratildi.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda ushbu axborot tizimi davlat oliy ta’lim muassasalarining ma’muriy boshqaruv,
o‘quv, ilmiy va moliyaviy faoliyatini raqamlashtirishga qaratilgan bo‘lib 35 dan ortiq turli hisobotlar
va statistik ma’lumotlar faqat elektron tarzda shakllantirilmoqda. Talabalarning guruh jurnallari,
o‘zlashtirish qaydnomalari to‘liq raqamlashtirilib respublika bo‘yicha qog‘oz sotib olish uchun xar yili
sarflanadigan 2 milliard so‘mdan ortiq mablag‘ni tejashga erishilmoqda.
Axborot tizimini joriy etish natijasida ma’lumotlarni onlayn shakllantirish, ortiqcha vaqt va
resurslar tejash, faoliyatni ochiqligini ta’minlash bilan bir qatorda quyidagi yo‘nalishlarda sezilarli
darajada iqtisodiy samaradorlik kuzatildi.
Adabiyotlar
1. Исаева Е. С. Современные LMS платформы дистанционного обучения: анализ и
сравнение. // Педагогика. Вопросы теории и практики. 2021. Том 6. Выпуск 6. С. 10451050
2. Jamshid Elov, Utkir Khamdamov, Inomjon Narzullayev, Djamshid Sultanov, Alisher Abdullaev.
Development of a database of higher education process management information system based
on the relational model. // International conference on information science and communications
technologies Applications, Trends and Opportunities (ICISCT 2021). Tashkent -2021. 3-5
November. 4p.
3. Abdullaev A. Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi uchun oliy ta’lim jarayonlarini boshqarish
axborot tizimining funksional imkoniyatlari. // Muxammad al-xorazmiy avlodlari ilmiy-amaliy
va axborot tahliliy jurnal. 4(22)/2022. –B.30-35
4. Хамдамов У. Перспективы внедрения информационной системы управление высшим
образованием. // “Iqtisodiyot tarmoqlarining innovatsion rivojlanishida axborotkommunikatsiya texnologiyalarining ahamiyati” Respublika ilmiy-texnik anjumani ma’ruzalar
to‘plami. 2022 йил 10-11 mart, Toshkent - 2022. – B. 6-9
11
Volume 1, Issue 1
April 2024
12
Authors
Mukhiddinov Mukhriddin
Department of Communication and
Digital Technologies, University
of Management and Future
Technologies,
Tashkent 100208, Uzbekistan;
mukhidddinov@umft.uz
Djuraev Oybek
Department of Communication and
Digital Technologies, University
of Management and Future
Technologies,
Tashkent 100208, Uzbekistan;
djurayev@umft.uz
Djuraev Jasurbek
Department of Software
Engineering, Tashkent University of
Information Technologies named
after Mukhammad al-Khwarizmi,
Tashkent 100200, Uzbekistan;
Rakhmatillaeva Shakhrizoda
Department of Communication and
Digital Technologies, University
of Management and Future
Technologies,
Tashkent 100208, Uzbekistan;
Correspondence: mukhiddinov@
umft.uz
Copyright: © 2024 by the authors.
This article is an open access article
distributed under the terms and
conditions of the Creative Commons
Attribution (CC BY) license (https://
creativecommons.org/licenses/
by/4.0/).
Management and Future Technologies
journal.umft.uz
THE ROLE AND
PROSPECTS OF
DIGITAL AND
INNOVATIVE
TECHNOLOGIES
IN EDUCATION
FOR THE VIZUALLY
IMPAIRED PEOPLE
A
bstract: In the realm of aiding the visually impaired
and blind population, challenges arise in enabling
independent mobility and mitigating daily obstacles.
To address these concerns, the integration of artificial
intelligence and computer vision methodologies offers
promising solutions for individuals with visual impairments,
reducing their reliance on external assistance. Smart glasses
emerge as a prospective assistive technology, serving to
enhance autonomous navigation and fostering a sense of
social security and convenience. Nevertheless, practical
limitations persist for the visually impaired, notably in
navigating dark environments and during nighttime hours.
This research endeavors to propose a smart glass system
tailored for individuals with visual impairments, leveraging
sophisticated computer vision techniques, deep learning
models, auditory cues, and tactile graphics. The primary
aim is to empower autonomous movement within nighttime
settings, fostering self-sufficiency and safety for the visually
impaired demographic. The architecture comprises four
distinct models: a low-light image enhancement model, an
object recognition system integrated with audio feedback,
a salient object detection model, and a text-to-speech
mechanism coupled with tactile graphics generation.
