Matn PDF fayldan avtomatik ajratilgan, shuning uchun formatlash buzilgan bo‘lishi mumkin. To‘g‘ri ko‘rinish uchun PDF nusxani oching.
Management and Future Technologies
journal.umft.uz
March 2025
Volume 2, Issue 1
Adabiyotlar
1. R.Waszkowski, M.Kiedrowicz, T.Nowicki and K.Worwa. Access control management in administrative office with RFID tagged documents // Proceedings - 2017 4th International
Conference on Mathematics and Computers in Sciences and in Industry, MCSI 2017. Vol.
2018-Janua, 2018. – P. 244–251. doi: 10.1109/MCSI.2017.48.
2. Collier M., Beel J. Implementing neural turing machines. Lecture Notes in Computer Science,
2018, vol. 11141, pp. 94–104. https://doi:10.1007/978-3-030-01424-7_10
3. T. A. Plate. Holographic reduced representations. IEEE Transactions on Neural Networks. no.
3, pp. 623–641. https://doi:10.1109/72.377968
4. P. Kanerva. Hyperdimensional computing: An introduction to computing in distributed representation with high-dimensional random vectors. Computation, 2009, no. 1, pp. 139–159.
https://doi:10.1007/s12559-009-9009-8
5. E.Avery, T.Kelley, D.Davani. Tectures to improve robot control: Integrating production systems, semantic networks, and sub-symbolic processing. Proc. 15 th Annual Conference on
Behavioral Representation in Modeling and Simulation (BRIMS), 2006, pp. 190–198.
6. T.Kelley, E.Avery, L.Long, E.Dimperio. Symbolic and sub-symbolic intelligent system for mobile
robots. Proc. AIAA Infotech@Aerospace Conference, 2009, p. 1976. https://doi:10.2514/6.20091976
7. J.Parvar, D.Lowe, M.Emsley, R.Duff, A.Akintoye. Neural networks as a decision support system
for the decision to bid process. Proc. 16th Annual ARCOM Conference, 2000, pp. 209–217.
8. Delen D., Sharda R. Artificial neural networks in decision support systems. In: Handbook
on decision support systems 1. Springer, 2008. Pp. 557–580. https://doi:10.1007/978-3-54048713-5_26
9. D. Golmohammadi. Neural network application for fuzzy multi-criteria decision making
problems. International Journal of Production Economics, 2011, vol. 131, no. 2, pp. 490–504.
https://doi:10.1016/j.ijpe. 2011.01.015
10. J.Figueira, S.Greco, M.Ehrgott. Multiple criteria decision analysis: State of the art surveys.
New York, Springer-Verlag Berlin Heidelberg, Springer Publications, 2005. 1267 p. https://
doi:10.1007/978-1-4939-3094-4
11. A.V.Demidovskij, E. A. Babkin. Developing a distributed linguistic decision making system. Business Informatics, 2019, vol. 13, no 1, pp. 18–32. https://doi:10.17323/19980663.2019.1.18.32
12. F.Herrera, L.Martinez. A 2-tuple fuzzy linguistic representation model for computing
with words. IEEE Transactions on Fuzzy Systems, 2000, vol. 8, no. 6, pp. 746–752. https://
doi:10.1109/91.890332
13. W. Hendricks, “Review of NoSQL Data Stores: Using a reactive threetier application for software developers to achieve a high availability application design architecture,” In 2019 Open
Innovations (OI), 2019, pp. 71-77.
14. Mahruqi, R. S. A., Alalfi, M. H., & Dean, T. R. (2019, November). A semi-automated framework for migrating web applications from SQL to document oriented NoSQL database. In Proceyedings of the 29th Annual International Conference on Compyuter Science and Software
Engineering (pp. 44-53).
15. P. Kolyasnikov et al., “Analysis of software tools for longitudinal studies in psychology,” International Journal of Advanced Compyuter Science and Applications, vol. 10, no. 8, pp. 21– 33,
2019.
81
Volume 2, Issue 1
82
March 2025
Management and Future Technologies
journal.umft.uz
16. Chen W, Zhou Q, Hu H (2019) Face alignment by discriminative feature learning. https://doi.
org/10.1109/ICIP.2019.8803112
17. Girshick R, Donahue J, Darrell T, Malik J (2016) Region-based convolutional networks for accurate object detection and segmentation. IEEE Trans Pattern Anal Mach Intell 38(1). https://
doi.org/10.1109/TPAMI.2015.2437384
18. A. Saidov, A. Dustmukhammedov, F. Khakimova. Problematic issues in the organization
of customs control related to the application of artificial intelligence methods. International scientific and practical conference on “modern problems of applied mathematics and information technology (MPAMIT2022)”. AIP Conf. Proc. 3004, 050003 (2024). https://doi.
org/10.1063/12.0025282
19. O.U.Askaraliyev, G.X.Muxtarova, N.T Malikova., R.H. Yuldashev. Practice of applying models
of clustering of incoming semi-structured data in management systems. V International Scientific Conference “Construction Mechanics, Hydraulics and Water Resources Engineering”.
(CONMECHYDRO - 2023), https://doi.org/10.1051/e3sconf/202340105063
20. O.U.Askaraliev, N.T.Malikova, N.A. Naim, Sh.Sharma, Zh.Chohan, R.Kumar, S.Singh. Intelligent Decision Support Systems in Integrated Management Systems – A Novel Multicriteria
Computational Control System. Advancements in Civil Engineering & Technology, AIP Conference Proceedings 2558, 020001 (2023). 03 February 2023. https://doi.org/10.1063/5.0121301
21. B. Xiao, P. Georgiou, B. Baucom, and S. Narayanan. Head motion modeling for human behavior analysis in dyadic interaction. IEEE Trans. Multimedia, 17(7):1107–1119, 2015.
22. Y. Zhang, X. Liu, M.-C. Chang, W. Ge, and T. Chen. Spatio-temporal phrases for activity recognition. In Proc. European Conf. Computer Vision (ECCV), pages 707–721, Florence, Italy,
Oct. 2012.
23. U. Khamdamov, M. Umarov, J. Elov, S. Khalilov and I. Narzullayev, “Uzbek traffic sign dataset
for traffic sign detection and recognition systems,” 2022 International Conference on Information Science and Communications Technologies (ICISCT), Tashkent, Uzbekistan, 2022, pp.
