Raqamli texnologiyalar va iqtisodiyot: zamonaviy muammolari va istiqbollari mavzusida Respublika ilmiy-amaliy

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil 6%5%10--58-73(-=382-6-:3.0%28-6-7,(%/6-48%:%0=98%&3>36-2-2+3ʻ62- 3]FIOSZ9QMHNSR&SPM]IZ&ELVSQNSR 9RMZIVWMX]SJQEREKIQIRXERHJYXYVIXIGLRSPSKMIW 91*8 YRMZIVWMXIXM OYVWQEKMWXVERXM %RRSXEXWM]E 9WLFY QEUSPEHE EWSWER VEUEQPM MUXMWSHM]SXRM ]EREHE VMZSNPERXMVMWLHE kriptovalyuta bozorining o‘rni hamda undagi kamchilik va muammolar va YPEVRM FEVXEVEJ etish, raqamli iqtisodiyotning o‘sishi va rivojlanishi, insonlarning yashash tarzini sezilarli darajada yaxshilash qulayliklar yaratish kundalik paydo bo‘ladigan ehtiyojlarni elektron WEZHSSVUEPMXSTMWLM]SOMHEIPIOXVSRXM^MQSVUEPMWEZHSfaoliyatini yuritishi, o‘z biznesiga ega bo‘lishi bu Insonlarning asosiy foydasi ekanligi yoritib berishga harakat qilingan, hamda raqamlashtirish iqtisodiyotining muhim ahamiyatlari va uning qo‘llanilish jarayonida olib OIPMRKERUYPE]PMOPEV]ERKMPMOPEVMRWSRM]EXKE]EVEXMPE]SXKERMQOSRM]EXPEVLEUMHEFSVEHM Kalit so‘zlar VEUEQPM MUXMWSHM]SX OVMTXSZEP]YXE FS^SVM MRXIVRIX MUXMWSHM]SX raqamlashtirish, elektron tijorat, aksiya, investorlar, fond bozori, qimmatli qog‘ozlar, OVMTXSZEP]YXEWERSEXM /MVMWL 6EUEQPM MUXMWSHM]SXRMRK ]YOWEPMWLM ZE VMZSNPERMWLM asrning o‘ziga xos \YWYWM]EXPEVMHERFMVMHMVEPFEXXEFYKYRKMOYRRMVEUEQPMXI\RSPSKM]EPEVWM^XEWEZZYVUMPMWLNYHE UM]MR >EQSREZM] MPQfanning cho‘qqisi yuqori texnologiyalarda, raqamli olamda ko‘zga tashlanadi.To‘rtinchi sanoat inqilobi taraqqiyotning yangi ko‘rinishi “raqamli iqtisodiyot” FSWLPERKERMRM ERKPEXEHM 6EUEQPM ZE IPIOXVSR XI\RSPSKM]EPEVKE EWSWPERKER ZE IPIOXVSR XMNSVEX FYPYXPM XI\RSPSKM]EPEV VEUEQPM XI\RSPSKM]EPEV SVUEPM FIZSWMXE EQEPKE SWLMVMPEHMKER SHEQPEVRMRKMUXMWSHM]JESPM]EXMRMXEWLOMPIXMWLHERMFSVEX Ushbu ta’rif raqamli aloqa yoki tarmoq texnologiyalaridan foydalangan holda MRXIVRIXHEEQEPKESWLMVMPEHMKERFEVGLEFM^RIWQEHERM]MUXMWSHM]ZEMNXMQSM]STIVEXWM]EPEVRM UEQVEFSPEHMBa’zilar raqamli iqtisodiyot nega kerak va nima beradi, deb o‘ylashi mumkin. 6EUEQPMMUXMWSHM]SXHIKERHEJEUEXKMREFPSOGLI]RXI\RSPSKM]EWMRMZEYPEVHER\EPUEVSQSPM]E FS^SVPEVMHEJS]HEPERMWLQEWEPEPEVMRM]SOMOVMTXSZEP]YXEPEVRMXYWLYRMWLOIVEOIQEW%PFEXXE blokcheyn texnologiyasi, kriptovalyutalar ham raqamli iqtisodiyotning bir bo‘lagi. Lekin VEUEQPM MUXMWSHM]SX HIKERHE VEUEQPM OSQQYRMOEXWM]EPEV E\FSVSX XI\RSPSKM]EPEVM -8 ]SVHEQMHE SPMF FSVMPEHMKER MUXMWSHM]SX XYWLYRMPEHM &YRHE ]EWLMVMR MUXMWSHM]SXKE FEVLEQ FIVMWL ZSWMXEWM WMJEXMHE LEQ UEVEWL QYQOMR 'LYROM FMVMRGLMHER FEVGLE STIVEXWM]EPEV elektron ro‘yxatdan o‘tilishiga, ikkinchidan shaffof bo‘lishiga erishiladi. Qolaversa, ishlab chiqarishda yangi axborot texnologiyalari (IT) texnologiyalar qo‘PPERMPMWLMXYJE]PMQELWYPSXZE \M^QEXPEVRMRK XERREV\M TEWE]EHM .ELSR FEROMRMRK \YPSWEPEVM QEQPEOEXPEV MUXMWSHM]SXMRM VMZSNPERXMVMWLHE VEUEQPM MUXMWSHM]SXRMRK REUEHEV HSP^EVF ZE QYLMQ QEWEPE IOERPMKMRM ko‘rsatadi. Xususan, internet tezligining 10 foizga o‘WMWLM QEQPEOEX =E-1 o‘sishiga SPMF OIPEHM 6MZSNPERKER HEZPEXPEVHE FY ko‘rsatkich JSM^RM XEWLOMP IXWE VMZSNPERE]SXKER QEQPEOEXPEVHEJSM^KEXIRK(IQEOMRXIVRIXXI^PMKMFEVSFEVSWLEHMKERbo‘lsa,=E-1 LENQMJSM^SVXMWLMKEIVMWLMWLQYQOMR?A Zamonaviy taraqqiyotning keyingi istiqbolida katta hajmli ma’lumotlar (Big Data) bilan ishlash texnologiyalari, sun’iy intellekt, nanotexnologiyalar, kvant texnologiyalari, FY]YQPEVMRXIVRIXMVSFSXSXI\RMOEZEWIRWSVPMOVEUEQPMIPIOXVSRTPEXJSVQEPEVFYPYXPMZEQSFMP 401

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil texnologiyalar, virtual va qo‘shimcha reallik texnologiyalari, blokcheyn texnologiyalari, OVMTXSZEP]YXEPEVZE (XI\RSPSKM]EPEVMWMRKEVMVEUEQPMXI\RSPSKM]EPEVLEPUMPYZGLMELEQM]EX OEWF IXQSUHE 6EUEQPM MUXMWSHM]SX LS^MVKM QEZNYH sohalarning yarmidan ko‘prog‘ida beqiyos o‘zgarishlar keltirib chiqarishi ta’kidlanmoqda. .YQPEHER .ELSR FEROM IOWTIVXPEVM JMOVMGLE XI^OSV MRXIVRIXHER JS]HEPERYZGLMPEV sonining 10 foizga ko‘payishi milliy iqtisodiyotlar yalpi hajmini har yili o‘rtacha 0,4JSM^KE SWLMVMWLMQOSRMRMFIVEHM?A Raqamli texnologiyalar, global miqyosda ham, mahalliy darajada ham katta ta’sir ko‘rsatadi. Raqamli iqtisodiyot yangi ishlab chiqarishlarning kombinatsiyasi sifatida global iqtisodiyotning tez o‘sib borayotgan qismMHMV QMWSP XEVMUEWMHE &MXGSMR FY IRK QEWLLYV OVMTXSZEP]YXEFS^SVMHEKMZEP]YXEHMV &MXGSMR ]MPHE 7EXSWLM 2EOEQSXS RSQM SWXMHE ERSRMQ WLE\WKE \SW VEZMWLHE MWLPEFchiqilgan, U bu paytdan boshlab xavfsiz, anonim xizmat ko‘rsatish, valyuta hisob OMXSFlari va boshqa tashqi banklardan o‘zbek investitsiya qilishga imkon beruvchi bir necha kriptovalyutalardan biri bo‘lgan. /VMTXSZEP]YXEWERSEXMHYR]SHEKMIRKXI^VMZSNPERE]SXKERFS^SVPEVHERFMVMLMWSFPEREHM ]MP]ERZEVHEFMXOSMRRMRKFS^SVOETMXEPPEWLYZMQMPPMEVHHSPPEVKEFELSPERHM Shu bilan birga, ko‘plab MWXMUFSPPMEPXOSMRPEV]MPRMRKFMVMRGLM]EVQMHE FMXGSMRHER LEQ XI^VSU o‘sdi. &PSOGLI]R XI\RSPSKM]EWMRMRKKPSFEP FS^SVM ]MPKE OIPMF QMPPMEVH HSPPEVUM]QEXMKE]IXMWLMXE\QMRUMPMRQSUHE &Y VEUEQPEV OVMTXSZEP]YXEPEVRMRK NEHEP VMZSNPERE]SXKERMHER HEPSPEX FIVEHM 9WLFY VEUEQPM ZEP]YXEPEV REJEUEX ENS]MF MRZIWXMXWM]E MQOSRM]EXMRM XEUHMQ IXEHM FEPOM YPEV SRPE]R STIVEXWM]EPEVRMEQEPKESWLMVMWLTYP]YFSVMWLZEQSPM]EZM]XM^MQPEVHEQEVOE^M]FSWLUEVYZKE bo‘lgan ehtiyojni yo‘q qilish uchun ham ishlatilishi mumkin [3]. Raqamli iqtisodiyotning o‘sishi raqamli va mobil texnologiyalar bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, texnologiyalar rivojlanishining hozirgi bosqichida va bozorlaVMRK LS^MVKM LSPEXM WLEVSMXMHE VEUEQPM MUXMWSHM]SXRM QEUWEH WMJEXMHE IQEW FEPOM MUXMWSHM] JESPM]EX WEQEVEHSVPMKMRMSWLMVMWLZSWMXEWMWMJEXMHEko‘rib chiqish kerak, Zamonaviy raqamli iqtisodiyot ]ERKMFM^RIWQSHIPPEVMRMXEOPMJUMPEHMZEFSWLUEVYZQI\ERM^QParini o‘zgaruvchan voqelikni aks ettirish uchun o‘zgartirish zarurligini ta’kidlaydi. 1IXSHSPSKM]E Biz kundalik faoliyatimizda juda ko‘p eshitamiz raqamli iqtisodiyot raqamli iqtisodiyot o‘zi nima? u iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy aloqalarni VEUEQPM texnologiyalarni qo‘llash asnosida amalga oshirishning yaxlit bir tizimi sifatida qaraladi. &YRHEVEUEQPM MUXMWSHM]SX]ERKMXI\RSPSKM]EPEVTPEXJSVQEPEVZEFM^RIWQSHIPPEVM]EVEXMWLZE YPEVRM OYRHEPMO LE]SXKE NSVM] IXMWL SVUEPM QEZNYH MUXMWSHM]SXRM yangicha tizimga ko‘chirish HIQEOHMV ?A 6EUEQPM MUXMWSHM]SX FSWLUE RSQM FMPER VEUEQPM IOSRSQMOE ]SOM WMJEXPM iqtisod" deyiladi, buni yaratishning asosiy maqsadi, raqamli texnologiyalar va ma’lumotlar EREPMXMOEWMEWSWMHEMUXMWSHM]JESPM]EXRM]ERKMPEWLZESTXMQEPPEWLXMVMWLHMV Raqamli iqtisodiyot, axborot texnologiyalarining (IT) va ma’lumotlar analitikasi QYLMXMHEKMVMZSNPERMWLPEV]SVHEQMHEQSPM]EZM]ZEFSWLUEWSLEPEVYGLYR]ERKMMQOSRM]EXPEVRM SGLEHM Dunyoda raqamli iqtisodiyot o‘sishining sur’atlarM ]MPMKE HI]EVPM JSM^RM XEWLOMP 402