Keywords: smart glasses; artificial intelligence; blind and
visually impaired; deep learning; assistive technologies; object
detection; refreshable tactile display.
VIPE]MRJSVQEXMSREFSYXLE^EVHWSVZILMGYPEVXVEJJMG[LIRREZMKEXMRKWXVIIXW7MQMPEVP]XLI
XVEMRMRKERHYTOIITSJKYMHIHSKWEVIPEFSVMSYWERHGSWXP]HIQERHMRKWTIGMEPEXXIRXMSR
1SVISZIV [LMPI WQEVXTLSRI ETTPMGEXMSRW PMOI ZSMGI EWWMWXERGI ERH REZMKEXMSR QETW
XEMPSVIH JSV &:- MRHMZMHYEPW EVI EHZERGMRK XLIMV GSQTVILIRWMZI ERH TVSJMGMIRX YXMPM^EXMSR
Management and Future Technologies journal.umft.uz
April 2024
Volume 1, Issue 1
VIQEMRWVIPEXMZIP]PS[
7QEVXKPEWWIWWXERHSYXEWETVIJIVVIH[IEVEFPIEWWMWXMZIXIGLRSPSK]JSVMRHMZMHYEPW
[MXLZMWYEPMQTEMVQIRXWSJJIVMRKFSXLGSQJSVXERHJYRGXMSREPMX]EOMRXSEGSQTYXIV7MRGI
Introduction
+SSKPI MRXVSHYGIH +SSKPI +PEWW MR XEVKIXMRK XLI ZMWYEPP] MQTEMVIH RYQIVSYW
In the contemporary landscape of information and communication technology, the lifestyle and
GSQTERMIWPMOI)TWSR7SR]1MGVSWSJX)RZMWMSRI7MKLX2Y)]IW3\WMKLXERH3V'EQLEZI
autonomous
individuals
withWQEVX
visual impairments
constitute
paramount
societal concern.
IRXIVIH
XLImobility
QEVOIXofIEGL
SJJIVMRK
KPEWWIW [MXL
ZEV]MRKa PIZIPW
SJ YWEFMPMX]
8LIWI
Governments
and specialized
organizations
have instituted
numerous
laws andWYTTSVXMRK
standards, establishing
HIZMGIW
GSQQSRP]
JIEXYVI
ER IQFIHHIH
STIVEXMRK
W]WXIQ
[MVIPIWW
essential
infrastructure
to
support
those
with
visual
disabilities.
According
to
the
World
Health
GSRRIGXMZMX]ZME;M*MSV&PYIXSSXL
Organization,
as of 2020, a staggering 2.2 billion individuals globally grapple with vision impairment
or blindness,
with
at least 1 billion facing preventable or unaddressed vision impairments [1]. The
4VSTSWIH7]WXIQ
causes3YV
encompass
factors, including
cataractsSJ(94
million), unattended
refractive
errors (88.4
EMQ MWdiverse
XS IRLERGI
XLI EYXSRSQ]
MRHMZMHYEPW
[MXL ZMWYEP
MQTEMVQIRXW
F]
million), glaucoma (7.7 million), corneal opacities (4.2 million), diabetic retinopathy (3.9 million),
IREFPMRKMRHITIRHIRXXVEZIPFSXLHYVMRKXLIHE]ERHEXRMKLX8SEGGSQTPMWLXLMWSFNIGXMZI
trachoma
(2 million), among others [1].
[I
ZIHIZMWIHE[IEVEFPIWQEVXKPEWWW]WXIQMRXIKVEXIH[MXLEQYPXMJYRGXMSREPWIXYT8LMW
W]WXIQ
IQTPS]W
E QMRMEXYVI
GEQIVE
XS GETXYVI
MQEKIW
SFNIGX(BVI)
VIGSKRMXMSR
The primary
challenges
confronting
individuals
who are
blind orPIZIVEKMRK
visually impaired
in their
XIGLRSPSK]
XS
TVSZMHI
YWIVW
[MXL
EYHMXSV]
JIIHFEGO
%HHMXMSREPP]
JSV
XEGXMPI
MRXIVEGXMSR
daily lives revolve around issues of action and environmental awareness. Numerous solutions have
[I
MRGSVTSVEXIH
E VIJVIWLEFPI
HMWTPE]
XLEX EPPS[W
YWIVW XS I\TPSVI
HIXIGXIH
WEPMIRX
beenZI
proposed,
leveraging
navigation and
object recognition
methodologies.