1-5, doi: 10.1109/ICISCT55600.2022.10146832
24. 24. K Khamdamov, U.R., Umarov, M.A., Khalilov, S.P., Kayumov, A.A., Abidova, F.S. (2024).
Traffic Sign Recognition by Image Preprocessing and Deep Learning. In: Choi, B.J., Singh, D.,
Tiwary, U.S., Chung, WY. (eds) Intelligent Human Computer Interaction. IHCI 2023. Lecture
Notes in Computer Science, vol 14532. Springer, Cham. https://doi.org/10.1007/978-3-03153830-8_9.
Management and Future Technologies
Muallif
Farxat Rajabov
Muhammad al-Xorazmiy nomidagi
Toshkent axborot texnologiyalari
universiteti, , Toshkent, 100200,
O‘zbekiston; radjabov@tuit.uz
journal.umft.uz
March 2025
Volume 2, Issue 1
YER OSTI SUVI
NAZORAT
QUDUQLARIDA SATHI
VA TARKIBINI TAHLIL
QILISH INOVATSION
USULI
A
nnotatsiya. Maqolada radio va tovush to’lqinlarining
bir vaqtda tarqatish yordamida to’g’ridan-to’g’ri
masofani o’lchash hamda harorat, pH sensorlari bilan
kengaytirilgan funksionallik orqali suv tarkibini aniqlashni
empedans spektroskopiyasi usuli bilan birlashtiradigan ko’p
funktsiyali tizimnning matematik, ekvivalent elektr sxemasi
taklif etilgan. Bu model o’tkazuvchanlikdagi haroratga bog’liq
o’zgarishlarni kompensatsiyasi va suvning kislotaliligi yoki
ishqoriyligining muhim ko’rsatkichi bo’lgan pH ni kuzatish
orqali suv sifatini baholashning aniqligini sezilarli darajada
oshiradi. Natijada tizimning samaradorligi oshib, real vaqt
rejimida yer osti suvi monitoringi imkoniyati yaratilgan.
Taklif etilgan metod keng chastota diapazonidagi elektr impedansini o’rganish orqali suv tarkibini har tomonlama tahlil qilishni ta’minlaydi. Ishlab chiqilgan tizim real vaqt
rejimida ma’lumotlarni yig’ish uchun kam quvvatli IoT texnologiyasidan foydalanadi, bu esa masofaviy joylashtirish
uchun masshtablilik va energiya samaradorligini ta’kidlaydi.
Laboratoriya ko’rsatkichlari bo’yicha tekshirish tizimning atrof-muhit va sanoat dasturlarida aniqligi va amaliyligini tasdiqlaydi. Ushbu maqolada suv sifatini tahlil qilish sohasini
birgalikda rivojlantiradigan matematik modellashtirish, apparat arxitekturasi va eksperimental natijalar batafsil bayon
etilgan.
Kalit so‘zlar: suv sifatini tahlil qilish; masofani o’lchash;
chastota empedans spektroskopiyasi; pH va harorat kompensatsiyasi; atrof-muhit monitoringida IoT.
Copyright: © 2024 by the authors.
Ushbu maqola Creative Commons
Attribution (CC BY) litsenziyasi
shartlari asosida tarqatiladigan ochiq
foydalanish maqolasi hisoblanadi
(https://creativecommons.org/
licenses/by/4.0/).
83
Volume 2, Issue 1
84
March 2025
Management and Future Technologies
journal.umft.uz
Kirish
Suv sifati ekotizimlarning barqarorligini ta’minlash, qishloq xo‘jaligi hamda jamoat
salomatligini saqlashda muhim ahamiyat kasb etadi. An’anaviy suv tahlili usullari ko‘pincha katta
resurs talab qiladi, chunki ular laboratoriya sharoitlari va uzoq vaqt talab etadi. Internet narsalar (IoT)
va ilg‘or sensor texnologiyalarining rivojlanishi real vaqt rejimida monitoring qilish va masofaviy
tahlil imkoniyatlarini yaratdi. Ayniqsa, impedans spektroskopiyasi invaziv bo‘lmaganligi va yuqori
sezgirligi tufayli istiqbolli usullardan biri hisoblanadi. Suv resurslarini samarali boshqarish turli fizik
va kimyoviy xususiyatlarni baholashga qodir bo‘lgan keng qamrovli monitoring tizimlarini talab
qiladi. An’anaviy usullar ko‘pincha ko‘p parametrli tahlil imkoniyatiga ega emasligi sababli, ularning
real vaqt rejimidagi dinamik muhitlarda qo‘llanilishi cheklanadi.
Ushbu tadqiqot suv sifatini va sathi o‘lchovlarni baholashga mo‘ljallangan integratsiyalashgan
tizimning matematik va amaliy modelini taqdim etadi. Model quyidagi tarkibiy qismlarni o‘z ichiga
oladi:
1. Suv tarkibini o‘lchash modeli – chastotali impedans spektroskopiyasiga asoslangan
bo‘lib,suvning ion tarkibi va elektr o‘tkazuvchanligi haqida aniq ma’lumotlar beradi.
2. Suv sathini o‘lchash modeli – radio va akustik signallarning tarqalish tutulishini tahlil qilish
orqali aniq va uzoq masofalarni hisoblash imkonini beradi.
3. Harorat va pH o‘lchash modeli – elektr o‘tkazuvchanlikning harorat o‘zgarishlari bilan
bog‘liq o‘zgarishini korrektsiya hamda real vaqt rejimida pH monitoringini ta’minlash uchun
qo‘shimcha funksiyalarni o‘z ichiga oladi.
Ushbu maqolada impedans spektroskopiyasi tamoyillarini zamonaviy IoT aloqa tizimlari bilan
birlashtirgan suv tarkibini aniqlash qurilmasini ishlab chiqish haqida so‘z boradi. Taklif etilgan
qurilma keng chastota diapazonida (1 kHz dan 100 kHz gacha) ishlaydi, bu esa suvning ionlanishi va
o‘tkazuvchanligi haqida batafsil ma’lumot olish imkonini beradi. Ushbu imkoniyat qishloq
xo‘jaligidan tortib sanoat suv sifatini monitoring qilishgacha bo‘lgan turli sohalarda qo‘llash uchun
muhimdir. Ushbu funksiyalarning integratsiyasi suv sifatini tahlil qilishda yaxlit yondashuvni
ta’minlaydi, aniqlik va moslashuvchanlikni oshiradi.