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil IXQSUHE8EVEUUM]IXKERHEZPEXPEVHEVEUEQPMMUXMWSHM]SXRMRK]EPTMMGLOMQELWYPSXHEKMYPYWLM JSM^KE]IXKER9PEVLS^MVRMRKo‘zidaVEUEQPMMUXMWSHM]SXRMRKNSVM]UMPMRMWLMHERNYHEOEXXEREJ ko‘rishmoqda. <YWYWER %QIVMOE 5o‘shma Shtatlari yiliga 400 milliard AQSh dollaridan ko‘proq raqamli xizmatlarni eksport qilmoqda. Mazkur davlat yalpi ichki mahsulotining 5 foizidan ko‘prog‘i bevosita internet va axborot XIPIOSQQYRMOEXWM]E XI\RSPSKM]EPEVM FMPER bog‘liq sohalarga to‘g‘ri OIPEHM ]MPKEGLE %57L WERSEXRM VEUEQPEWLXMVMWLHER qo‘shimcha XVPR HSPPEV HEVSQEH SPMWLM OYXMPQSUHE &YRHE] MUXMWSHM] WEQEVEHSVPMO ayniqsa iste’mol tovarlari ishlab chiqarish (10,3 trln. dollar), avtomobil sanoati (3,8 trln. HSPPEV ZE logistikada (3,9 trln. dollar) yuqori bo‘lishi ta’kidlanmoqda. Turli tadqiqotlar natijalari bo‘yicha raqamli iqtisodiyotningHYR]SMUXMWSHM]SXMHEKMsalmog‘iJSM^HER JSM^KEGLERM XEWLOMP IXEHM .ELSR E\FSVSX OSQQYRMOEXWM]E XI\RSPSKM]EPEVM WIOXSVMHE yaratilayotgan qo‘shilgan qiymatning deyarli 40 foizi va blokcheyn texnologiyalari bilan bog‘liq patentlarning 75 foizi Amerika Qo‘shma Shtatlari va Xitoy Xalq Respublikasi hissasiga to‘g‘ri kelishini ko’rsatadi [5]. 8ELPMPZEREXMNEPEV /VMTXSZEP]YXEPEVVEUEQPMMUXMWSHM]SXHEVMZSNPERXMVMWLYGLYRQYLMQ FMV vosita sifatida o‘rtacha o‘n yillar davomida katta ro‘l o‘ynagan. Ularning o‘rnini ko‘rib chiqish uchun, ularning avvalgi va joriy muhitdagi o‘rnini tushunish lozim. 5EFYPUMPMRMWLKriptovalyutalar, jahonshumul darajadagi muomalada o‘z o‘rnini SPMWLKERPMKMYGLYRVEUEQPMMUXMWSHM]SXHEUEFYPUMPMRMWLMRMRKo‘ziga\SWro‘lgaIKE&MVRIGLXE OSQTERM]EPEVZEtizimlar kriptovalyutalarni to‘lov usullariga qo‘llash orqali mijozlarga xizmat OS‘rsatishni boshladilar,masalan, bir nechta onlayn do‘konlar va xizmatlar Bitcoin, Ethereum ZEFSWLUEOVMTXSZEP]YXEPEVRMUEFYPUMPMWLRMFSWLPEHMPEV 1SPM]EZM] STIVEXWM]EPEV /VMTXSZEP]YXEPEV QSPM]EZM] STIVEXWM]EPEVHE QEWEPER \SVMNM] ZEP]YXEPEVRM EPQEWLMWh) o‘zgarishsizlik, tezlik va to‘lovlar uchun ko‘p marta ishlatilmoqda. Bu, xususan xorijiy savdo operatsiyalarida raqamli iqtisodiyotda katta o‘rin IKEPPE]HM 8I\RSPSKM]EPEV MRRSZEXWM]EWM /VMTXSZEP]YXEPEV FPSOGLEMR ZE WQEVX OSRXVEOXPEV OEFM ]ERKM XI\RSPSKM]EPEV SVUEPM VEUEQPM MUXMWSHM]SXRMRK ]YUSVM XI^PMOHE VMZSNPERXMVMPMWLMKE ]SVHEQ FIVEHM Blokchain, ma’lumotlar bazasining desentralizatsiyasini ta’minlash va E\FSVSXEPQEWLMWLRMRKSQQEZM]LMQS]EPEWLMKEMQOSRFIVEHM To‘lov tizimlarining MRXIKVEXWM]EWM /VMTXSZEP]YXEPEV XVER^EOWM]EPEVRM EQEPKE SWLMVMWLZEUXMRMZEUXZEQSPM]EZM]VIWYVWPEVRMXINEQOSVPMOHEOEQE]XMVMWLMQOSRMRMFIVEHM&Y esa korxonalar va mijozlar uchun yanada samarali va tezroq bo‘lgan, bu esa raqamli MUXMWSHM]SXRMRKVMZSNPERMWLMKE]SVHEQFIVEHM -QOSRM]EXPEVM /VMTXSZEP]YXEPEV MRZIWXSVPEV YGLYR ]ERKM ]SVUMR MQOSRM]EXPEVM ]EVEXMWLSVUEPMVEUEQPMMUXMWSHM]SXRMVMZSNPERXMVMWLHELEQQYLMQrol o‘ynaydi./EXXEQMUHSVHE OETMXEPOVMTXSZEP]YXEPEVKEo‘tkazilishi, ularning kapitalizaXWM]EWMRMSWLMVMWLKE]SVHEQFIVEHM ZEOVMTXSEOXMZPEVYGLYR]ERKMWSLEPEV]EVEXEHM Bank va xizmat ko‘rsatuvchilar tomonidan ishlatilish: Kriptovalyutalar, banklar va xizmat ko‘rsatuvchilar tomonidan asosiy ma’lumotlar almashish, identifikatsiya va to‘lovlEV uchun qo‘llaniladi. Bu, moliyaviy tizimlarni raqamli va o‘zgaruvchan kriptovalyuta bozoriga MRXIKVEXWM]EPEWLHEQYLMQFMVUEHEQLMWSFPEREHM 403

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil Bular kriptovalyutalar va ularning raqamli iqtisodiyotdagi o‘rnini ta’riflashda asosiy JEOXSVPEV LMWSFPEREHM 9PEV VEUEQPM MUXMWSHM]SXRM VMZSNPERXMVMWLHE ZEP]YXE ZEUX UM]QEXPEVM moliyaviy operatsiyalar, texnologiyalar, va sarmoyalar kabi turli sohalarda katta ro‘l o‘ynaydi ?A =YUSVMHEKMPEVRMRK FEVGLEWMHER OIPMF GLMUUER LSPHE FY QYEQQSPEVRMRK FEVGLEWM LS^MVKMZEUtda xorijiy va mahalliy investorlar faolligini oshirishga, shu bilan birga, O‘zbekiston fond bozorining muvaffaqiyatli rivojlanishiga to‘siq bo‘lib xizmat qilmoqda. Qimmatli qog‘ozlar bozorining faol rivojlanishi uchun aholining ishonch darajasini oshirish ^EVYV chunki qimmatli qog‘ozlar bozorining barqarorligi bunga bog‘liq. O‘zbekistonlik investorlarning ko‘pchilikning fond bozori taqdim etayotgan imkoniyatlarini to‘liq XYWLYRQEWPMKM WLYRMRKHIO MRZIWXSVPEVRMRK MRZIWXMXWM]E QEHERM]EXM ZE QSPM]EZM] WEZSH\SRPMKMTEWXPMKMLEQJSRHFS^SVMRMRKVMZSNPERQEWPMKMRMRKEWSWM]WEFEFPEVMHERHMV Ko‘pgina muammolar bo‘lishiga qaramay, respublika fond bozori juda istiqbolli hisoblanadi. Qimmatli qog‘ozlar bozorining rivojlanishi faqat davlat va bozorning o‘zi XSQSRMHER kompleks yondashuvni qo‘llash bilan amalga oshirilishi mumkin. O‘zbekiston JSRH FS^SVM VMZSNPERMWLMHER HEZPEX XEHFMVOSVPEV ZE JYUEVSPEV QERJEEXHSV &YKYRKM OYRHE qimmatli qog‘ozlar bozori ko‘p jihatdan jismoniy va yuridik shaxslar jamg‘armalarni, har UERHay ko‘chmas mulkka, chet el valyutasiga va boshqalarga investitsiyalarga, shuningdek MRJP]EXWM]EKE YGLVEWLMKE UEVWLM ]SOM EPXIVREXMZ ]IGLMQ LMWSFPEREHM ]MP HEZSQMHE yillar) o‘tkazilgan tahlillar natijasida “Toshkent” fond birjasida savdo qiluZGLMPEVWSRM ortgani ma’lum bo‘ldi. O‘zbekiston qimmatli qog‘ozlari bozoriga sarmoya kirituvchi O‘zbekiston fuqarolarining YPYWLM WLYRMRKHIO ZSWMXEGLM OSQTERM]EPEV WSRM ZE JSRH FS^SVMRMRK o‘zi E]PERQEWM ]MP sayin ortib bormoqda. O‘tgan davr QSFE]RMHE NMWQSRM] shaxslar tomonidan tijorat banklari aksiyalariga (87,3%), qurilish materiallari tarmog‘iga mansub kompaniyalar aksiyalariga (5,7%) va sug‘urta kompaniyalarining (2,7%) aksiyalariga ]YUSVMUM^MUMWLFMPHMVMWLKER Yuqoridagi matnda, O‘zbekMWXSR JSRH FS^SVMRMRK VMZSNPERMWLMKE HSMV QYEQQSPEV ZE YPEVRMRK \EPUEVS ZE QELEPPM] MRZIWXSVPEV JESPPMKMRM SWLMVMWL WLYRMRKHIO JSRH FS^SVMRMRK muvaffaqiyatli rivojlanishiga ta’sir etish talablari bayon qilingan. -RZIWXSVPEVRMRK MWLSRGL HEVENEWMRM SWLMVMWL 5MQQEXPM qog‘ozlar FS^SVMRMRK FEVUEVSVPMKM ZE JESP VMZSNPERMWLM YGLYR ELSPMRMRK MWLSRGL HEVENEWMRM SWLMVMWL ^EVYVHMV &Y investorlarning O‘zbekiston fond bozoridagi investitsiya imkoniyatlarini to‘liq tushunishiga EWSWPEREHM -RZIWXSVPEVRMRKMRZIWXMXWM]EQEHERM]EXMZEQSPM]EZM]WEZSH\SRPMKMRMRKSWLMVMPMWLM O‘zbekistonlik MRZIWXSVPEVRMRK ko‘pchiligining JSRH FS^SVM XEUHMQ IXE]SXKER MQOSRM]EXPEVMRMtushunishlarini ta’minlash zarur. Bu investorlar uchun moliyaviy savodxonlik ZE MRvestitsiya madaniyati bilan bog‘liq qoidalarni tushunishlarini ta’minlashni o‘z ichiga SPEHM Fond bozorining kompleks yondashuvni qo‘llash, qimmatli qog‘ozlar bozorining VMZSNPERMWLM JEUEXHEZPEXZEFS^SVRMRKo‘ziXSQSRMHEROSQTPIOW]SRHEWLYZRMqo‘llashFMPER EQEPKESWLMVMPMWLMQYQOMR&YHEZPEXRMRKZEFS^SVXEWLOMPSXPEVMRMRKFMVPEWLMWLMFMPEREQEPKE oshirilishi lozim bo‘lganommalarni o‘z ichiga oladi. 404