However,
widely adopted
SFNIGXWF]XSYGLGEXIVMRKXSXLIWTIGMJMGRIIHWSJXLIZMWYEPP]MQTEMVIH8SIRWYVITVIGMWI
navigation aids, such as canes, trained guide dogs, and smartphone applications, exhibit inherent
SFNIGX
HIXIGXMSR
SYVcanes
W]WXIQ
SR over
HIIT
'SRZSPYXMSREP
2IYVEP
2IX[SVOW
'22W
limitations.
For instance,
proveVIPMIW
ineffective
extended
distances and
in crowded
environments,
RIGIWWMXEXMRK
E
VSFYWX
TVSGIWWSV
JSV
VIEPXMQI
TVSGIWWMRK
8LYW
[I
ZI
HIZMWIH
E
lacking the ability to relay information about hazards or vehicular traffic when navigating GPMIRX–
streets.
WIVZIV
EVGLMXIGXYVI
XLEX
GSQTVMWIW
XLI
WQEVX
KPEWW
ERH
E
WQEVXTLSRI
VIJIVVIH
XS
EW E
Similarly, the training and upkeep of guide dogs are laborious and costly, demanding special attention.
XEGXMPITEHJSVWMQTPMGMX]
8LMWPSGEPWIXYTGSQQYRMGEXIWHEXEZMEE&PYIXSSXLGSRRIGXMSR
Moreover, while smartphone applications like voice assistance and navigation maps tailored for BVI
7MQYPXERISYWP]
ER EVXMJMGMEP
MRXIPPMKIRGI WIVZIV
VIGIMZIW
XLI GETXYVIH
individuals are advancing,
their comprehensive
and proficient
utilization
remains MQEKIW
relativelyJVSQ
low. XLI
PSGEPWIXYTI\IGYXIWMQEKITVSGIWWMRKXEWOWERHVIPE]WXLIVIWYPXWMREYHMSJSVQEX8LI
SmartHIWMKR
glasses SJ
stand
as a preferred
wearable
assistive MR
technology
for8LI
individuals
with visual
SZIVEPP
SYVout
TVSTSWIH
W]WXIQ
MW HITMGXIH
*MKYVI
PSGEP GSQTSRIRX
impairments, offering
both comfort
and WQEVXTLSRI
functionality akin
to a computer.
Since Google
introduced
IRGSQTEWWIW
XLI WQEVX
KPEWW ERH
JEGMPMXEXMRK
HEXE XVERWJIV
ZME &PYIXSSXL
“Google
Glass”
in
2013
targeting
the
visually
impaired,
numerous
companies
like
Epson,
Sony,
1IER[LMPIXLIEVXMJMGMEPMRXIPPMKIRGIWIVZIVTVSGIWWIWVIGIMZIHMQEKIWERHXVERWQMXWXLI
Microsoft, Envision, eSight, NuEyes,
Oxsight, and OrCam have entered the market, each offering
SYXGSQIWMREYHMSJSVQEX-X
WMQTSVXERXXSRSXIXLEXXLIWQEVXKPEWWLEVH[EVIMRGPYHIWE
smart
glasses
with
varying
levels
of
usability.
These
devices commonly
operating
FYMPXMR WTIEOIV JSV HMVIGX SYXTYX ERH ER
IEVTLSRI
TSVX JSV feature
YWIVW an
XSembedded
EGGIWW XLI
EYHMS
system, supporting wireless connectivity via Wi-Fi or Bluetooth..
VIWYPXWVIPE]IHJVSQXLIWQEVXTLSRI
*MKYVI8LISZIVEPPHIWMKRSJXLITVSTSWIHW]WXIQ
Figure 1. The overall design of the proposed system.
13
Volume 1, Issue 1
14
April 2024
Management and Future Technologies
journal.umft.uz
Proposed System
Our aim is to enhance the autonomy of individuals with visual impairments by enabling independent
travel, both during the day and at night. To accomplish this objective, we’ve devised a wearable smart
glass system integrated with a multifunctional setup. This system employs a miniature camera to capture
images, leveraging object recognition technology to provide users with auditory feedback. Additionally,
for tactile interaction, we’ve incorporated a refreshable display that allows users to explore detected
salient objects by touch, catering to the specific needs of the visually impaired. To ensure precise object
detection, our system relies on deep Convolutional Neural Networks (CNNs), necessitating a robust
processor for real-time processing. Thus, we’ve devised a client–server architecture that comprises the
smart glass and a smartphone (referred to as a tactile pad for simplicity). This local setup communicates
data via a Bluetooth connection. Simultaneously, an artificial intelligence server receives the captured
images from the local setup, executes image processing tasks, and relays the results in audio format.