Materiallar va usullar
Qurilmada qo‘llanilgan impedans spektroskopiyasi metodining tamoyillari
Impedans spektroskopiyasi elektr o‘tkazuvchan materiallarning xususiyatlarini aniqlash uchun
ishlatiladigan ilg‘or texnikalardan biridir. U elektr signallarining chastota bo‘yicha o‘zgarishlarini
tahlil qilish orqali materiallarning elektrokimyoviy xususiyatlari haqida chuqur ma’lumot olishga
imkon beradi. Ushbu qurilmada impedans spektroskopiyasi quyidagi asosiy tamoyillarga asoslanadi:
1. Qurilma keng chastota diapazonida signal yuborib, suv muhitining impedans o‘zgarishini
o‘lchaydi. Har xil ion tarkibiga ega bo‘lgan suv namunalarining elektr o‘tkazuvchanligi
turlicha bo‘lib, bu analiz natijalariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Management and Future Technologies
journal.umft.uz
March 2025
Volume 2, Issue 1
2. Impedans aktiv (rezistivlik) va reaktiv (sig‘imli) qarshilik komponentdan iboratdir. Suv
tarkini aniqlashda bu komponentlarning ta’siri hisobga olinadi, chunki ionlarning harakati
va ularning elektrokimyoviy o‘zgarishlari turli chastotalarda o‘zgarib boradi.
3. Impedans spektroskopiyasi suvdagi ionlarning konsentratsiyasini va ularning
harakatlanuvchanligini o‘lchash imkonini beradi. Yuqori chastotalarda ionlarning javobi
o‘zgarib, bu ularga bog‘liq xususiyatlarni aniqlashga yordam beradi.
4. Qurilmaga o‘rnatilgan zamonaviy algoritmlar olingan impedans spektrlarini qayta ishlash va
tafsir qilish uchun ishlatiladi. Bu real vaqt rejimida aniq natijalarni olishga va ularni IoT
orqali uzatishga imkon beradi.
Tizim 1 kHz dan 100 kHz gacha bo‘lgan diapazonda 20 ta turli chastotada o‘lchovlarni amalga
oshiradi va ±10 Ohm aniqlikda impedans qiymatini aniqlaydi. Suv tarkibi aniqlagich impedans
spektroskopiyasi orqali suvning chastotaga bog‘liq elektr xususiyatlarini tahlil qiladi, bunda natijalar
ion konsentratsiyasi va dielektrik xossalar ta’sirida o‘zgaradi. Harorat, pH kompensatsiyasi real vaqt
rejimida kalibrlash va tuzatish imkonini berib, o‘lchov natijalarining aniq hamda ishonchli bo‘lishini
ta’minlaydi.
Suv tarkibini aniqlash impedans spektroskopiyasidan foydalangan holda eritmalarning
chastotaga bog‘liq elektr xususiyatlarini tahlil qiladi. Impedans suvdagi ion konsentratsiyasi va
dielektrik xossalar ta’sirida o‘zgaradi, bu esa o‘z navbatida harorat hamda pH miqdoriga bog‘liq
bo‘ladi. Ushbu parametrlarni o‘lchash uchun qo‘shimcha sensorlarning integratsiya qilinishi suv
tarkibini aniqlash natijalarini real vaqt rejimida kalibrlash va tuzatish imkonini beradi, bu esa
o‘lchovlarning aniqligini hamda ishonchliligini oshiradi.
Impedans spektroskopiyasi – bu materiallarning elektr xususiyatlarini tahlil qilish uchun
o‘zgaruvchan tok (AC) signali turli chastotalarda qo‘llanadigan usuldir (1-rasm). Impedans kompleks
qiymat sifatida ifodalanib, u aktiv (rezistiv qarshilik) va reaktiv (sig‘imli qarshilik) komponentlardan
iborat bo‘ladi. Suv muhitida ushbu komponentlar erigan ionlar ta’sirida o‘zgaradi, bu esa impedans
spektroskopiyasini suv tarkibini aniqlash miqdorini o‘lchash uchun ayniqsa samarali usulga
aylantiradi [1].
Bu metodning matematik modeli, suvning impedansi Z(f), uning qarshiligi (R) va dielektrik
xususiyatlari (C) hisobga olingan holda quyidagicha ifodalanadi:
bu yerda:
ܼሺ݂ሻ ൌ ܴ
ଵ
ଶగ
Z(f) – chastotaga bog‘liq kompleks impedans,
R – eritmaning ohmik qarshiligi (elektr o‘tkazuvchanlik bilan bog‘liq),
C – eritmaning sig‘imi (dielektrik xususiyatlarini ifodalaydi),
f – signal chastotasi,
(1)
85
Volume 2, Issue 1
86
March 2025
Management and Future Technologies
journal.umft.uz
j – mavhum birlik (𝑗𝑗 � � �1 𝑦𝑦𝑦𝑦𝑦𝑦𝑦𝑦 𝑗𝑗 � √�1).
Bu tenglama suvning elektr javobini rezistiv va reaktiv komponentlarga ajratish imkonini
beradi. Impedansning chastotaga bog‘liq o‘zgarishini o‘lchash orqali suvdagi erigan ionlarning
kontsentratsiyasi va umumiy eritma xususiyatlari haqida aniq ma’lumot olish mumkin.
1-rasm. Impedans spektroskopiyasining funksional blok sxemasi.
Bunda dielektrik singishning(Ɛ) relaksatsiya va ionik tarqalishga ega bo‘lgan suyuq aralshma
tizimlar uchun Kole-Kole(Cole-Cole) modeli ayniqsa fizikoviy jaroyonniy aniq ifodalaydi. Shu
sabbali 1-formulani, model materialning impedansini chastotaga bog‘liq holda ifodalashga imkon
beradi va matematik jihatdan quyidagicha ifodalanadi:
Z�f� � R � �
bu yerda:
j2πfC� �ε� �
R � – statik qarshilik (ohmik qarshilik),
C� – nominal sig‘im (asosiy sig‘im qiymati),
ε� – yuqori chastotadagi dielektrik doimiysi,
1
εс � ε�
�
1 � �j2πf�������
�2�
Management and Future Technologies
journal.umft.uz
March 2025
Volume 2, Issue 1
εс – statik dielektrik doimiysi,
87
τ – relaksatsiya vaqti (elektron yoki ion javobining kechikish muddati),
𝛼𝛼– tarqalish parametri (relaksatsiya jarayonining dispersiya darajasini ifodalaydi),
𝑓𝑓 – o‘lchov chastotasi,
Ushbu model ionli eritmalar va suv muhitidagi dielektrik xususiyatlarning chastotaga bog‘liq
o‘zgarishini chuqur tahlil qilish imkonini beradi. Ayniqsa, suv tarkibi miqdorini aniqlashda,
impedans va dielektrik javob o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rganish uchun ishlatiladi.