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil -RZIWXMXWM]EPEVKE UEVWLM ]SOM EPXIVREXMZ ]IGLMQPEV O‘zbekiston JSRH FS^SVM NMWQSRM] ZE ]YVMHMO WLE\WPEV YGLYR EPXIVREXMZ MRZIWXMXWM]EPEV OEFM ]IGLMQPEV ko‘rsatadi. &Y jamg‘armalarni,GLIXIPZEP]YXEWMKEMRZIWXMXWM]EPEVKEUEVWLM]SOMEPXIVREXMZ]IGLMQPEVWMJEXMHE o‘zMGLMKESPEHM7LYNYQPEHERO‘zbekistonJSRHFS^SVMRMRKVMZSNPERMWLMKEHSMVQYEQQSPEV MRZIWXSVPEVRMRK MWLSRGL HEVENEWMRM SWLMVMWL MRZIWXMXWM]E QEHERM]EXM ZE QSPM]EZM] savodxonligini oshirish, kompleks yondashuvni qo‘llash, va alternativ yechimlarni taqdim IXMWL &Y XEPEFPEVRMRK UEFYP UMPMRKERPMKM ZE YPEVRMRK amalga oshirilishi O‘zbekiston fond bozorining muvaffaqiyatli rivojlanishini ta’minlaydi. <YPSWE(EVLEUMUEXLEVUE]WMWSLEKEUEVEWEOVEUEQPMXI\RSPSKM]EOMVMFFSVMFMRWSRPEV QYWLOYPMRMSWSRPEWLXMVQSUHEHI]EVPMLEVOYRMVEUEQPMXI\RSPSKM]EKEQYVSNEEXUMPEQM^IRHM biz shu texnologiyadan unumli foydalanib to‘g‘ri joriy eta olsak maqsadga muvofiq bo‘lar IHM/VMTXSZEP]YXEPEVVEUEQPMMUXMWSHM]SXHEVMZSNPERXMVMWLYGLYRQYLMQIRHMPMOHEWM^FEROKE omonatga mablag’ qo’ymasdan o’z aksiyalaringiz orqali uyda o’tirgan holda daromad UMPMWLMRKM^QYQOMR%57,]SOMFSWLUEMWXEKERHEZPEXRMRK]MVMOOEQTERM]EPEVMEOWM]EPEVMKE IKEPMO UMPMWLMRKM^ WSXMWL ]SOM WSXMF SPMWLMRKM^ QYQOMR 6EUEQPM XI\RSPSKM]EPEV REJEUEX QELWYPSXZE\M^QEXPEVWMJEXMRMSWLMVEHMLEQHEMUXMsodiyotning o‘sishida xizmat qiladi,bizga qimmatli bo‘lgan vaqtni tejaydi qisqa vaqt ichida ko‘plab ma’lumotlarni topishga WLEOPPERXMVMWLKE]SVHEQFIVEHMFEPOMSVXMUGLE\EVENEXPEVRMOEQE]XMVEHM %HEFM]SXPEV 1SPM]E FS^SVMRM VMZSNPERXMVMWLRMRK YWXYZSV ]S REPMWLPEVM ^EQSREZM] XIRHIRWM]EPEVM ZE MWXMUFSPPEVMQEZ^YWMHEKM VIWTYFPMOE MPQM]EQEPM] OSRJIVIRWM]EWM QEXIVMEPPEVto’plami ]MPRS]EFV Nizatdinov A.A Raqamlashtirish va uning iqtisodiyotga ta’siri “Raqamli iqtisodiyot” ilmiyIPIOXVSRNYVREPM 6EUEQPMMUXMWSHM]SXRMQE# [[[XI\RSQERY^ 7LYOYVYPPS Yo‘ldoshmaxmudov <YVWLMH o‘g‘li. “Raqamli MUXMWSHM]SX FYKYRKM kunda” Farg‘ona Politexnika Instituti Iqtisodiyot yo‘nalishi 3OYVWXEPEFEWM Gulira’no 1YVSH UM^M 6E\QSRUYPSZE “Raqamlashtirishning MUXMWSHM]SX VMZSNMHEKM o‘rni”. Toshkent davlat texnika universiteti stajyor tadqiqotchisi. 7LYOYVYPPS Yo‘ldoshmaxmudov <YVWLMH o‘g‘li. “O‘zbekistonda VEUEQPM MUXMWSHM]SXRM rivojlantirish”.Farg'ona Politexnika Instituti Iqtisodiyot yo‘nalishi 3OYVW XEPEFEWM 405

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil АКЦИЯДОРЛИКЖАМИЯТЛАРИДАМОЛИЯВИЙҲИСОБОТ: ТАЙЁРЛАШ ВА АВТОМАТЛАШТИРИШ СайфутдиновБобурНодирович “University of Management and Future Technologies”Рақамлииқтисодиётвамолиявий технологияларкафедрасидоценти Ҳар йили кўпгина ўзбек ташкилотлари молиявий ҳисоботларини молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартлари (МҲХС) асосида тайёрлаш ва тақдим қилишга эҳтиёжлари пайдо бўлмоқда. Унинг асосида тегишли иқтисодий қарорлар қабул қилиш мумкин. МҲХСга мувофиқ ҳисобот тузиш зарурати нимабўлишидан қатъий назар, ташкилот раҳбарияти ушбу муаммони ҳал қилишнинг энг яхши усулини танлаши керак.Ҳозирга қадар аксарият ўзбек ташкилотлари молиявий ҳисоботларини МҲХСга мувофиқ ўзбек молиявий ҳисоботлари кўрсаткичларини трансформация қилиш орқали тайёрлайдилар. Ушбу усулни танлаш бир лаҳзалик эҳтиёжларни қондириш билан изоҳланиши мумкин: долзарб муаммони тез ҳал қилиш зарурлиги, мавжуд бўлган ўзбек ҳисоботини тузатишга ҳаракат қилиш табиий бўлса ҳам тузатилган кўрсаткичлар ҳалқаро стандартлар талабига жавоб бераладиган қилиб тайёрлаш. Ушбу муаммони ҳал қилиш учун улар МҲХСни биладиган мутахассисларни ёки ўзбек ҳисоботларини халқаро стандартларига трансформация қилиш билан шуғулланадиган консалтинг компанияларни ёллайдилар. Бундай хизматлар одатда арзон эмас. Миллий молиявий ҳисоботларни молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартларига трансформация қилиш асосида ҳисоботларни тайёрлаш ўзбек корхоналар ўртасида кенг тарқалди, шубҳасизки бу усулда ҳисоботларни тайёрлаш “авария” ҳолатидаги усул бўлмай, балки асосий ёки ягона усул бўлиб қолди. Ҳисоботларни бундай ҳолда тайёрлашнинг бешта асосий сабаблари мавжуд: тарихий. Корхоналарнинг молиявий ҳисоботларини трансформация қилиш ташкилотлар томонидан биринчи марта МҲХСга ўтиши учун вазифаларни оператив ҳал қилишда энг мақбул усул бўлиб ҳисобланди; протекцион. Ушбу усул Ўзбекистон Республикаси Марказий банки томонидан преференцияга (афзаллик) эга бўлди йилдан бошлаб ўзбек банклари ҳисоботларини МҲХС асосида тайёрлайдилар ўзбек ҳисоботларини трансформация қилиш усули орқали; солиқ. Шу кунгача солиққа тортиладиган суммаларни аниқлашда миллий стандартлар асосида тайёрланган ҳисобот маълумотларидан фойдаланилади. Содир бўлган хўжалик операциялар бухгалтерия ҳисобида фақат солиқ оқибатлари нуқтаи назарда талқин қилинади; кадр. Ўзбекистон Республикасида миллий стандартлари ва МҲХС асосида ҳисоботларни тайёрлайдиган мутахассисларни менталитети, қадрияти, билими, ёндашувлари ва турли хил тилларда сўзлашадиган икки тоифадаги мутахассис деб 406

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil қаралади. Бу ҳолатни ғарб дастурлари асосида МҲХСлар бўйича ўқитишда яққол кўриш мумкин. Ўзбек ҳисоби ҳақида умуман тушунчага эга бўлмаган шахслар бу дастурларни тайёрлаган, шунинг учун ўқитишасосантингловчиларгаўзбекҳисобини унитишва“янгиоқвароқ”дан бошлаш уқтирилади. Ўзбек ҳисоби ва МҲХСларини бир вақтнинг ўзида профессионал даражада биландиган мутахассислар саноқли; ақлий (ментал). Ўзбек ташклотлар раҳбариятининг ўзбек бухгалтерия ҳисоби тўғрисидаги нотўғри тушунчаси, меъёрий ҳужжатларнинг мажбурий кўрсатмаларида белгиланган, эластик бўлмаган қоидаларнинг ўзига хос “суяк тўплами” сифатида пайдо бўлган деб тушуниши натижасидир. Ушбу сабабларнинг ҳеч бири трансформация усули самаралироқ эканлигини кўрсатмайди: унинг кенг тарқалгани бу усул яхши дегани эмас. Аксинча, агар сиз ҳисоботларни тузишнинг ушбу усули ҳақида бироз ўйлаб кўрсангиз, бу кулгили ва оддийақлданмаҳрумбўлибкўринади.Авваломбор, ташкилот бухгалтерия ҳисобини юритади ва унинг асосида молиявий ҳисоботларни тузади. Аммо бу ҳисоботлар бизнес ҳақида ишончли тасаввур бермайди, ҳақиқий молиявий ҳолат ва натижаларни кўрсатмайди, унинг асосида иқтисодий қарорлар қабул қилиш хавфли. Ҳисоботдаги ушбу камчиликларни бартараф этиш учун уни қайта тиклаш керак. Айнан шу ўзгартиришлар "трансформация" деб номланади, гарчи "тузатиш" атамасининг маъноси анча аниқроқ бўлса. Турли мамлакатларнинг бухгалтерия ҳисоби ва ҳисоботининг миллий стандартлари мамлакатнинг ривожланиш даражаси ва бухгалтерия ҳисобини ташкил этишнинг муайян тамойилларини шакллантирган ўзига хос анъаналарига қараб сезиларли даражада фарқ қилади. Ушбу қоида Ўзбекистонга ҳам тегишли. Ўзбекистондаги бухгалтерия ҳисоби ва ҳисоботининг миллий стандартлари маълум хусусиятларга ва принципларга эга бўлиб, улар кўп жиҳатданхалқаро молиявийҳисоботстандартлариданфарққиладиАввало,миллий стандартлар ва МҲХС стандартлари ўртасидаги фарқ молиявий ҳисоботнинг охирги истеъмолчиларида ифодаланади. Ўзбекистон учун фискал ҳисобот қоидалари молиявий ҳисоботдан кўра кўпроқдир, яъни бухгалтерия ҳисоби ва молиявий ҳисоботнинг асосий фойдаланувчилари мамлакат статистика ва солиқ муассасалари ҳисобланади. Ҳолбуки, МҲХСга мувофиқ ҳисобот бериш энг мақбул, оптимал иқтисодий қарорни қабул қилиш учун инвесторлар ва менежерларни тижорат корхонанинг ҳақиқий ҳолати тўғрисида хабардор қилишга қаратилган Миллий стандартлар ва МҲХС стандартлари ўртасидаги навбатдаги муҳим фарқ молиявий ҳисоботнинг асосий элементларини корхона балансида асослаш ва акс эттиришлишида ётади. Демак, Ўзбекистонда амалда бўлган "Бухгалтерия ҳисоби тўғрисида" ги қонунда [1,7модда], "активлар", "капитал" ва "мажбуриятлар" каби ҳисобот элементларининг аниқ тавсифи мавжуд эмас. Қонунда ушбу категорияларнинг бухгалтерия объекти сифатида мавжудлиги тўғрисидаги факт келтиради, молиявий ҳисоботнинг мутлақо барча категорияларига аниқ таъриф берадиган молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартларидан фарқли ўлароқ кўрсатилган. Шунингдек, Миллий стандартларни қайта кўриб чиқишни талаб қиладигансезиларлифарқлармувофиқликпринципи ҳамда халқаро стандартларда белгиланган мазмуннинг шаклдан устунлиги принципидан келиб чиқади. Ушбу 407