The overall design of our proposed system is depicted in Figure 1. The local component encompasses
the smart glass and smartphone, facilitating data transfer via Bluetooth. Meanwhile, the artificial
intelligence server processes received images and transmits the outcomes in audio format. It’s important
to note that the smart glass hardware includes a built-in speaker for direct output and an earphone port
for users to access the audio results relayed from the smartphone.
To enable object recognition, we implemented a transformer-based encoder–decoder design [2],
renowned for its efficacy in sequence prediction tasks. Transformers’ self-attention mechanisms, adept
at modeling intricate interactions within sequences, make them well-suited for addressing prediction
constraints, notably in eliminating redundant predictions. Specifically, the Detection Transformer
(DETR) adopts a unique approach by simultaneously predicting all objects and training end-to-end
using a unified loss function to establish bipartite matching between predicted and actual objects
[2]. Notably, DETR distinguishes itself from conventional detection methods by obviating the need
for custom layers, offering flexibility within structures combining standard CNN and transformer
attributes. Experimental findings demonstrated DETR’s commendable accuracy in detecting larger
objects. However, its performance diminished when detecting smaller objects. The DETR network
comprises four key components: (1) a CNN backbone to extract concise feature representations, (2) a
transformer encoder, (3) a transformer decoder, and (4) a straightforward feedforward network (FFN)
responsible for generating the final detection predictions.
Individuals with visual impairments can benefit from voice feedback not only regarding the
presence of surrounding objects but also concerning textual information within natural scenes. This
is particularly crucial in daily life as text data provides precise and unambiguous descriptions of the
environment, aiding blind and visually impaired individuals in accessing vital visual information.
Text is prevalent on diverse objects in natural settings, including billboards, road signs, and product
packaging. However, recognizing scene text poses challenges due to factors such as illumination
variations, blurring, color differences, complex backgrounds, suboptimal lighting conditions, noise,
and discontinuities. To address these challenges, we employed our previously developed real-time
end-to-end scene text recognition system, alongside the Tesseract OCR engine [72]. This combination
enabled us to achieve robust and accurate results when working with datasets such as ExDark, LOL,
and our captured natural scene images.
One distinguishing feature of our smart glass system, setting it apart from existing solutions,
is its capacity to generate tactile graphics. This functionality empowers the blind by offering visual
information through the depiction of salient objects’ contours. Additionally, we employed specialized
software for the tactile display system [3] to aid the blind and visually impaired in perceiving and
identifying elements within natural scene images.
Management and Future Technologies
SFNIGXW0PEVKISFNIGXW
1SHIPW
journal.umft.uz
&EGOFSRI2IX[SVO
April 2024
%4
Volume 1, Issue 1
%4 %4 %47 %41 %40
3,)1?A
:++2IX
*EWXIV6'22[*42?A
6IW2IX*42
6IXMRE2IX?A
6IW2I<X*42
6IJMRI(IX?A
6IW2IX
6*&2IX)?A
:++2IX
'SVRIV2IX?A
,SYVKPEWW
()86?A
6IW2IX
'SRGPYWMSR
Experimental
Results
8LMW TETIV SYXPMRIW E WQEVX
KPEWW W]WXIQ
MRXIKVEXMRK GSQTYXIV ZMWMSR ERH HIIT
PIEVRMRKQSHIPWJSVMRHMZMHYEPW[MXLZMWYEPMQTEMVQIRXW8LIW]WXIQIRGSQTEWWIWSFNIGX
The performance assessment of our object detection models on low-light images involved the
HIXIGXMSRWEPMIRXSFNIGXI\XVEGXMSRERHXI\XVIGSKRMXMSRQSHYPIWSTIVEXMRKWIEQPIWWP]SR
evaluation of the DETR model in comparison to 10 other state-of-the-art models. These models
ER
EVXMJMGMEP
MRXIPPMKIRGI
WIVZIV (IWMKRIH
XS FI JYPP]
EYXSRSQSYW[7],
XLIRFBNet512-E
W]WXIQ IJJIGXMZIP]
include
OHEM
[4], Faster RCNNwFPN
[5], RetinaNet
[6], RefineDet512+
[8], and
MHIRXMJMIW
ERH
VIGSKRM^IW
SFNIGXW
[MXLMR
PS[PMKLX
ERH
HEVOWGIRI
MQEKIW
XLIVIF]
CornerNet511 [9]. Performance comparisons were conducted utilizing the results presented in the
JEGMPMXEXMRK
REZMKEXMSR
MRHMZMHYEPW
[MXL ZMWYEP
MQTEMVQIRXW
MR RSGXYVREP
respective papers
and theJSV
source
code provided
by the authors.