Agar matematik modelda eritmalardagi ion almashuv va tiklanish(relaksiya) jarayonini yanada
to’la ifodalasak unda Havriliak-Negami modeli – bu Cole-Cole modelining yanada umumiylashgan
shakli bo‘lib, u qo‘shimcha simmetriya parametri β ni kiritish orqali dielektrik javobning
murakkabroq taqsimlanishini ifodalaydi. Ushbu model materiallarning dielektrik relaksatsiya
jarayonlarini chuqurroq tavsiflash uchun ishlatiladi va matematik jihatdan quyidagicha ifodalanadi:
Z�f� � R � �
bu yerda:
j2πfC� �ε� �
1
εс � ε�
�
�1 � �j2πf������� ��
�3�
β – simmetriya parametri(0 < β ≤ 1),
qolganlari 2-formuladagiday ma’noga ega.
Demak, ushbu model suyuq aralashmaning dielektrik xususiyatlarini ancha aniq tavsiflaydi
va ayniqsa, ionik eritmalar, polimer dielektriklar, va murakkab dispersiya muhitlari uchun
qo‘llaniladi. Havriliak-Negami modeli Cole-Cole modelini o‘z ichiga oluvchi umumiy model bo‘lib,
suv muhitida ionlarning taqsimlanishini va ularning dielektrik xususiyatlarini yaxshiroq ifodalash
imkonini beradi.
Ultratovush masofa o‘lchash tizimining ishlash tamoyili va modeli
Tizim masofani o‘lchash uchun ilg‘or "e-beam" usulidan foydalanadi, bu usul radio va
ultratovush signallarining bir vaqtda uzatilish tamoyiliga asoslangan [2-5]. Asosiy qurilma (2-rasmda
ko‘rsatilmagan) bir vaqtning o‘zida, 433 MHz chastotali radio va 40 kHz chastotali ultratovush
signallarni uzatadi
Masofa o‘lchash jarayoni ushbu ikki signalning qabul qiluvchi tomonidan qabul qilinish
vaqtlaridagi farqni aniqlash orqali amalga oshiriladi. Bu usul radio signali yorug‘lik tezligida
harakatlanishi (taxminan 3 × 108 m/s) va ultratovush signali esa tovush tezligida tarqalishi (taxminan
343 m/s, agar havo harorati 20°C bo‘lsa) tamoyiliga asoslanadi.
Radio signali deyarli bir zumda manzilga yetib boradi, ultratovush signali esa ma’lum vaqt
kechikish Δ𝑡𝑡 bilan yetib keladi. Ushbu vaqt farqi (Δ𝑡𝑡) orqali masofa h quyidagicha aniqlanadi:
Volume 2, Issue 1
March 2025
88
bu yerda:
Management and Future Technologies
journal.umft.uz
(4)
h � v����� � Δt
h – ob’ektgacha bo‘lgan masofa,
v����� – tovush tezligi (343 m/s havo haroratiga bog‘liq holda),
Δt – radio signali va ultratovush signali qabul qilinishidagi vaqt farqi.
Agarda ququqdagi gaz ideal deb hisoblask unda v����� – tovush tezligini T- temperaturaga
bog`likligini qo`yidagicha ifodalash mumkin:
���
bu yerda:
ℎ � v����� �𝑇𝑇� � �� � �
�
(5)
� ��
h – ob’ektgacha bo‘lgan masofa,
𝜸𝜸− gazning adiabatik indeksi (bir atomli gazlar uchun 5/3, ikki atomli gazlar uchun 7/5, ko'p
atomli gazlar uchun 4/3);
R – universal gaz doimiysi (8,314 J/(mol K));
T– mutlaq harorat (Kelvin);
M– quduqdagi gazning molyar massasi (kg/mol).
Afsuski quduq ishidagi gaz bu gaz hamda bug`lar aralashmasi bo’lib, unig xususiyatlari
chuqurlik oshgan sari o`zgarib boradi va holatni qo`idagi metematik model yordamida ifodalsh
mumkin:
�
bu yerda:
ℎ � � ���
�����,����,�����������
������,����,������
� ��
(6)
h – ob’ektgacha bo‘lgan masofa,
𝛾𝛾��� − harorat T(h), bosim p(h) va aralashmasi 𝑥𝑥𝑥𝑥�ℎ�) ga qarab samarali adiabatik indeksi,
p (h) - tezlanish va tarkibni hisobga olgan holda gidrostatik/gazostatik tenglamalar bilan
aniqlangan h chuqurlikdagi bosim,
𝝆𝝆(𝒉𝒉) - holat tenglamasi (masalan, haqiqiy gaz yoki suyuqlik fazasi) yordamida hisoblangan
aralashmaning zichligi,
𝑥𝑥𝑥𝑥�ℎ�) - h chuqurlikdagi aralashma komponentlarining (gaz va suyuqliklar) nisbati.
Management and Future Technologies
journal.umft.uz
March 2025
Volume 2, Issue 1
Bu tenglamani umumlashtirib soddaroq shaklda ifodalasa bo`ladi:
���� ���
bu yerda:
ℎ��
���� ���
89
(7)
� ��
h – ob’ektgacha bo‘lgan masofa,
𝐾𝐾��� �𝑧𝑧� � 𝑥𝑥��� ⋅ 𝛾𝛾��� ⋅ 𝑝𝑝�ℎ� � 𝑥𝑥��� ⋅ 𝐾𝐾��� ;
𝜌𝜌��� �ℎ�= 𝑥𝑥��� ⋅ 𝜌𝜌��� + 𝑥𝑥��� ⋅ 𝜌𝜌��� ;
𝑥𝑥��� + 𝑥𝑥��� =1.