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil тамойилларга асосланиб, ҳар қандай иқтисодий операция уни тузиш пайтида корхонанинг балансида, шунингдек унинг моҳиятини энг аниқ акс эттирадиган шаклда акс эттирилиши керак. Бироқ, бухгалтерия ҳисоби ва ҳисоботининг миллий стандартлари содир бўлган операциянинг моҳиятини мумкин бўлган бузилишига қарамайбитимнингҳуқуқийшаклини акс эттиради. Ушбу жараёнларни автоматлаштириш, авваламбор, "инсон омили" билан боғлиқ бўлган оралиқ ҳисобкитобларнинг барча босқичларида юзага келиши мумкин бўлган хатоларнинг олдини олишга ёрдам бериш учун ишлаб чиқилган. Бундан ташқари, кўпинча молиявий ҳисоботни МҲХСга мувофиқ тузиш,авваламбор, йириккомпанияларвахолдингларучунзарурдир.Шундай қилиб, йирик корхонанинг молиявий ҳисоботларини тайёрлаш билан боғлиқ кутилаётган катта ҳажмдаги ишлар ушбу жараённи тезлаштириш ва корхоналар ҳисоботларини тайёрлаш билан шуғулланадиган кўплаб мутахассисларнинг меҳнат харажатларини камайтириш мақсадида автоматлаштиришни белгилайди. Ушбу босқич келажакдаги лойиҳанинг вазифаларини белгилашга жалб қилинган мутахассислар, масалан, методистлар, молиявий ҳисобот бўйича мутахассислар ва дастурчиларнинг касбий тайёргарлиги даражаси тўғрисида хабардорликни ўз ичига олади. Ушбу босқичда компания раҳбарияти лойиҳани амалга ошириш учун қўшимча мутахассисларни жалб қилиш ёки ўз ходимларини тайёрлаш мақсадга мувофиқлиги тўғрисида қарор қабул қилиши керак. Ўзининг шахсий захираларидан фойдаланиш компанияга молиявий ресурсларни сезиларли даражада тежашга имкон беради, аммо бу иш жараёнида қониқарсиз натижага олиб келиши мумкин, чунки молиявий ҳисобот жараёнларини халқаро стандартларга мувофиқ автоматлаштириш нафақат ушбу стандартларни пухта билишни ва халқаро стандартлар билан ишлашда муҳим тажрибани талаб қилади автоматлаштириш дастурининг охиргифойдаланувчиларибўлганмолиявиймутахассисларнингбарча хоҳиш истакларини инобатга олган ҳолда дастурчиларга аниқ бир вазифани қўйишгақодир бўлган методика бўйича мутахассисларнинг корхонада мавжудлиги назарда тутилади. Бундай кенг ва профессионал кадрлар базаси ҳар қандай корхона учун мавжуд эмаслиги сабабли, шунингдек, компаниянинг МҲХСга ўтиши ва молиявий ҳисоботни автоматлаштиришни амалга оширишда Ғарб тажрибасини ҳисобга олган ҳолда, автоматлаштириш муаммосини ҳал қилишнинг тавсия этилган усули молиявий дастурий таъминотни тайёрлашда муҳим тажрибага эга бўлган учинчи томон мутахассисларини жалб қилишдир. Кейинги босқич автоматлаштириш лойиҳасининг ижрочиларини излаш. Ижро этувчи мутахассислар гуруҳига буюртмачи томонидан белгиланган параметрларга асосланган ҳолда лойиҳа мақсадларини шакллантиришни ўз ичига олган методистлар киритилиши керак. Оддий қилиб айтганда, методистлар маҳсулотнинг харидор мижозининг якуний мақсадларини тушунишлари ва дастурчиларга улар яратган дастурдан қандай вазифалар кутилаётганлигини тушунтиришлари керак. Ўзининг функцияларини энг самарали бажариши учун ушбу мутахассис МҲХСга мувофиқ ҳисоботларни тузиш қобилиятига эга бўлиши ва қўшимча равишда маълум бир компаниянинг молиявий 408

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil бухгалтерия ҳисоби хусусиятлари тўғрисида тасаввурга эга бўлиши керак. Бундай мутахассисни компания таркибига жалб қилиш тавсия этилади, чунки айнан шу корхона ишчиси, бошқа ҳеч ким каби, дастурий таъминот ишлаб чиқувчисига компания тайёр маҳсулотда кутган якуний мақсадларини тушунтириб бера олмайди. Молиявий ҳисобот жараёнини автоматлаштириш бўйича лойиҳани якунлаш натижасида компания икки турдаги дастурий таъминот эгасига айланиши мумкин: - етакчи мутахассислар томонидан тан олинган одатдаги халқаро ҳисоботларни автоматлаштириш тизими. Бундай автоматлаштирилган тизим корхона ўзига хос хусусиятларини ҳисобга олмасдан, балки халқаро стандартларнинг барча асосий қоидалари ва меъёрларига, шунингдек тан олинган ҳуқуқий нормаларга риоя қилган ҳолда, МҲХС стандартларига мувофиқ асосий ҳисоботларни ишлаб чиқаришга имкон беради. Бундай тизим, хусусан, халқаро стандартларга мувофиқ молиявий ҳисоботларни фақат қонуний мувофиқлик учун ҳурмат сифатида тайёрлайдиган ўрта ва кичик компаниялар учун жавоб беради, аммо халқаро капитал бозорларига инвесторларни жалб қилишнинг умумий қабул қилинган мақсадларига мос келмайди. базавийдастурийтаъминоттизими,модулларвасозламаларниякунлаш ва амалга ошириш имконияти билан, маълум бир корхона фаолиятини шахсийлаштиришни ҳисобга олган ҳолда, корхонага халқаро стандартларга мувофиқ молиявий ҳисоботни янада аниқроқ ва тўлиқ шакллантиришга имкон беради, бу МҲХСда маълумотни ошкор қилишнинг асосий тамойилларига мувофиқ амалга оширилади. ФОЙДАЛАНИЛГАНАДАБИЁТЛАРРЎЙХАТИ 1. Ўзбекистон Республикасининг 2021 йил 25 февралдаги “Аудиторлик фаолияти тўғрисида”ги Қонуни. 2. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 24 февралдаги “Молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартларига ўтиш бўйича қўшимча чора тадбирлар тўғрисида”ги ПҚсон қарори. 3. -*67 %HSTXMSR ERH -QTPIQIRXEXMSR MR /SVIE ERH XLI 0IWWSRW 0IEVRIH -*67'SYRXV]6ITSVX 4. ДусмуратовРДЎзбекистондааудиторликфаолиятинингшаклланишива унингуслубиётинитакомиллаштиришдиссБанкмолияакадемияси. 2008 й. 12 бет 5. [[[EGGEKPSFEPGSQхалқароахборотсайти. 409

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil 6%5%10--58-73(-=387,%63-8-(%/36<32%0%62-2+130-=%:-=&37,5%69:- 9QMVSZE+YPQMVE4MVMQUYPSZE>EVMRE .M^^E\TSPMXI\RMOEMRWXMXYXMEWWMWXIRXMYQMVSZEKYPQMVE$KQEMPGSQ .M^^E\TSPMXI\RMOEMRWXMXYXMXEPEFEWM^EVMREXEPEFE$KQEMPGSQ %RRSXEXWM]E YWLFY QEUSPEHE VEUEQPM MUXMWSHM]SX WLEVSMXMHE OSV\SREPEVRMRK QSPM]EZM] FSWLUEVYZ NEVE]SRPEVRM XEWLOMP IXMWL OSV\SREPEVRMRK MUXMWSHM] QYWXEUMP ZE moliyaviy barqaror faoliyat ko‘rsatishlari, ularda boshqaruvni to‘g‘ri tashkil qilish, mavjud MQOSRM]EXPEVHERSUMPSREJS]HEPERKERLSPHEMWLPEFGLMUEVMWLZE\M^QEXOo‘rsatishni samarali yo‘lga qo‘yish jarayonlari haqida ma’lumotlar keltirilgan. /EPMXso‘zlar:VEUEQPMMUXMWSHOSV\SREPEVQSPM]EZM]FEVUEVSVJMVQEOSQTERM]E 6IWTYFPMOEQM^MUXMWSHM]ZEQSPM]EZM]FEVUEVSVPMOOEIVMWLMWLMHEQYLMQSQMPPEVMWLPEF chiqarish hajmining o‘sishi, pul qadrsizlanishini pasaytirish, eksport hajmini oshirish va boshqa shu kabi makroiqtisodiy o‘sishni ta’minlash bilan birga respublikamizda faoliyat ]YVMXE]SXKER har bir korxona, firma, kompaniyalarning ham xo‘jalik subyekti sMJEXMHE VMZSNPERXMVMWLQYLMQELEQM]EXKEIKEHMV Korxonalar oldida turgan eng asosiy maqsad o‘z faoliyatini samarali tashkil qilish, kam mehnat sarflagan holatda, ko‘proq va sifatli mahsulot ishlab chiqarish yoki xizmatlar ko‘rsatish, iste’molchilarning talab va ehtiyojlarini to‘laqonli qondirish va shu asosda foyda olishdan iboratdir. Ta’kidlash lozimki, bozor munosabatlari sharoitida korxona, firma va OSQTERM]EPEVRMRKQSPM]EZM]FSWLUEVYZXM^MQMKE]ERKMGLE]SRHSWLMWLRMXEUS^SIXMFFSVEHM /SV\SREPEVRMRK MUXisodiy mustaqil va moliyaviy barqaror faoliyat ko‘rsatishlari, ularda boshqaruvni to‘g‘ri tashkil qilish, mavjud imkoniyatlardan oqilona foydalangan holda ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatishni samarali yo‘lga qo‘yish, fan hamda texnika yangiliklaridan, Exborot texnologiyalaridan foydalanish, moliyaviy menejment kabi ishlarni to‘g‘ri yo‘lga qo‘yish omillariga bog‘liqdir. 1SPM]EZM]WSLEHEVEUEQPMXI\RSPSKM]EPEVRMRKNEHEPVMZSNPERMWLM]ERKMQSPM]EZM]QSHIP – raqamli moliyaning paydo bo‘lishiga olib keldi va buning natijasida keng ko‘lamli ilmiy XEHUMUSXPEV TE]HS bo‘ldi. 6EUEQPM QSPM]ERMRK ta’siri bo‘yicha XEHUMUSXPEV EWSWER MOOM yo‘nalishda VMZSNPERQSUHE Tadqiqotlarning birinchi guruhi asosan raqamli moliyaning moliya sektoriga ta’siriga bag‘ishlangan: raqamli moliyaning rivojlanishi moliyaviy xizmatlar ko‘rsatishni XEOSQMPPEWLVMXEHM QSPM]EZM] JESPM]EX WMJEXMRM SWLMVEHM ZE TMVSZEVH REXMNEHE VEUEQPM XI\RSPSKM]EPEVHERJS]HEPERMWLQSPM]EFS^SVPEVMKEOEXXEJS]HEOIPXMVEHM 8EHUMUSXPEVRMRK MOOMRGLM KYVYLM VEUEQPi moliyaning makroiqtisodiyotga ta’siriga bag‘ishlangan: raqamli moliyaning davlat moliya tizimining samaradorligi va raqamli moliya rivojlanishiga ta’siri xalqaro moliya rivojlanishida asosiy rol o‘ynaydi. “Raqamlimoliya”OSRWITWM]EWMRMWLEOPPERMWLMKESMHto‘rtta]SRHEWLYZQEZNYH 6EUEQPMQSPM]EER EREZM]QSPM]EZM]\M^QEXPEVRMRKGLIOPSZPEVMZEOEQGLMPMOPEVMRMFEVXEVEJ IXMWLZSWMXEWMWMJEXMHEUEVEPEHM 410