Quantitative
analysisIRZMVSRQIRXW
was performed
7MKRMJMGERXP]
EHZERGMRK
FI]SRH
GSRZIRXMSREP
WQEVX
W]WXIQW
employing established
metrics,
including
Precision, Recall,
andKPEWW
AP. Precision
and XLMW
recall ETTVSEGL
rates were
MRGSVTSVEXIW
HIIT PIEVRMRK
MRXVSHYGMRK
WEPMIRX
SFNIGXgenerated
I\XVEGXMSR
JSV
XEGXMPI
computed by comparing
pixel-levelQSHIPW
ground truth
images with
the outcomes
by the
proposed
KVETLMGWERHXI\XVIGSKRMXMSRJSVXLIGSRZIVWMSRSJXI\XXSWTIIGL
method. The comparative findings between the DETR model and other cutting-edge models, all of
which have
been published in prestigious conferences and journals like CVVR, ICCV, ECCV, and
AAAI6IJIVIRGIW
in recent years, are outlined in Table 1.
Table 1. The performance comparison of DETR with other state-of-the-art methods on LOL and
7XIMRQIX^ .( &SYVRI 66 &VMERX 47 *PE\QER 76 8E]PSV ,6 .SREW .&
ExDark datasets. The best results are marked with bold. S: small objects, M: medium objects, L: large
%FHSPM %% %FVLE ;% %FYEPLEWER % %FY+LEVFMIL )+ IX EP 'EYWIW SJ
objects.
FPMRHRIWWERHZMWMSRMQTEMVQIRXMRERHXVIRHWSZIV]IEVWERHTVIZEPIRGI
SJEZSMHEFPIFPMRHRIWWMRVIPEXMSRXS:-7-328LI6MKLXXS7MKLX%REREP]WMW
Conclusion
JSVXLI+PSFEP&YVHIRSJ(MWIEWI7XYH]0ERGIX+PSF,IEPXLI–I
paper
'EVMSR
2 1EWWE
7]RREIZI
+ 9WYRMIV
2 /MVMPPSZ
>EKSVY]OS
7 )RHXS
This
outlines
a smart*
glass
system integrating
computer
vision%
and
deep learning
models
IRH SFNIGX
HIXIGXMSR
[MXL XVERWJSVQIVW
-R )YVSTIER
'SRJIVIRGI
'SQTYXIV
for individuals
with visual
impairments.
The system encompasses
object
detection,SR
salient
object
:MWMSR7TVMRKIV'LEQ7[MX^IVPERHTT–
extraction, and text recognition modules, operating seamlessly on an artificial intelligence server.
/MQ76]Y='LS.6]Y)8S[EVHW8ERKMFPI:MWMSRJSVXLI:MWYEPP]-QTEMVIH
Designed
to be fully autonomous, the system effectively identifies and recognizes objects within lowlight andXLVSYKL(1YPXMEVVE]&VEMPPI(MWTPE]7IRWSVW
dark-scene images, thereby facilitating navigation for individuals with visual impairments
7LVMZEWXEZE%+YTXE%+MVWLMGO68VEMRMRKVIKMSRFEWIHSFNIGXHIXIGXSVW[MXL
in nocturnal
environments. Significantly advancing beyond conventional smart glass systems, this
approachSRPMRILEVHI\EQTPIQMRMRK-R4VSGIIHMRKWSJXLI-)))'SRJIVIRGISR'SQTYXIV
incorporates deep learning models, introducing salient object extraction for tactile graphics
:MWMSRERH4EXXIVR6IGSKRMXMSR
0EW:IKEW2:97%.YRI–.YP]
and text recognition
for the conversion of text':46
to speech.