Aralshmaning adiabatik ko`rsatgichi
∑ ��⋅��,�
bu yerda :
𝛾𝛾��� ⋅=∑
��⋅��,�
,
(8)
𝑦𝑦𝑦𝑦 -komponentlarning mol/massa ulushlari va
𝐶𝐶�,� , 𝐶𝐶�,� - ularning issiqlik sig'imlari
Chastotali impedans spektroskopiyasi va masofa o‘lchash qurilmasining integratsiyalashgan
arxitekturasi
Ushbu qurilma (2-rasm) bir nechta o‘lchash funksiyalarini o‘z ichiga olgan bo‘lib, masofa
o‘lchash, suv tarkibini aniqlash, pH monitoringi va harorat sezgichlarini o‘zida mujassam etgan.
Tizim 3.3V, 1000mAh sig‘imli akkumulyator bilan ta’minlanib, energiya istemolini samarali
boshqarish uchun ilg‘or quvvat taqsimlash tizimidan foydalanadi.
Quvvat boshqaruv tizimi (Power Management System) tarkibiga - qurilmaning energiya
ta’minoti 3.3V akkumulyatordan boshlanib, DC/DC konvertor orqali uch xil kuchlanish hosil
qilinadi:
+3.3V – kam quvvat talab qiluvchi elektron komponentlar uchun,
+5.0V – signal qayta ishlash va interfeys modullari uchun,
+12V – yuqori quvvat talab qiluvchi sensorlar va boshqa elementlar uchun.
Volume 2, Issue 1
90
March 2025
Management and Future Technologies
journal.umft.uz
Kanal quvvat taqsimlash ulangichlari (Channel Power Distribution Switch) ushbu quvvat
manbalarini markaziy protsessor (CPU) orqali boshqaradi. Bu esa turli tarkibiy qisimlarni quvvat
sarfini optimallashtirish imkonini beradi.
Masofa o‘lchash
komponentlardan iborat:
tizimi
-masofa
o‘lchash
sxemasi
tarkibiga
kiruvchi
quyidagi
40 kHz chastotada ishlovchi ultratovush qabul qiluvchi modul,
433 MHz chastotada ishlovchi radio signallarni qabul qiluvchi modul.
Ushbu ikkala modul markaziy protsessorga ulanib, radio signalni qayta ishlash uchun UART
interfeysi va ultratovush signalining kelish vaqtini aniqlash uchun timer kirishi ishlatidi. Mana shu
timer asosida markaziy protsessor masofani radio va ultratovush signallarining qabul qilinish
vaqtlaridagi farqni o`lchab, aniq hisoblab chiqadi.
Ushbu metod echoloskopik (aks sado) usulidan nisbatan afzalliklarga ega bo`lib, birinchidan
an’anaviy aks-sado (echo) asosidagi tizimlarga qaraganda aniqroq natijalar beradi, ikkinchidan
shovqinlardan himoyalangan chunki radio va ultratovush kombinatsiyasi turli muhitlarda barqaror
ishlashni ta’minlaydi.
Ushbu qurilma nafaqat quduq suvlarini nazoratida balkim, turli sohalarda sanoat
monitoringi, qishloq xo‘jaligi, atrof-muhit monitoringi uchun ham moslashuvchan va ishonchli
echim hisoblanadi.
Suv tarkibini aniqlash qismi, shuningdek, chastotali impedans spektroskopiyasi usulidan
foydalanadigan o‘lchash modulini o‘z ichiga oladi. Ushbu modul Signal hosil qilish-DDS (Direct
Digital Synthesis) generatoridan iborat bo‘lib, kerakli chastotali signallar CPU tomonidan boshqaruv
signallari orqali nazorat qilinadi va 1 kΩ aniq rezistor o`lchash sensoriga ketma-ket ulanadi. O‘lchov
signali bu yerdan CPU ning analogdan raqamliga o`zgartirgichi - ADC (Analog-to-Digital Converter)
moduli orqali ma’lumot yig‘ish uchun uzatilad.
Management and Future Technologies
journal.umft.uz
March 2025
Volume 2, Issue 1
91
2-rasm. Chastotali impedans spektroskopiyasi va integratsiyalashgan masofa o‘lchash
qurilmasining funksional blok diagrammasi
DDS generatori turli chastotalarda o‘zgaruvchan signal hosil qiladi, bu esa turli chastotalarda
impedansni o‘lchash imkonini beradi. Ko‘p chastotali tahlil usuli eritmaning chastotaga bog‘liq
impedans xususiyatlarini o‘rganish orqali aniqroq tarkib o‘lchovlarini ta’minlaydi.
Atrof-muhit parametrlarini kuzatish uchun suyuqlikning pH va haroratini aniqlovchi modul
ishlatiladi. Ushbu modulda pH sensori eritmaning kislotalilik/ishqorlik darajasini o‘lchash, harorat
sensori esa haroratni ayrim ajratilgan ADC kanallari orqali bir vaqtning o‘zida o‘lchash uchun
qo‘shilgan.
Ma’lumot uzatish qismi esa 433 MHz yuqori chastotali, uzoq masofaga mo‘ljallangan simsiz
moduldan foydalanadi. Ushbu aloqa tizimi 433 MHz chastotada ishlaydi va masofaviy ishlash
imkoniyatini ta’minlaydi. U CPU bilan UART interfeysi orqali ulanadi, tashqi antenna orqali signal
kuchini oshiradi hamda masofaviy monitoring va ma’lumot yig‘ish imkonini beradi.
Ushbu integratsiya quvvat sarfini optimallashtirish uchun ayrim modullarni tanlab yoqish
orqali qurilmaga suv sifatini kompleks tahlil qilish imkonini beradi. Simsiz aloqa masofadan
monitoring qilish va ma’lumotlarni yig‘ish imkonini yaratib, uni avtomatlashtirilgan quduq suv
sifatini monitoring qilish ilovalari uchun mos qiladi.