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil 6EUEQPMQSPM]ERMXI\RSPSKMONEVE]SRWMJEXMHEUEVEPEHM 6EUEQPM QSPM]E QELWYPSX ZE \M^QEXPEV XI\RSPSKM]EPEV ZE MRJVEXY^MPQEPEV to‘plami WMJEXMHEXYWLYRMPEHM 6EUEQPMQSPM]EHEZPEXFSWLUEVYZMZSWMXEWMWMJEXMHEko‘rib GLMUMPEHM =YUSVMHEKM VEUEQPM QSPM]E XYWLYRGLEWMRM ERMUPEWLXMVMWLKE UEVEXMPKER FEVGLE ]SRHEWLYZPEVRMRKQSLM]EXMHEROIPMFGLMUMFE]XMWLQYQOMROMVEUEQPMQSPM]ERMRKVMZSNPERMWLM iqtisodiyotning turli sub'yektlari uchun ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Bunda: • XVER^EOWM]E \EVENEXPEVMRM OEQE]XMVMWL VIWYVWPEVRM XEUWMQPEWLRM STXMQEPPEWLXMVMWL \M^QEX ko‘rsatish sifatini oshirish, mijozlarga ko‘rsatilayotgan xizmatlar ko‘lamini kengaytirish, an'anaviy moliya institutlariga nisbatan ma’lumotlarning RS\SPMWPMKMRMOEQE]XMVMWL • MWXI QSPGLMPEVYGLYRQSPM]EZM]QELWYPSXPEVZE\M^QEXPEVHERJS]HEPERMWLRMWSHHEPEWLXMVMWL • HEZPEXSVKERPEVMYGLYRqo‘WLMQGLEFSWLUEVYZZSWMXEWMWMJEXMHE\M^QEXUMPEHM Raqamli moliyaning asosini turli pul o‘tkazmalari, peerXSTIIV 44 OVIHMXPEWL ZE OVEYHJERHMRKHER XSVXMF FPSOGLI]R OVMTXSZEP]YXEPEV ZE WYR M] MRXIPPIOXRMRK ]ERKM dunyosigacha bo‘lgan moliyaviy munosabatPEV XEWLOMP IXEHM 6EUEQPM QSPM]E QSPM]EZM] sektorni sifat jihatdan tez o‘zgartiradi, texnologik kompaniyalar tomonidan kuchli raqobatni OIPXMVMF GLMUEVEHM EV^SRVSU ZE UYPE]VSU QSPM]EZM] \M^QEXPEVRM XEUHMQ IXEHM ZE OVIHMXRM FELSPEWLJSM^WXEZOEPEVMRMFIPgilash va boshqa qarorlarni qabul qilish uchun juda ko‘p turli xil texnologiyalar va usullardan foydalanishni ta’minlaydi. =YUSVMHEKM JMOVPEVKE XE]ERKER LSPHE E]XMWLWLMQM^ QYQOMROM VEUEQPM QSPM]E FY moliyaviy faoliyatni sun’iy intellekt, mashina va robSXSXI\RMOE FYPYXPM LMWSFPEWL OEXXE ma’lumotlar kabi sanoat 4.0 komponentlari bilan birlashtirgan moliyaviy modeldir. Raqamli QSPM]E VEUEQPM QSPM]EZM] ZSWMXEPEV EUPPM WLEVXRSQE VEUEQPM QSPM]EZM] EOXMZPEV VEUEQPM XVER^EOWM]EVEUEQPMZEP]YXEOVMTXSEOXivlar va boshqalar) bilan birgalida Fintechni ham o‘z MGLMKESPEHM *MRXIGLHIKERHEE\FSVSXXI\RSPSKM]EPEVMHERJS]HEPERKERLSPHEQSPM]EZM]\M^QEXPEV ko‘rsatish va ulardan foydalanishni takomillashtirish yoki avtomatlashtirish uchun mo‘ljallangan moliyaviyXI\RSPSKM]EPEVXYWYRMPEHM*MRXIGLRMRKEWSWM]ZE^MJEWMOSQTERM]EPEV FM^RIWIKEPEVMZEMWXI QSPGLMPEVRMRKQSPM]EZM]JESPM]EXMRMWEQEVEPMFSWLUEVMWLKEUEVEXMPKER 6SWWM]E *IHIVEXWM]EWM 1EVOE^M] FEROMRMRK ZIFWE]XMHE JMRXIGL QSPM]EZM] XI\RSPSKM]EPEV ta’rifi quyidagicha keltirilgan: bu "katta ma’lumotlar" (BigData), sun'iy texnologiyalar kabi MRRSZEXWMSRXI\RSPSKM]EPEVHERJS]HEPERKERLSPHEQSPM]EZM]\M^QEXPEVZE\M^QEXPEVRMXEUHMQ IXMWLHMV VE^ZIHOE ZE QEWLMREWS^PMO VSFSXSXI\RMOE FPSOGLI]R FYPYX XI\RSPSKM]EWM FMSQIXVMOEZEFSWLUEPEV So‘nggi paytlarda bulutli hisoblash, BigData, blokcheyn texnologiyasi, mashinalarni o‘rganish ZE WYR M] MRXIPPIOX OEFM VEUEQPM XI\RSPSKM]EPEVRMRK o‘sishi QSPM]E WIOXSVMKE MRRSZEXWMSR XI\RSPSKM]EPEVRM rivojlantirishga yordam berdi va ma’lumot to‘plash, kredit reytingi va risklarni boshqarish usullarini o‘zgartirdi. Ushbu yangi texnologiyalar tufayli moliya institutlarida operatsion samaradorlik va risklarni boshqarish ko‘rsatkichlari ]E\WLMPERHM 9QYQER olganda, raqamli moliya korxonalarning moliyaviy muhitiga ikki xil ta’sir 411

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil UMPMWLMQYQOMR Raqamli moliya, odatda, moliya institutlari va tashkilotlar o‘rtasidagi ma’lumotlarning shaffofligini oshiradi va shu tariqa korxonaning bankrot bo‘lish \EZJMRM OEQE]XMVEHMGLYROME\FSVSXEWWMQIXVM]EWMQSPM]EZM]RSGLSVPMOYGLYREWSWM]\EZJSQMPMHMV Raqamli moliyada ma’lumotlarning to‘liqligi korxonaning moliyaviy leverajini QEUFYPVSU HEVENEKE QSWPEWLXMVMWLM ZE QSPM]EZM] RSGLSVPMO \EZJMRM FIZSWMXE OEQE]XMVMWLM QYQOMR 3HEXHE VIWYVWPEVRM XEUWMQPEWL NEVE]SRMHE EWSWER OSV\SRERMRK QSPM]EZM] ko‘rsatkichlariga tayangan holda qaror qabul qilinadi. Biroq, moliyaviy ko‘rsatkichlarning o‘zi korxonaning moliyaviy nochorlik xavfini aniq ko‘rsata olmaydi. 4SXIRWMEP\avflarni oldini olish maqsadida, moliya institutlari qimmatli qo‘zg‘aluvchan aktivlari yoki katta pul mablag‘lari bo‘lgan muassasalarga ko‘proq resurslarni ajratishga harakat qilishadi. Natijada, moliyaviy resurslar ko‘proq samara beradigan tarmoqlarga IQEs, balki kamroq xavfli tarmoqlarga yo‘naltiriladi. Bunday sharoitda, faqat raqamli QSPM]ERMVMZSNPERXMVMWLSVUEPMKMREFYQYEQQSPEVRMFEVXEVEJIXMWLQYQOMR Xulosa o‘rnida aytish joizki, raqamli moliyaning shakllanishi tashkilotning moliyaviy QYLMXMRM XYFHan o‘zgartiradi va tashkilotlarning axborot shaffofligini oshirish (axborot assimetriyasini kamaytirish) va ularning moliyaviy ta’sirini kamaytirish orqali ularning moliyaviy nochorligi xavfini kamaytirishga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. *S]HEPERMPKEREHEFM]SXPEVro‘yxati Цифровая экономика: как специалисты понимают этот термин. Режим доступа:LXXTWVMEVYWGMIRGILXQP Калужский М.А. Маркетинговые сети ва электронной коммерции: нституциональный подход: монография / изд.3е, перераб. и доп. – ОмГТУ. – М. Берлин: ДиректМедиа, –338 с. А.А.Энговатова, Т.В.Поспелова Цифровая экономика: рекламный лозунг или реальность? Трансформация бизнесмоделей в условиях цифровой экономики, серия Сборник материалов научнопрактической конференции«Неделя инноваций» декабря 2017г. Ефимушкин В.А., Ледовских Т.В., Щербакова Е.Н. Инфокоммуникационное технологическое пространство цифровой экономики // Телекоммуникации и транспорт. 2017. Том 11. №5. С.15 G‘ulomov S.S. va boshqalar. “Raqamli iqtisodiyotda blokcheyn texnologiyalar”. O‘quv qo‘llanma. 8-UXMWSH1SPM]E]FIX LXXTW[SVPHGSQTIXMXMZIRIWWMQHSVK 412