0MR 8= (SPPEV 4 +MVWLMGO 6 ,I /1 ,EVMLEVER & &IPSRKMI 7 *IEXYVI
T]VEQMHRIX[SVOWJSVSFNIGXHIXIGXMSR-R4VSGIIHMRKWSJXLI-)))'SRJIVIRGISR
'SQTYXIV :MWMSR ERH 4EXXIVR 6IGSKRMXMSR ':46 ,SRSPYPY ,- 97% – .YP]
0MR8+S]EP4+MVWLMGO6,I/(SPPV4*SGEPPSWWJSVHIRWISFNIGXHIXIGXMSR
-R 4VSGIIHMRKW SJ XLI -))) -RXIVREXMSREP 'SRJIVIRGI SR 'SQTYXIV :MWMSR -'':
:IRMGI-XEP]–3GXSFIV
>LERK7;IR0&MER<0IM>0M7>7MRKPIWLSXVIJMRIQIRXRIYVEPRIX[SVOJSV
SFNIGXHIXIGXMSR-R4VSGIIHMRKWSJXLI-)))'SRJIVIRGISR'SQTYXIV:MWMSRERH
15
Volume 1, Issue 1
16
April 2024
Management and Future Technologies
journal.umft.uz
References
1. Steinmetz, J.D.; Bourne, R.R.; Briant, P.S.; Flaxman, S.R.; Taylor, H.R.; Jonas, J.B.; Abdoli,
A.A.; Abrha, W.A.; Abualhasan, A.; Abu-Gharbieh, E.G.; et al. Causes of blindness and vision
impairment in 2020 and trends over 30 years, and prevalence of avoidable blindness in relation
to VISION 2020: The Right to Sight: An analysis for the Global Burden of Disease Study. Lancet
Glob. Health 2021, 9, e144–e160.
2. Carion, N.; Massa, F.; Synnaeve, G.; Usunier, N.; Kirillov, A.; Zagoruyko, S. End-to-end object
detection with transformers. In European Conference on Computer Vision; Springer: Cham,
Switzerland, 2020; pp. 213–229.
3. Kim, S.; Ryu, Y.; Cho, J.; Ryu, E. Towards Tangible Vision for the Visually Impaired through 2D
Multiarray Braille Display. Sensors 2019, 19, 5319.
4. Shrivastava, A.; Gupta, A.; Girshick, R. Training region-based object detectors with online hard
example mining. In Proceedings of the IEEE Conference on Computer Vision and Pattern
Recognition (CVPR), Las Vegas, NV, USA, 26 June–1 July 2016.
5. Lin, T.Y.; Dollar, P.; Girshick, R.; He, K.M.; Hariharan, B.; Belongie, S. Feature pyramid networks
for object detection. In Proceedings of the IEEE Conference on Computer Vision and Pattern
Recognition (CVPR), Honolulu, HI, USA, 21–26 July 2017.
6. Lin, T.; Goyal, P.; Girshick, R.; He, K.; Dollr, P. Focal loss for dense object detection. In
Proceedings of the IEEE International Conference on Computer Vision (ICCV), Venice, Italy,
22–29 October 2017.
7. Zhang, S.; Wen, L.; Bian, X.; Lei, Z.; Li, S.Z. Single-shot refinement neural network for object
detection. In Proceedings of the IEEE Conference on Computer Vision and Pattern Recognition
(CVPR), Salt Lake, UT, USA, 18–22 June 2018.
8. Liu, S.; Huang, D.; Wang, Y. Receptive field block net for accurate and fast object detection. In
Proceedings of the IEEE Conference on Computer Vision and Pattern Recognition (CVPR),
Salt Lake, UT, USA, 18–22 June 2018.
9. Law, H.; Deng, J. Cornernet: Detecting objects as paired keypoints. In Proceedings of the
European Conference on Computer Vision (ECCV), Munich, Germany, 8–14 September 2018.
10. Carion, N.; Massa, F.; Synnaeve, G.; Usunier, N.; Kirillov, A.; Zagoruyko, S. End-to-end object
detection with transformers. In European Conference on Computer Vision; Springer: Cham,
Switzerland, 2020; pp. 213–229.
Management and Future Technologies
journal.umft.uz
VIDEOMONITORING
HOSSALARIGA
ASOSLANGAN
MASOFAVIY TA’LIM
JARAYONLARINI
TAKOMILLASHTIRISHNING
AXBOROT MODELI
A
nnotatsiya: So‘nggi bir ikik yil ichida ta’lim sohasida
ulkan o‘zgarishlar sodir bo‘ldi deb aytish mumkin.
Talim tizimi COVID-2019 pandemiyasi tufayli
o‘quvchi va talabalarni ko‘proq resruslar bilan ta’minlash
uchun ta’limning masofaviy shaklidan foydalana boshlashdi.
Buning ortidan proktoring tizimlarga bo‘lgan talabalar ham
o‘z navbatida o‘sa boshladi. Sun’iy intellektga asoslangan
avtoproktoring tizimlar esa masofaviy ta’limga shiddan bilan
kirib keldi. Onlayn proktoring tizimlari masofaviy ta’lim va
imtihon jarayonlarini o‘tkazishda shafoflikni ta’minlash uchun
foydalanildi. Ushbu maqolada sun’iy intellektga asoslangan
proktoring tizimlarni ishlab chiqishning axborot modeli
taklif etilgan.