Qurilma quyidagi modullarni o‘z ichiga oladi (2-rasm):
- suvga botirilgan zanglamaydigan po‘lat elektrodla – o‘lchov interfeysi sifatida ishlaydi;
Volume 2, Issue 1
March 2025
Management and Future Technologies
journal.umft.uz
- AD9833 DDS moduliga asoslangan chastota generatori – maqsadli chastota
diapazonida aniq sinusoidal signallar hosil qiladi;
92
- mikrokontroller CPU – signal generatsiyasi, ma’lumot yig‘ish va aloqa jarayonlarini
boshqaradi;
- sensorlardan ma’lumot yig‘ish moduli – harorat, pH, TDS va masofa ma’lumotlarini
ketma-ket o‘qiydi va ularni birgalikda tahlil qilish uchu qayta ishlaydi;
- MIC2026/MIC2076 asosidagi dinamik quvvat taminoti – faqat o‘lchov paytida sensor
va modullarni faollashtirish orqali quvvat samaradorligini ta’minlaydi;
- 433 MHz radio modulሺRFሻ orqali simsiz ma’lumot uzatish – masofaviy monitoringni
amalga oshirish uchun ishlatiladi.
Natijalar
etdi:
Olib borilgan sinovlar natijasida tizim quyidagi asosiy ishlash ko‘rsatkichlarini namoyon
- quvvat sarfini optimallashtirish: ൏1 mA uyqu rejimida, 50 mA ish rejimida;
- pH o‘lchash imkoniyatlari: 0.00-14.00 diapazonida േ0.5 pH aniqlik ta’minladi;
- T-harorat o’lchash : 5 - 60°C diapazonda േ0.5°C aniqlikni berdi;
- h-masofani o‘lchash: േ10 cm aniqlik bilan 300 metrgacha o‘lchash imkoniyati
- masofaga a’lumot uzatish tezligi: 2400 bit/soniyasiga;
3-rasm. Temperatura o`zgarishida eritmalardagi spektri tashkil etuvchilarining trendi.
Management and Future Technologies
journal.umft.uz
March 2025
Volume 2, Issue 1
93
4-rasm. Har xil tarkibli eritmalardagi komleks qarshilikning Z modulining spektri.
Ishlab chiqilgan tizim 10 ppm gacha bo‘lgan ion konsentratsiyalarini aniqlash imkoniyatiga
ega bo‘lib, yuqori sezgirlikni namoyon etdi. Tajriba o’lchash maxsus qurilmasi bilan solishtirilganda,
natijalar orasidagi farq 2% dan kam bo‘ldi, bu esa tizimning ishonchliligini tasdiqlaydi.
Dinamik quvvat boshqaruvi orqali energiya sarfi 50% ga kamaytirildi, bu esa batareyali
qurilmalar xizmat muddatini uzaytirishga imkon berdi.
Impedans o‘lchovlari va ma’lumotlarni uzatish jarayoni millisekundlar ichida amalga
oshirildi, bu esa sanoat va qishloq xo‘jaligi ilovalari uchun real vaqt rejimidagi tahlil imkoniyatini
yaratdi.
Harorat kompensatsiyasi –atrof-muhit o‘zgarishlari ta’sirini kamaytirib, aniqlikni o‘rtacha
12% ga oshird(3-rasm)i;
pH suv sifatini chuqurroq tahlil qilish imkonini yaratdi, ion tarkibi va pH darajalari o‘rtasidagi
bog‘liqlikni aniqlashga yordam berdi;
Masofa o‘lchash:
±10 cm aniqlikda 300 metrgacha bo‘lgan masofani o`lchashga erishildi;
an’anaviy usullarga nisbatan o‘lchash imkoniyatlari sezilarli darajada oshirildi.
Tizim standart modalar eritmalari yordamida kalibrlashdan o‘tkazildi, bu esa impedans
o‘lchovlarining aniq bajarilishini ta’minladi. Kalibrlash jarayoni quyidagi bosqichlardan olib borildi:
Volume 2, Issue 1
94
March 2025
Management and Future Technologies
journal.umft.uz
1. Har bir eritma uchun impedans spektrini qayd etish(4-rasm).
2. Polinomial moslash usulidan foydalanib, impedans va tarkib qiymatlari orasidagi
bog‘liqlikni o‘rnatish.
Muhokama
Tizim simsiz suv monitoringi sohasidagi asosiy muammolarni muvaffaqiyatli hal qiladi,
ayniqsa ISM 433 MHz diapazonida ishlovchi suv yuzasidagi va quduq og‘zidagi komponentlar
o‘rtasidagi sinxronizatsiya masalasiga innovatsion yondashuvni taklif etadi. "Wake up" (Uyg‘otish)
signallari orqali uyqu rejimini faollashtirish energiya boshqaruvi uchun ilg‘or yechim bo‘lib, o‘lchov
natijalarining ishonchliligini saqlab qoladi.
Harorat va pH sensorlarining qo‘shilishi hamda ultratovush yordamida bevosita suv sathini
o‘lchash usulining qo‘llanilishi qurilmaning quduq suvi sifatini kompleks tahlil qilish imkoniyatlarini
sezilarli darajada kengaytirdi. Ushbu tizimning asosiy afzalliklari quyidagilardan iborat:
- T-harorat va pH o‘zgarishlarini real vaqt rejimida kompensatsiya qilish orqali suv tarkibi
o‘lchovlarining aniqligi ta’minlanadi;
- modulli loyihasiga qo‘shimcha sensorlarni, masalan, loyqalilik yoki erigan kislorod
sensorlarini integratsiya qilish imkonini beradi hamda keng ko‘lamli suv monitoringi tarmoqlariga
tatbiq etish imkoniyatini yaratadi;
- qishloq xo‘jaligida sug‘orish tizimlaridan tortib sanoat suv monitoringi tizimlarigacha
bo‘lgan turli ilovalarga mos keladi;
- murakkab laboratoriya namunalarini tayyorlash zaruratini yo‘q qiladi, ya’ni tizim to‘g‘ridanto‘g‘ri joyida aniq natijalar beradi;
- masofaviy hududlardagi quduqlarda uzoq muddatli ishlash imkonini yaratadi, bu esa
batareyadan quvatlanuvchi qurilmalar uchun muhim afzallikdir.
Ushbu tizimning bir nechta parametrlarni bir vaqtning o‘zida kuzatish imkoniyatiga ega
bo‘lishi an’anaviy bir funksiyali qurilmalar cheklovlarini bartaraf etadi.