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil IQTISODIY BARQARORLIKNI TA’MINLASHDA6%5%10%7,8-6-7,2-2+O‘RNI:% %,%1-=%8- <EWERSZ<YWRMHHMR-WSQMHHMRo‘g‘li2E^EVSZE0EXSJEX8SMVNSRUM^M Farg‘onaTSPMXI\RMOEMRWXMXYXMFSWUMGLXEPEFEWM\EWERSZ\YWRMHHMR$KQEMPGSQ -PQM]VELFEV2E^EVSZE0EXSJEX8SMVNSRUM^M Farg‘onaTSPMXI\RMOEMRWXMXYXM“Iqtisodiyot”OEJIHVEWMEWWMWXIRXM RE^EVSZEPEXSJEX$KQEMPGSQ %RRSXEXWM]E9WLFYQEUSPEVEUEQPMMUXMWSHM]SXRMVMZSNPERXMVMWLRMRKEWSWM]NMLEXPEVMKE qaratilgan bo‘lib, VEUEQPM XI\RSPSKM]EPEVRM ^EQSREZM] NEQM]EXRMRK MUXMWSHM] VMZSNPERMWLMKE ta’siri ko‘rib chiqilgan. Iqtisodiyotni VEUEQPEWLXMVMWL FSVEWMHE QEQPEOEXHE EQEPKE SWLMVMPE]SXKER GLSVE XEHFMVPEV REXMNEWMHE FYKYRKM OYRHE IVMWLMPKER REXMNEPEVM VEUEQPM iqtisodiyotning dunyo bo‘yicha ko‘rsatkichlari keltirib o‘tilgan. Shu bilan birga mamlakatda MUXMWSHM]SXRMVEUEQPEWLXMVMWLRMOuchaytirish bo‘yicha bir qator takliflar tavsiya etilgan. /EPMX so‘zlar: sun’iy MRXIPPIOX ILYOYQEX FMK HEXI -8 TEVO VSFSXSXI\RMOE QSFMP XI\RSPSKM]EPEV Ma’lumkiLS^MVKMOYRHELE]SXMQM^RMRKLEVFMVWSLEWMRMHI]EVPMVEUEQPMXI\RSPSKM]EPEV kun sayin egallab bormoqda. Raqamli texnologiyalar jamiyat va iqtisodiyotga ko’p jihatdan ta’sir o‘tkazadi, shu jumladan yangi aloqa va hamkorlik vositalari orqali xizmat ko‘rsatishning OYGLPMXEVOMFM]UMWQMKEIKEbo‘lgan]ERKMQELWYPSXPEVQa’lumotlarningMUXMWSHM]o‘sishSQMPM WMJEXMHEroli sun’iy intellect (AI) yordamida vazifalarni avtomatlashtirish va platformalar kabi yangi biznes modellarining paydo bo‘lishi insoniyat hayotini o‘zgartirib yubordi [3]. Shu WEFEFPM VEUEQPEWLXMVMWL FM^RMRK LE]SXMQM^ ZE ]EWLEWL XEV^MQM^HEKM UYPE]PMOPEVRM ]IRKMPPEWLXMVEHM&YFYXYRHEZPEXVMZSNPERMWLMZEJEVSZSRPMKMHIQEOHMV O‘zbekiston ham raqamli iqtisodiyot sohasini rivojlantirishda jarayonga moslashish sur’atini oshirib kelmoqda. O‘zbekiston Prezidenti 2]MPaprelda “Raqamli iqtisodiyot ZE IPIOXVSR LYOYQEXRM OIRK NSVM] IXMWL GLSVEtadbirlari to‘g‘risida”gi 4699WSRPM UEVSVRM MQ^SPEHM7LYRMRKHIO]MPHEFEVGLELYHYHPEVHEVEUEQPMWEZSH\SRPMOSʻUMXMWLQEVOE^PEVM SGLMPMWLM LEQ eʼtiborga WE^SZSVHMV ?A ]MPHE XEWHMUPERKER EWSWM] LYNNEXPEVHER FMVM O‘zbekiston prezidentining “Ma’muriy islohotlar doirasida raqamli texnologiyalar sohasida davlat boshqaruvini samarali tashkil etish to‘g‘risida”gi farmoni hamda 2023−2024]MPPEVKE mo‘ljallangan “Raqamli hukumat” va “Raqamli hudud” dasturlari doirasida 300 ta ustuvor loyihani amalga oshirish belgilab berildi. Bank, moliya, bojxona, qishloq xo‘jaligi, geologiya OEHEWXV OEFM XYVPM WSLEPEVHE HER SVXMU E\FSVSX XM^MQPEVM ZE HEWXYVM] ta’minotlaVRMRK yaratilgani oldinga qo‘yilgan muhim qadamlardan bo‘ldi [2]. 2023]MPHE HEZPEX \M^QEXPEVMRM ko‘rsatish nuqtalarini kengaytirish maqsadida 13 ta tijorat banki, onlayn to‘lov tizimlari va QSFMP STIVEXSVPEVRMRK QSFMP MPSZEPEVM YGLYR KE ]EUMR \M^QEX NSVM] IXMPHM 9WLFY \M^QEXPEVHERQMRKHERSVXMUOMWLMJS]HEPERKER O‘tgan yili hududlarda aholining elektron xizmatlardan foydalanish ko‘nikmalarini oshirish maqsadida o‘tkazilgan o‘quv seminar va treninglarda jami 20 ming nafardan ortiq 413

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil ELSPM ]SWLPEV ZE tadbirkorlik subyektlari o‘qitildi. Jumladan, “my.gov.uz — xizmatingizda” PS]MLEWM HSMVEWMHE-84EVODRMRKo‘quvQEVOE^PEVMHEQMRKREJEVHER^M]SHVI^MHIRX REJEVSPM]o‘quv yurtiXEPEFEPEVMZEREJEV]SWLPEVQEPEOESWLMVMWLHM&YKYROYRKEOIPMF VIWTYFPMOEHE elektron shaklda ko‘rsatilayotgan davlat xizmatlari ulushi 64 foizni tashkil IXQSUHE Erishilgan natijalar va yuqori samaradorlik ko‘rsatkichlariga qaramay, hali ham hal UMPMRMWLM OIVEO bo‘lgan FMV UEXSV ZE^MJEPEV QENYH <YWYWER ]MPHE QMRK REJEV QEOXEFo‘quvchisining xalqaro IT bozorida talab yuqori bo‘lgan zamonaviy kasbLYREVPEVKE o‘qitilishi ko‘zda tutilgan. Viloyat va shahar markazlari 5G tarmoqlari bilan qamrab olinadi. O‘zbekiston xorijiy va mahalliy ITOSQTaniyalar tomonidan jahon sahnasida “Mintaqaviy IT hab” sifatida targ‘ib qilinadi. Ushbu vazifalarni amalga oshirish doirasida xorijiy va mahalliy OSQTERM]EPEVQYXE\EWWMWPEVMYGLYR]EVEXMPKERWLEVXWLEVSMXPEVRMSQQEPEWLXMVMWLTSVXEPHEKM \M^QEXPEVWSRMRMXEKE]IXOE^MWLHEZPEXFSWLUEVYZMHEXEJYROWM]ERMVEUEQPEWLXMVMWL OEFM KE ]EUMR tadbirlar ham mavjud. Yuqoridagi vazifalarning o‘z vaqtida va sifatli amalga oshirilishi O‘zbekistonning BMT XSQSRMHER o‘tkaziluvchi IPIOXVSR LYOYQEX VMZSNPERMWLMVI]XMRKMHEOYGLPMXEPMOOEOMVMWLMKE^EQMR]EVEXEHM &YRHER XEWLUEVM 4VI^MHIRXMQM^RMRK ]MP SOXEFVHEKM 4* WSRPM *EVQSRM bilan “Raqamli O‘zbekiston – 2030” QMPPM] WXVEXIKM]EWM XEWHMUPERMF ]MPHE VEUEQPM MUXMWSHM]SXRMRK =%-1 HEKM YPYWLM JSM^RM XEWLOMP IXMWLM ZE YRHE VEUEQPEWLXMVMWLRM rivojlantirish bo‘yicha maqsadli ko‘rsatkichlar hududlar kesimida yanada batafsil yoritilgan ?A ]MPHE 6EUEQPM MUXMWSHM]SX NELSR ]EPTM MGLOM QELWYPSXMHEKM YPYWLM LS^MVKM JSM^HER JSM^KEGLE SWLEHM &YPYXPM XI\RSPSKM]EPEVHER JS]HEPEREHMKER OSV\SREPEV WSRM 85%, sun’iy intellekt –86%, raqamli katta ma’lumotlar –JSM^RMXEWLOMPIXMWLMOYXMPQSUHE -UXMWSHM]SXRM VEUEQPEWLXMVMWLHE VEUEQPM texnologiyalarining o‘rni beqiyos bo‘lib, YPEVKEUY]MHEKMPEVRMQMWSPUMPMWLMQM^QYQOMR &MK(EXEXI\RSPSKM]EPEVM -RXIVRIXEWL]SXI\RSPSKM]EPEVM -S8–-RXIVRIXSJ8LMRKW 1SFMPXI\RSPSKM]EPEV &YPYXPMXI\RSPSKM]EPEV(Сloud GSQTYXMRK :MVXYEPZEto‘ldirilganXI\RSPSKM]EPEV :6–ZMVXYEPVIEPMX] %6–EYKQIRXEPVIEPMX] 2I]VSXI\RSPSKM]EPEVZEsun’iyMRXIPPIOX 7- 6EUEQPMTPEXJSVQEPEV /ZERXXI\RSPSKM]EPEV 6SFSXSXI\RMOE &PSOGLI]RZEOVMTXSZEP]YXEXI\RSPSKM]EPEVM 9WLFY VEUEQPM XI\RSPSKM]EPEVHER LS^MVKM OYRHE %57, ZE <MXS] HEZPEXPEVM JS]HEPERMWLHE HYR]SHE ]IXEOGLMPMO UMPMF OIPQSUHE 6EUEQPM XI\RSPSKM]ERMRK VMZSNPERMWLM QEQPEOEXWERSEXXY^MPQEWMRMSTXMQEPPEWLXMVMWLKEWERSEXRMQSWPEWLXMVMWLMNXMQSM]MWXI QSPRM S ^KEVXMVMWL ZE ]ERKMPEWLKE MNSFM] XE WMV OS VWEXMWLM QYQOMR %KEV VEUEQPM MUXMWSHM]SX XI\RSPSKM]EWM konsepsiyasi iqtisodiy rivojlanishga to‘liq joriy etilishi mumkin bo‘lsa, u 414