April 2024
Volume 1, Issue 1
17
Mualliflar
Sirojiddin Xalilov
Kommunikatsiya va raqamli
texnologiyalar kafedrasi, “University
of management and future
technologies” universiteti,
Toshkent, 100208, O‘zbekiston;
kh.surajiddin@gmail.com
Farangiza Omonullaeva
Raqamli texnologilar kafedrasi,
Vatan University universiteti,
Toshkent, 100208, O‘zbekiston;
Maftuna Mannapova
Raqamli texnologilar kafedrasi,
Vatan University universiteti,
Toshkent, 100208, O‘zbekiston;
Mas’ul: kh.surajiddin@gmail.com
Kalit so‘zlar: Sun’iy intellekt, proktoring, tizimlar, tasvir,
masofaviy talim.
Copyright: © 2024 by the authors.
Ushbu maqola Creative Commons
Attribution (CC BY) litsenziyasi
shartlari asosida tarqatiladigan ochiq
foydalanish maqolasi hisoblanadi
(https://creativecommons.org/
licenses/by/4.0/).
Volume 1, Issue 1
April 2024
18
Mualliflar
Sirojiddin Khalilov
Department of Communication and
Digital Technologies, “University
of Management and Future
Technologies”,
Tashkent, 100208, Uzbekistan;
kh.surajiddin@gmail.com
Farangra Omonullaeva
Department of Digital Technologists,
Vatan University,
Tashkent, 100208, Uzbekistan;
Maftuna Mannapova
Department of Digital Technologists,
Vatan University,
Tashkent, 100208, Uzbekistan;
Correspondence: kh.surajiddin@
gmail.com
Management and Future Technologies
journal.umft.uz
INFORMATION
MODEL OF
IMPROVING
DISTANCE
EDUCATION
PROCESSES
BASED ON VIDEO
MONITORING
PROPERTIES
A
bstract: In the last one or two years, it can be said
that tremendous changes have taken place in the field
of education. Due to the COVID-2019 pandemic,
the education system has started using distance learning to
provide more resources to students. After that, the number
of students in proctoring systems also began to increase. And
artificial intelligence-based autoproctoring systems have made
inroads into distance learning. Online proctoring systems
have been used to ensure transparency in conducting distance
learning and examination processes. This paper proposes an
information model for the development of proctoring systems
based on artificial intelligence.
Keywords: Artificial intelligence, proctoring, systems,
image, distance learning.
Copyright: © 2024 by the authors.
This article is an open access article
distributed under the terms and
conditions of the Creative Commons
Attribution (CC BY) license (https://
creativecommons.org/licenses/
by/4.0/).
Management and Future Technologies
journal.umft.uz
April 2024
Volume 1, Issue 1
Butun jaxon bo‘yicha talim tizimi evolyusion rivojlanmoqda. So‘ngi yil mobaynida masofaviy talim
tizimi ham sezilarli suratda rivojlandi. Bundan tashqari, COVID-19 pandemiyasi masofaviy talimni
joriy etishga katta ta’sir ko‘rsatdi. Pandemiya butun dunyoni yopiq hududlarga majburlaganiligi sababli,
talim sektorlari masofaviy talim jarayoniga o‘tish bilan bir qancha muammolar paydo bo‘lishiga olib
keldi.
Birinchi qiyinchilik talim oluvchilarning talim olish jarayonida har hil qoidabuzarliklarni
sodir etishlari (dars mashg‘ulotlariga kirmasligi, o‘rniga org‘oti ishtiroki, yoki umuman tizimdan
foydalanmaslik). Ushbu muammolarni hal qilish bo‘yicha talim muassalari ilmiy izlanishdar olib
bormoqda. Bunda olimlar asosiy etiborni imtixon jarayonlari tashkil etish va boshqarishga samarali
echimlarni taklif etishgan. Masofadan turib imtixonlarni tashkil etish va uni boshqarish tizimlarda
videomonitoring (proktoring) qilish jarayonlar jaxon bo‘yicha ilmiy tadqiqotchilar samarali natijalarga
erishgan. Ammo masofaviy talim jarayoni tashkil etish, boshqarish va talim oluvchilar nazorat qiluvchi
tizimlar ishlab chiqish bo‘yicha yetarli muammolar mavjud. Masofadan turib imtixonlari tashkil
qiluvchi tizimlarning barcha nazorat foydalunchilar nazorat qilishda barcha hususiyatlar mavjud lekin
ular asosan yakuniy test sinovlarini nazorat kilishga mo‘ljallangan.