Kelajakdagi ishlar sun’iy intellekt asosidagi aqliy tahlil (AI-based analytics) usullarini
integratsiya qilish orqali trendlarga prognoz berish va suv resurslarini boshqarish strategiyalarini
optimallashtirish bo‘yicha tadqiqotlarni o‘z ichiga oladi. Shuningdek, avtomatlashtirilgan tahlil
uchun mashinali o‘qitish algoritmlarini kiritish va funksionallikni kengaytirish uchun ko‘p parametrli
sensorlar integratsiyasini amalga oshirish rejalashtirilgan.
Xulosa
Ushbu ilmiy tadqiqotga bag`ishlangan maqola masofaviy o‘lchash hamda impedans
spektroskopiyasi asosida suv tarkibini aniqlash texnologiyasini innovatsion va atrof-muhit
Management and Future Technologies
journal.umft.uz
March 2025
Volume 2, Issue 1
parametrlarini kompensatsiya qilish usullari bilan birlashtirish orqali suv sifatini monitoring qilish
texnologiyasini yangi bosqichga olib chiqadi. Ishlab chiqilgan prototip atrof-muhit monitoringi va
suv resurslarini boshqarish bo‘yicha amaliy qo‘llash uchun katta salohiyatga ega ekanligini namoyish
etadi.
Tadqiqotda suv sathini bevosita masofaviy o‘lchash va tarkibini aniqlashda, harorat hamda
pH sensorlarini integratsiya qilingan ko`p vazifali(multifunksional) suv monitoringi tizimi taqdim
etilgan. Ushbu integratsiyalashgan yondashuv yuqori aniqlik, kengaytirish imkoniyati va energiya
samaradorligini ta’minlab, uni turli atrof-muhit va sanoat ilovalari uchun ideal echimga aylantiradi.
Olingan natijalar ushbu tizimning real vaqt rejimida suv sifatini kuzatish va suv resurslarini
boshqarish uchun qimmatli vosita ekanligini tasdiqlaydi.
Taklif etilgan tizim, shuningdek, impedans spektroskopiyasining suv sifatini baholashda suv
tarkibini aniqlashda samarali usul ekanligini namoyish etadi. Uning aniqlikgi, kengaytirish
imkoniyati va energiya samaradorligi atrof-muhit monitoringi, sanoat jarayonlari va ilmiy tadqiqotlar
uchun muhim ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi. Ushbu tadqiqot Internet narsalar (IoT)
texnologiyalari asosida suv sifatini boshqarishning kelajakdagi rivojlanishi uchun mustahkam asos
yaratadi.
95
Volume 2, Issue 1
96
March 2025
Management and Future Technologies
journal.umft.uz
Adabiyotlar
1. Rajabov F.F., Djumanov J.Kh. Development of a mathematical model for information flow balance.
IICS-2020.
2. Rajabov F.F., Patent No. IAP20220583: Method for Measuring Liquid Levels Using Ultrasound Direct Radiation. Published in the Official Bulletin of the Ministry of Justice of the Republic of Uzbekistan, 01.12.2024 - 31.12.2024, No. 12. Available at: https://im.adliya.uz/e44787f4-900b-44e3-a9653ab34b62ff17
3. Rajabov F.F., et al. Quit the Project of the Development of a Device for Measuring Water Level Based
on Ultrasound and Radio Wave. Eurasian Scientific Herald, May 2023. P.116-121.
4. Rajabov F. Non-contact ultrasonic direct radiation method for measuring the water level in wells and
boreholes. ICISCT-2023.
5. Rajabov F.F., Jamoljon Djumanov et al. Autonomous wireless sound gauge device for measuring liquid level in well. E3S Web of Conferences, 2023.
Management and Future Technologies
Authors
Nasiba Xalikova
Department of Communication and
Digital Technologies, “University
of Management and Future
Technologies”, Tashkent, 100208,
Uzbekistan; nasibaxalikova94@gmail.
com
Saida Beknazarova
Tashkent University of Information
Technology named after Muhammad
al-Khorezmi, Tashkent, 100200,
Uzbekistan; saidabeknazarova92@
gmail.com
Correspondence: nasibaxalikova94@
gmail.com
Copyright: © 2024 by the authors.
Ushbu maqola Creative Commons
Attribution (CC BY) litsenziyasi
shartlari asosida tarqatiladigan ochiq
foydalanish maqolasi hisoblanadi
(https://creativecommons.org/
licenses/by/4.0/).
journal.umft.uz
March 2025
Volume 2, Issue 1
TECHNOLOGIES
OF 3D SCIENTIFIC
VISUALIZATION
AND GEOMETRIC
MODELING IN DIGITAL
BIOMEDICINE
A
bstract. The purpose of this paper is to review
the current level of development of 3D scientific
visualization, segmentation and geometric modeling
software serving the tasks of 3D digital biomedicine. 3D
digital biomedicine is an intensively developing industry
that requires the involvement of an increasing number of
specialists. The relevance of the topic is due to the need to
form a holistic view of this area, a vision of current problems
and approaches to their solution in the scientific community
of scientific visualization. The arsenal of software packages,
libraries and systems is presented as a resource for medical
3D visualization, segmentation, geometric reconstruction
and functional modeling. New 3D technologies in medicine
created on the basis of these libraries are presented. The
problem of quality of 3D visualization of tomograms in
conditions of fundamental absence of a standard and its
solution based on synthesis of a standard image by averaging
a series of images with a random start of a beam are discussed.
The fundamental necessity of pre-integration and research of
3D visualization methods in the axes “performance-quality”
is stated. The possibilities and tasks of medical technologies
“virtual anatomical table” and their modern implementations
from Anatomage Inc., Sectra and similar functions, but
already implemented as cloud services in InVols (UNN).
Keywords: 3D digital biomedicine, geometric modeling, problems, scientific visualization, solutions, review.
97
Volume 2, Issue 1
98
March 2025
Management and Future Technologies
journal.umft.uz
Introduction
Biomedicine is a branch of medicine that studies the human body from a theoretical
standpoint. It includes information and research on general medicine and fundamental biological
sciences, such as biology, including neurobiology, histology, biochemistry, anatomy, pathology,
physiology, genetics, embryology, biomedical engineering, zoology, botany and microbiology.