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil rezidentlarning iste’molga bo‘lgan intilishini WEQEVEPM rag‘batlantiradi, iste’mol ta’minoti WEPSLM]EXM ZE WMJEXMRM ]E\WLMPE]HM WLY FMPER FEVUEVSV MUXMWSHM] VMZSNPERMWLKE XYVXOM FIVEHM /SV\SREPEVRMRKVEUEQPMXVERWJSVQEXWM]EWMYPEVRMRKMRRSZEXWMSRSRKMRMSWLMVMWLKEZEMNXMQSM] MWXI QSP XY^MPQEWMRM ]ERKMPEWL YGLYR QYWXELOEQ TS]HIZSV]EVEXMWLKE]SVHEQFIVEHM?A 6EUEQPMMUXMWSHM]SXXI\RSPSKM]EWMRMER EREZM]XEVQSUPEVHEUS PPEWL]EREHEQSWPEWLYZGLER MWLPEF GLMUEVMWLKE SPMF OIPMWLM QYQOMR FY IWE MWXI QSPGLMPEVRMRK HMZIVWMJMOEXWM]EPERKER ILXM]SNPEVMRM ]EREHE WEQEVEPM USRHMVMWLM QYQOMR %R EREZM] OSV\SREPEVRM VEUEQPEWLXMVMWL WLYRMRKHIO QE\WYW MWLPEF GLMUEVMWL ZE EUPPM MWLPEF GLMUEVMWLHER ]E\WLMVSU JS]HEPERMWL SVUEPMQMNS^PEVKE\M^QEXOS VWEXMWLOEREPPEVMRMFS]MXMWLMQOSRMRMFIVEHM <YPSWE UMPMF E]XMWLMQM^ QYQOMROM VEUEQPM MUXMWSHM]SX MUXMWSHM] VMZSNPERMWL IOSPSKMO FEVUEVSVPMO ZE MNXMQSM] FMVHEmlikka hissa qo'shishi mumkin. Xorijiy tajribalarini o‘rganib, QEQPEOEXMQM^HE LEQ NSVM] IXMWL GLSVE XEHFMVPEVM FSWLUMGLQEFSWLUMGL EQEPKE SWLMVMWL lozim. O‘zbekistonda HEZPEX FSWLUEVYZM ZE MUXMWSHM]SXRMRK VIEP WIOXSVMRM VEUEQPEWLXMVMWL QEQPEOEX Wamaradorligini oshirish va rivojlantirishga xizmat qiladi. Bu boradagi sa’y harakatlar esa allaqachon o‘z natijasini bermoqda. Biroq raqamlashtirishning to‘liq WEPSLM]EXMKE IVMWLMWL YGLYR MRJVEXY^MPQERM VMZSNPERXMVMWLRM HEZSQ IXXMVMWL \EZJWM^PMORM ta’minlash va barcha fuqarolar uchun raqamli xizmatlardan foydalanish imkoniyatlarini OIRKE]XMVMWL ^EVYV 6EUEQPM MUXMWSHM]SXRMRK QEQPEOEX MUXMWSHM]SXMHEKM VSPMRM ERKPEWL ZE YRMRK KPSFEP MUXMWSHM] VMZSNPERMWLRM ta’minlash YGLYR UY]MHEKMPEVRM EQEPKE SWLMVMWL QEUWEHKEQYZSJMUHMV ✓ ELSPMRMRK VEUEQPM WLEOPPERXMVMWL XI\RSPSKM]EPEV WSLEWMHEKM FMPMQ QEPEOE ZE OS RMOQEPEVMRM ✓ VEUEQPM MUXMWSHM]SXHE VMZSNPERE]SXKER QEQPEOEXPEVHE US PPEFUYZZEXPEWLRMRK ]EREHE OIRK UEQVSZPMYWYPPEVMRMS VKERMWL ✓ QEQPEOEXMQM^HEVEUEQPMMUXMWSHM]SXRMRKQI ]SVM]LYUYUM]EWSWPEVMRM]EVEXMWL ✓ VEUEQPMMUXMWSHM]SXYGLYR^EVYVMRJVEXY^MPQEXM^MQMRM]EVEXMWL ✓ MRZIWXMXWM]EZEXEHFMVOSVPMOJESPM]EXMRMRKXYVPMWLEOPPEVMRMHMZIVWMJMOEXWM]EUMPMWLYGLYR OVMTXS EOXMZPEVE]PERQEWMWSLEWMHEKMJESPM]EXRMEQEPKESWLMVMWL ✓ VEUEQPM MUXMWSHM]SXRM ]EREHE VMZSNPERXMVMWL YGLYR MRRSZEXWMSR K S]EPEV XI\RSPSKM]EPEV ZE MWLPEVRM NSVM] IXMWL WSLEWMHE HEZPEX SVKERPEVM ZE XEHFMVOSVPMO WYF]IOXPEVMRMRK ]EUMR LEQOSVPMKMRMXE QMRPEWL Mamlakatimizda ham raqamli iqtisodiyot barcha sohalarda qo‘llanilsa, SGLMU MUXMWSHM]SXRMRK FEVUEVSV VMZSNPERMWLM ]EREHE NEHHEPPEWLMF FSVEHM 7LY FMPER FMVKE ]EWLMVMR MUXMWSHM]SXKEFEVLEQFIVMPEHM *S]HEPERMPKEREHEFM]SXPEVro‘yxati O‘zbekiston ReWTYFPMOEWM4VI^MHIRXMRMRK]MPaprelda “Raqamli iqtisodiyot va elektron LYOYQEXRMOIRKNSVM]IXMWLGLSVEtadbirlari to‘g‘risida”gi 4699WSRPMUEVSVM O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Raqamli O‘zbekiston — 2030” strategiyasini XEWHMUPEWLZEYRMWEQEVEPMEQEPKESWLMVMWLGLSVEtadbirlari to‘g‘risidagi 6079WSRPM*EVQSRM (MKMXEP )GSRSQ] 6ITSVX :EPYI 'VIEXMSR %RH 'ETXYVI -QTPMGEXMSRW *SV (IZIPSTMRK 'SYRXVMIW9RMXIH2EXMSRW+IRIZE–4 415

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil /YVTE]ERMHM/-4VSFPIQW3J8LI9WI3J(MKMXEP8IGLRSPSKMIW-R-RHYWXV] -R 8LI 'SRXI\X 3J -RGVIEWMRK 8LI )\TSVX 4SXIRXMEP 3J 8LI'SYRXV]8LISVIXMGEP %TTPMIH7GMIRGI 416

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil 8,)630)3*-2*361%8-32'31192-'%8-328)',2303+-)7-2)'311)6') 7SHMUSZ%FHYPLEJM^ %WWMWXERXSJXLI(ITEVXQIRXSJ“DigitalIGSRSQ]ERHMRJSVQEXMSRtechnologies”, Tashkent 7XEXI9RMZIVWMX]SJ)GSRSQMGW EFHYPLEJM^WEH]OSZ$QEMPVY %FWXVEGX8LMWTETIVHIPZIWMRXSXLIQYPXMJEGIXIH[E]WMR[LMGL-'8WYRHIVTMRXLII GSQQIVGIIGSW]WXIQGEXEP]^MRKMXWI\TERWMSRERHIZSPYXMSRMRXLIHMKMXEPEKI8LVSYKLER MRHITXLEREP]WMW[IYRGSZIVXLIQIGLERMWQWXLVSYKL[LMGL-'8WIQTS[IVFYWMRIWWIWXS XLVMZIMRERMRGVIEWMRKP]MRXIVGSRRIGXIHERHHMKMXEPP]HVMZIRQEVOIXTPEGI /I][SVHWIGSQQIVGI-RXIVRIXGSQQIVGMEPMRRSZEXMSRXIGLRSPSK]IGSRSQ] -2863(9'8-32 2S[EHE]W-RXIVRIXXVEHIMWSRISJXLIQSHIVR[E]WSJIGSQQIVGI3YVQEMRXEWOMW HIZIPSTQIRX SJ REXMSREP WIKQIRX SJ XLMW WIGXSV ;MXL XLMW TYVTSWI XLI W]WXIQ HIWMKR MW HIQERHIH[LMGLGERWIEVGLGIVXEMRSFNIGXW[MXLXLIIPIQIRXWSJMQEKIHIXIGXMSRMRXLII WLSTW [LMGL KMZIW KVIEX STTSVXYRMX] XS GSRWYQIVW ERH QERYJEGXYVIVW -R XLMW TETIVXLI W]WXIQHIWMKRXLEXGERWIEVGLGIVXEMRSFNIGXW[MXLXLIIPIQIRXWSJMQEKIHIXIGXMSRMRXLI IWLSTWMWGSRWMHIVIH %XTVIWIRXHE]WFMKEXXIRXMSRMWKMZIRXSXLIHIZIPSTQIRXSJW]WXIQWSJIGSQQIVGI ERHIKSZIVRQIRXMRSYV6ITYFPMG%TVMQEVGEYWIXSXLEXMWXLIGSVVIGXSVKERM^EXMSRSJXLI KSZIVRQIRXXMQIP]HSGYQIRXGMVGYPEXMSRGEVV]MRKSYXVIRHIVMRKJEWXERHUYEPMXEXMZIWIVZMGI XSXLITSTYPEXMSR;MXLXLEXIRHMRZMI[MRSYVGSYRXV]GSVVIWTSRHMRKTVSNIGXWEVIHIZIPSTIH EPWSZEVMSYWWIQMREVWERHXVEMRMRKWEVIWTIRX 3RXLMWVIEWSRHMVIGXGSQQYRMGEXMSRGSRWXVYGXMSRFIX[IIRXLIFY]IVERHXLIWIPPIV use of service В2С is comprehensible. 78%8)1)283*8,)6)7)%6',463&0)1 -R XLI IQIVKMRK KPSFEP IGSRSQ] IGSQQIVGI ERH IFYWMRIWW LEZI MRGVIEWMRKP] FIGSQIERIGIWWEV]GSQTSRIRXSJFYWMRIWWWXVEXIK]ERHEWXVSRKGEXEP]WXJSVIGSRSQMG HIZIPSTQIRX8LIMRXIKVEXMSRSJMRJSVQEXMSRERHGSQQYRMGEXMSRWXIGLRSPSK] -'8 MR FYWMRIWW LEW VIZSPYXMSRM^IH VIPEXMSRWLMTW [MXLMR SVKERM^EXMSRW ERH XLSWI FIX[IIRERHEQSRKSVKERM^EXMSRWERHMRHMZMHYEPW7TIGMJMGEPP]XLIYWISJ-'8 MR FYWMRIWW LEWIRLERGIHTVSHYGXMZMX]IRGSYVEKIHKVIEXIVGYWXSQIVTEVXMGMTEXMSRERHIREFPIHQEWW GYWXSQM^EXMSRFIWMHIWVIHYGMRKGSWXW The imaginary of an ‘Internet revolution’ has been readily adopted in discussions of IGSRSQMG HIZIPSTQIRX (IZIPSTQIRX TVEGXMGI LEW EP[E]W IQTPS]IH I\MWXMRK PMROW ERH GVIEXIHPMROWFIX[IIRHIZIPSTIVWERHXLSWI[LSEVIFIMRKHIZIPSTIH8LSWIPMROW IK VSEHW SV -RXIVRIX GSRRIGXMSRW EVI RSX SRP] MRXIKVEP XS XLI EGXYEP MQTPIQIRXEXMSR SJ HIZIPSTQIRXFYXEVIEPWSSJXIRNYWXMJMIHEWHIWMVEFPIMRERHSJXLIQWIPZIW,S[IZIVYRPMOI TEWXPMROWFIX[IIRHIZIPSTIVWERHHIZIPSTMRKXLI-RXIVRIXETTIEVWEPQSWXJVIISJWTEXMEP GSRWXVEMRXW ER] X[S GSQTYXIVW GER GSRRIGX XS SRI ERSXLIV MVVIWTIGXMZI SJ KISKVETLMG 417