Masofaviy nazorat - bu onlayn imtihon jarayonini kengaytiriladigan tarzda autentifikatsiya qilish,
ruxsat berish va nazorat qilish jarayonidir. Bu to‘liq xavfsizlik standartlarini ta’minlab, tashkilotlarga
istalgan joyda va istalgan vaqtda baholash imkonini beradigan jarayon. Boshqacha qilib aytganda,
foydalanuvchilar malum bir joyga kelishlari shart emas, chunki ular o‘z uylaridan dars mashg‘ulotlari
o‘zlashtirishlar va imtihon topshirishlari mumkin.
An’anaviy imtihon jarayonini oladigan bo‘lsak, imtihonga kelgan nomzodlarni tekshirish uchun
imtihon markazida nazoratchi bo‘lishi kerak. 30-40 nomzodni tekshirish uchun sizga bitta nazoratchi
kerak, ammo 1000 dan ortiq nomzoddan imtihon topshirish uchun sizga imtihon jarayonini nazorat
qiluvchi 25 dan ortiq nazoratchi kerak bo‘ladi. Bu bevosita ish kuchi va mablag‘ga bog‘liq.
Onlayn proktoring tizimlarida esa nomzodning veb-kamerasi va internet tarmog‘idan foydalanib
amalga oshirilishi mumkin. U har bir imtihon seansini boshidan oxirigacha faqat video orqali emas,
balki ish stoli ekranlaridagi suhbat jurnallari va nazorat qilib boradi.
Xozirgi kunda zamonaviy sunniy intellekt texnologiyalari yordamida masofadan talim
foydalanuvchilarni samarali nazorat qilish mumkin. Bundan talim istalgan vaqtda, istalgan joydan
turib o‘quv materiallari va test imtixonlarini markazlashgan platformadan topshirish imkoniyati yaratib
beradi.
Sunniy intellekt texnologiyalariga qo‘llab-quvvatlaydigan avtoproktoring tizimlaridan foydalanish
doimiy ravishda moslashishni o‘rganishi va aqlliroq bo‘lishi mumkin. Sunniy intellektni proktoringga
joriy etishdan maqsad odamlarni almashtirish emas, balki odamlarga past ovozli shivirlash, soyalarni
aks ettirish kabi hususiyatlarni aniqlashda yordam berish orqali proktoringning aniqligini oshirishdir.
Sunniy intellektni qo‘llab-quvvatlaydigan masofadan turib tekshirish quyidagi uchta sohaga qaratilgan,
identifikatsiya firibgarligini aniqlash, aldash xatti-harakatlarini tahlil qiling, kontentni o‘g‘irlashni tahlil
qilish.
19
Volume 1, Issue 1
April 2024
Management and Future Technologies
journal.umft.uz
20
1-rasm. Videomonitoring
hossalariga asoslangan masofaviy ta’lim jarayonlarining
VEWQZMHISQSRMXSVMRKLSWWEPEVMKEEWSWPERKERQEWSJEZM]ta’limNEVE]SRPEVMRMX
axborot modeli
E\FSVSXQSHIPM
-RWSRRMXIOWLMVMWLQSHYPM
&YRHE VIKMWXVEWM]E UMPMRKER QEPYQSXPEV FMPER WIWWM]E HEZSQMHE SPMRKER SZS^PM
]S^YZPEVZMHISXEWZMVPEVZEXYKQEGLEPEVRMFSWMWLREQYREPEVMRMXEWSHMJM]QEPYQSXPEVMFMPER
XYVPM SHEQPEV XSQSRMHER XELPMP UMPMRKER FMV \MP ZMHISXEWZMVPEV SZS^MPM ]S^YZPEV ZE
XYKQEGLEPEVRMFSWMWLREQYREPEVM o‘zaroXIOWLMVYZMKEEWSWPEREHM
&YRHER XEWLUEVM JSXSWYVEXPEV ]SOM SZS^ WMJEXM ]E\WLM bo‘lmagan XEUHMVHE QE\WYW
o‘qitilgan\SHMQPEVXEPEFERMRK MWLSRGLXIOWLMVYZMRMta’minlaydiganWLE\WMWLXSOMHEKM
]Y^QE]Y^XIOWLMVYZMo‘tkaziladi
2EXMNEPEVRMko‘rishQSHYPM
=EOYRM] RE^SVEX REXMNEPEVM QEPYQSXPEVRM YWLFY QSHYPM XSQSRMHER XEUHMQ IXMPEHM 9