Biomedicine creates the foundation for all medical applications, diagnostics and treatment, makes
possible intracellular and molecular understanding of disease mechanisms, the emergence of new
drugs, stem cells for cell therapy. At the current level of development of science and technology, the
vector of development of digital biomedicine is clearly directed towards three-dimensional
biomedicine, as the most high-tech and innovative. The review is devoted to the achievements of
scientific visualization and geometric modeling, which ensured the modern development of 3D
biomedicine, a number of interesting results of this development and problems that are in the process
of being solved and await efforts from the computer graphics community.
The development of three-dimensional digital biomedicine was challenged by the explosive
growth of tomography and three-dimensional electron microscopy, creating sequences of twodimensional high-resolution layers. It was quickly discovered that three-dimensional data are capable
of qualitatively improving the results of diagnostics and research, if methods and software for 3D
processing and visualization of this data are created, and, on their basis, new three-dimensional
technologies in medicine and biology. In this regard, the following tasks arose for computer graphics
and geometric modeling: 1) high-performance and, at the same time, high-quality 3D visualization
and segmentation of tomograms stored in a special medical format DICOM; 2) parameterization of
geometric models of a person, his organs and systems, aimed at solving the problem of
personalization of the model; 3) three-dimensional segmentation and geometric reconstruction of
organs and a person as a whole based on tomography data and other sources; 4) detection of
anomalies and their quantitative 2D-3D assessment (automation of diagnostics). Of course, geometry
and graphics in biomedicine should support functional modeling of a person, his organs, systems and
manipulation of them in the same way as it is done at the stages of pre- and post-processing in
engineering systems. The output of such functional modeling should be research and training
biomedical virtual reality systems.
Review literature
High-performance 3D visualization and segmentation of tomograms and micrographs
Perhaps the most significant contribution to the creation of software for modern biomedicine
was made by Kitware, Inc. ( www.kitware.com , USA-1998). It organized the creation of a whole series
of Open Source software products vital to three-dimensional digital biomedicine. First of all, these
are: 1) Visualization Toolkit (VTK, www.vtk.org ) – a software package for image processing,
polygonal 3D graphics and scientific visualization; 2) Insight Segmentation and Registration Toolkit
(ITK, www.itk.org ) – a software package for segmentation of three-dimensional medical data, which
received the status of a national library of programs for creating medical systems in the USA; 3)
CMake – support for assembling complex systems, which was originally developed for assembling
Management and Future Technologies
journal.umft.uz
March 2025
Volume 2, Issue 1
ITK and ITK applications. CMake manages the assembly process using simple platform- and
compiler-independent configuration files; 4) ParaView ( www.paraview.org ) is an open system of
high-performance scientific and technical visualization, implementing almost all the existing
methods of scientific visualization. It also has the capabilities of medical 3D visualization. ParaView
visualization is built on the VTK and VTK-m libraries - a version focused on the use of graphic
processors. Today, there is already a web version of the system available on the
website www.paraview.org/web . Today, Kitware not only continues to work in Medical Computing,
HPC & Visualization and Software Process, but has also expanded its interests to Computer Vision
and Data & Analytics. More than 80 universities and research centers in the USA are active partners
of Kitware.
An interesting analogue of ParaView is the open scientific visualization system VisIt
( http://visit.llnl.gov/ ), also created in the USA at Lawrence Livermore National Laboratory. This
system is also based on VTK and VTK-m, and is also multiplatform and interactive. Perhaps due to
the specifics of its creation, it is somewhat more interesting to physicists.
A ten-year joint project of the Penn Image Computing and Science Laboratory (PICSL,
Pennsylvania State University) and the Scientific Computing and Imaging Institute (SCI, Utah State
University), supported by a grant from the National Institute of Biomedical Imaging and
Bioengineering (NIBIB), has resulted in the creation of a compact and relatively easy-to-use ITKSNAP complex ( www.itksnap.org ). The complex is focused on interactive segmentation with
simultaneous operator work in three orthogonal projections and on the use of the active contour
method (snake) capabilities developed by the authors in each projection. By now, ITK-SNAP users
around the world have made many hundreds of publications.
In the area of 3D segmentation and visual reconstruction of microphotographs from electron
microscopes (EM), which still requires a significantly greater share of manual work, an open software
package ILASTIK ( http://ilastik.org ) has been created, focused on interactive classification,
segmentation and subsequent analysis. The modular software provides automated pixel and object
classification, semi-automatic tracking of objects, semi-automatic segmentation and counting of
objects without their detection.
ILASTIK was developed by a dedicated team at Heidelberg University (Heidelberg Uni.,
Germany) with financial support from a number of communities and organizations: Heidelberg
Collaboratory for Image Processing (HCI); HHMI (Howard Hughes Medical Institute) Janelia Farm
Research Campus; CellNetworks Excellence Cluster ( www.cellnetworks.uni-hd.de ).
Of interest is the MMBioS website and resource ( http://mmbios.org/ ) of the international
community of biologists formed around The National Center for Multiscale Modeling of Biological
Systems (USA). Here in the Software section, several large software packages created by international
efforts are offered for use. The most famous of them are CellBlender ( MMBioS downloads page ) and
Monte Carlo Cell ( http://mcell.org/ ).
In medical 3D visualization of tomography results there are also commercial software
99
Volume 2, Issue 1
100
March 2025
Management and Future Technologies
journal.umft.uz
packages. The most famous of them is the Fovia HDVR® (High Definition Volume Rendering)
product from Fovia Inc. (California, USA, www.fovia.com ), built into the software of most foreign
tomographs (Fig. 1). A significant feature of this product is the refusal to use graphic processors.
Figure 1. Fovia Inc. website introducing HDVR®.
There is a product from Inobitec ( www.inobitec.ru , Moscow) on the Russian market,
positioned by its authors as a domestic analogue of HDVR®. This product is practically inferior to
HDVR® only in performance.
Of interest is also a Russian product known today as the Automated Workplace (AWP)
“Gamma Multivox D2” ( www.multivox.ru/multivox3d.shtml ), designed to work with 2D/3D
medical images and image series. This product originated at Lomonosov Moscow State University
and from the very beginning was and remains focused not so much on 3D visualization as on 3D
segmentation and quantitative assessments that are urgently needed by diagnosticians. It stands out
for its features such as: semi-automatic 3D segmentation, geometric surface reconstruction, editing,
volume measurement and visualization of segmented objects in pseudo-colors with a gray texture.