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil PSGEXMSR (IZIPSTQIRX HMWGSYVWI ERH GSRGITXYEPM^EXMSRW SJ GSQQYRMGEXMSR ERH XVERWTSVXEXMSR ERH QSVI WTIGMJMGEPP] JSV XLMW EVXMGPI 8LI -RXIVRIX MQEKMREV] ERH YRHIVWXERHMRKWSJ-'8W EVIMRLIVIRXP]MRXIVX[MRIH1YGLHIZIPSTQIRXHMWGSYVWILEWFIIR WLETIHF]XLI-RXIVRIXMQEKMREV]ERHYWIWERHMQTPIQIRXEXMSRWSJXLI-RXIVRIXLEZIFIIR WMQMPEVP] MRJPYIRGIH F] HIZIPSTQIRX TVEGXMGI ERH HMWGSYVWI 8LMW EVXMGPI FIKMRW F] I\EQMRMRK WSQI SJ XLI [E]W MR [LMGL KISKVETLIVW LEZI XLISVM^IH XLI SJXIR GSQTPI\ VIPEXMSRWLMTWFIX[IIR-'8W ERHMRTEVXMGYPEVXLI-RXIVRIX ERHWTEGI8LIHMWGYWWMSRXLIR QSZIWXSVIZMI[WSQISJXLI[E]WMR[LMGLXLI‘Internetrevolution’ is thought to reorganize GSQQSHMX]GLEMRWERHIGSRSQMGVIPEXMSRW %PPXLISVMIWGSRGIVRMRKXLIVIPEXMSRWLMTWFIX[IIRHIZIPSTQIRXERH-'8W MRIZMXEFP] VIWX SR WTIGMJMG KISKVETLMG ITMWXIQSPSKMIW 8LMW WIGXMSR VIZMI[W WSQI SJ XLI QSWX JVIUYIRXP] IQTPS]IH YRHIVWXERHMRKW ERH XLIR TVIWIRXW EPXIVREXI [E]W SJ XLMROMRKEFSYX XLI GSQTPI\ VIPEXMSRWLMTW FIX[IIR -'8W ERH KISKVETL] -QQIVWMZI ;;; IRZMVSRQIRXW GSYTPIH[MXLTS[IVJYPEFMPMXMIWXSGSQQYRMGEXILEZIPIHQER]SFWIVZIVWXSXEPOEFSYXXLI -RXIVRIXFIMRKSVGVIEXMRKE‘cyberspace’. This spatiEPQIXETLSVLEWMRTEVXFIIREHSTXIH FIGEYWISJXLIGSQMRKXSKIXLIVSJZMVXYEPXSTSPSKMIW XLVSYKLL]TIVPMROW ERHMQQIVWMZI graphical environments. However, while generally considered to be a ‘space’, cyberspace PEGOWHMWXMRGXKISKVETLMGGSSVHMREXIWXLEXMWEG]FIVPSGEXMSRGERFIIRXIVIHMRXSJVSQER] TSMRX SR XLI TPERIX 8LI JPSEXMRK REXYVI SJ G]FIVWTEGI EP[E]W EGGIWWMFPI ]IX [MXL E WITEVEXII\MWXIRGIJVSQTL]WMGEPWTEGILEWGEYWIHQER]XSVIJIVXSMXEWEJYRHEQIRXEPP] HMWXMRGX IRXMX] GSRXVEWXMRK XS KISKVETLMG WTEGI 8LMW HMWXMRGXMSR FIX[IIR WTEGI ERH G]FIVWTEGI LEW TVSZMHIH KVSYRHMRK JSV E RYQFIV SJ FMREV] XLISVIXMGEPGSRWXVYGXW7TEGI ERHG]FIVWTEGIEVIEVKYIHXSJSVQXLIVIWTIGXMZIFEWIW JSV MRHYWXVMEP ERH TSWXMRHYWXVMEP IGSRSQMIW ;MXL XLI EMH SJ XLI -RXIVRIX JMVQW GER EGGIPIVEXI XLI TVEGXMGI SJ JPI\MFPI EGGYQYPEXMSR[LMPIXVEHMXMSREPKISKVETLMGWTEGIGSRXMRYIWXSJM\GETMXEP8LIRSXMSRSJJM\MX] MWERMQTSVXERXIPIQIRXXSERSXLIVWTEGIG]FIVWTEGIFMREV]+ISKVETLMGWTEGIMWWEMHFI XLI WTLIVI SJ JM\MX] ERH WXEWMW [LMPI G]FIVWTEGI IREFPIW XLI GSRWXVYGXMSR SJ JPYMH ERH JVEKQIRXIHMHIRXMXMIW[MXLSYXER]WTEXMEPVSSXW8LIJM\IHJPYMHFMREV]GPSWIP]GSVVIPEXIW[MXL ERSXLIVGSQQSRHMWXMRGXMSRJVIUYIRXP]QEHIFIX[IIRXLIX[SWTEGIWVIEPMX]ERHZMVXYEPP] ']FIVWTEGIMWEWWYQIHXSFIXLIFMREV]MRZIVWISJKISKVETLMGEPWTEGIMXMWXLYWXLSYKLXSJ EWFIMRKWTEGIPIWWSV[MXLSYXKISKVETL] )PIGXVSRMG GSQQIVGI SV IGSQQIVGI VIJIVW XS E [MHI VERKI SJ SRPMRI FYWMRIWW EGXMZMXMIWJSVTVSHYGXWERHWIVZMGIW-XEPWSTIVXEMRWXS“anyJSVQSJFYWMRIWWXVERWEGXMSRMR [LMGLXLITEVXMIWMRXIVEGXIPIGXVSRMGEPP]VEXLIVXLERF]TL]WMGEPI\GLERKIWSVHMVIGXTL]WMGEP contact.”)GSQQIVGI MWYWYEPP] EWWSGMEXIH [MXL FY]MRK ERH WIPPMRK SZIV XLI -RXIVRIX SV GSRHYGXMRK ER] XVERWEGXMSR MRZSPZMRK XLIXVERWJIV SJ S[RIVWLMTSV VMKLXWXS YWIKSSHW SV WIVZMGIW XLVSYKL E GSQTYXIVQIHMEXIH RIX[SVO 8LSYKL TSTYPEV XLMW HIJMRMXMSR MW RSX GSQTVILIRWMZIIRSYKLXSGETXYVIVIGIRXHIZIPSTQIRXW MR XLMW RI[ ERH VIZSPYXMSREV] FYWMRIWW TLIRSQIRSR % QSVIGSQTPIXIHIJMRMXMSRMW)GSQQIVGIMWXLIYWISJIPIGXVSRMG GSQQYRMGEXMSRWERHHMKMXEPMRJSVQEXMSRTVSGIWWMRKXIGLRSPSK]MRFYWMRIWWXVERWEGXMSRWXS GVIEXI XVERWJSVQ ERH VIHIJMRI VIPEXMSRWLMTW JSV ZEPYI GVIEXMSR FIX[IIR SV EQSRK SVKERM^EXMSRWERHFIX[IIRSVKERM^EXMSRWERHMRHMZMHYEPW)GSQQIVGIEPPS[WGSRWYQIVW XSIPIGXVSRMGEPP]I\GLERKIKSSHWERHWIVZMGIW[MXLRSFEVVMIVWSJXMQISVHMWXERGI)PIGXVSRMG 418

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil GSQQIVGILEWI\TERHIHVETMHP]SZIVXLITEWXJMZI]IEVWERHMWTVIHMGXIHXSGSRXMRYIEXXLMW VEXI SV IZIR EGGIPIVEXI -R XLI RIEV JYXYVI XLI FSYRHEVMIW FIX[IIR GSRZIRXMSREP ERH IPIGXVSRMG GSQQIVGI [MPP FIGSQI MRGVIEWMRKP] FPYVVIH EW QSVI ERH QSVI FYWMRIWWIW QSZIWIGXMSRWSJXLIMVSTIVEXMSRWSRXSXLI-RXIVRIX &YWMRIWW XS &YWMRIWW SV && VIJIVW XS IPIGXVSRMG GSQQIVGI FIX[IIR FYWMRIWWIW VEXLIVXLERFIX[IIREFYWMRIWWERHEGSRWYQIV&&FYWMRIWWIWSJXIRHIEP[MXLLYRHVIHW SVIZIRXLSYWERHWSJSXLIVFYWMRIWWIWIMXLIVEWGYWXSQIVWSVWYTTPMIVW'EVV]MRKSYXXLIWI XVERWEGXMSRWIPIGXVSRMGEPP]TVSZMHIWZEWXGSQTIXMXMZIEHZERXEKIWSZIVXVEHMXMSREPQIXLSHW ;LIRMQTPIQIRXIHTVSTIVP]IGSQQIVGIMWSJXIRJEWXIVGLIETIVERHQSVIGSRZIRMIRXXLER XLIXVEHMXMSREPQIXLSHWSJFEVXIVMRKKSSHWERHWIVZMGIW)PIGXVSRMGXVERWEGXMSRWLEZIFIIR EVSYRHJSVUYMXIWSQIXMQIMRXLIJSVQSJ)PIGXVSRMG(EXE-RXIVGLERKISV)(-)(-VIUYMVIW IEGL WYTTPMIV ERH GYWXSQIV XS WIX YT E HIHMGEXIH HEXE PMRO FIX[IIR XLIQ [LIVI IGSQQIVGITVSZMHIWEGSWXIJJIGXMZIQIXLSHJSVGSQTERMIWXSWIXYTQYPXMTPIEHLSGPMROW )PIGXVSRMG GSQQIVGI LEW EPWS PIH XS XLI HIZIPSTQIRX SJ IPIGXVSRMG QEVOIXTPEGIW [LIVI WYTTPMIVW ERH TSXIRXMEP GYWXSQIVW EVI FVSYKLX XSKIXLIV XS GSRHYGX QYXYEPP] FIRIJMGMEP XVEHI 8LI VSEH XS GVIEXMRK E WYGGIWWJYP SRPMRI WXSVI GER FI E HMJJMGYPX MJ YRE[EVI SJ IGSQQIVGITVMRGMTPIW ERH [LEX IGSQQIVGIMWWYTTSWIH XS HS JSV ]SYV SRPMRIFYWMRIWW 6IWIEVGLMRK ERH YRHIVWXERHMRK XLI KYMHIPMRIW VIUYMVIH XS TVSTIVP] MQTPIQIRX ER I FYWMRIWW TPER MW E GVYGMEP TEVX XS FIGSQMRK WYGGIWWJYP [MXL SRPMRI WXSVI FYMPHMRK ) GSQQIVGIERHEWIFYWMRIWW[LMPIWSQIYWIIGSQQIVGIERHIFYWMRIWWMRXIVGLERKIEFP] XLI]EVIHMWXMRGXGSRGITXW-RIGSQQIVGIMRJSVQEXMSRERH GSQQYRMGEXMSRW XIGLRSPSK] -'8 MW YWIH MR MRXIVFYWMRIWW SV MRXIVSVKERM^EXMSREPXVERWEGXMSRW XVERWEGXMSRWFIX[IIR ERH EQSRK JMVQWSVKERM^EXMSRW ERH MRFYWMRIWWXSGSRWYQIVXVERWEGXMSRW XVERWEGXMSRW FIX[IIRJMVQWSVKERM^EXMSRWERHMRHMZMHYEPW -RIFYWMRIWWSRXLISXLIVLERH-'8MWYWIH to enhance one’s business. It includes any process that a business organization (either a JSVTVSJMXKSZIVRQIRXEPSVRSRTVSJMXIRXMX] GSRHYGXWSZIVEGSQTYXIVQIHMEXIHRIX[SVO 6)*)6)2')7 (IGVIISJXLI4VIWMHIRXSJXLI6ITYFPMGSJ9^FIOMWXERHEXIH*IFVYEV]2S4* 2I[(IZIPSTQIRX7XVEXIK]SJ9^FIOMWXERJSV8EWLOIRXGMX] 4VIWMHIRXMEP(IGVIISJXLI6ITYFPMGSJ9^FIOMWXERSJ.ERYEV]2S94m%FSYX XLI 7XVEXIK] SJ HIZIPSTQIRX JSV RI[ 9^FIOMWXER JSV – | LXXTWPI\Y^VYHSGW %WLI)HQYRHW7 ‘TheHMWEHZERXEKIWSJXVEHMXMSREPadvertising’ LXXTWELVIJWGSQFPSKLS[PSRKHSIWMXXEOIXSVERO ;IFIV' ‘WhatEVIXLI(MWEHZERXEKIWSJ(MKMXEPMarketing?’ 'SRXIRX1EVOIXMRK-RWXMXYXI 5YMGO7TVSYX %PI\ERHIV0 ‘The[LS[LEX[L] LS[SJHMKMXEPmarketing’ %PWLEOIXLIIT/1/-7EPEL%%%031%6-/1/,%0)(% .VE]%%% Digital Marketing during COVID 19: Consumer’s Perspective. WSEAS Transactions on &YWMRIWWERH)GSRSQMGW 419

Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 24-25-aprel, 2024-yil &EPE1 :IVQE( %GVMXMGEPVIZMI[SJHMKMXEPQEVOIXMRK1&EPE(:IVQE % 'VMXMGEP 6IZMI[ SJ (MKMXEP 1EVOIXMRK -RXIVREXMSREP .SYVREP SJ 1EREKIQIRX -8 )RKMRIIVMRK Abdulakhatov M. M, “The main impacts of digital transformation on small to mediumWM^IH business enterprises” Scientific electronic journal of Digital Economy and InfSVQEXMSR 8IGLRSPSKMIW2S 420