UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Tadqiqot doirasida o‘tkazilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, dars jarayonida “Qutadgu bilig” hikmatlaridan foydalangan o‘qituvchilarning dars samaradorligi 25-30% ga yuqori bo‘ladi. Chunki yoshlar uchun quruq nasihat emas, balki chuqur falsafiy asosga ega bo‘lgan “milliy brend” darajasidagi o‘gitlar qiziqarliroqdir. Yusuf Xos Hojibning o‘qituvchi shaxsiga qo‘ygan talablari (bilimlilik, halollik, til madaniyati) bo‘lajak pedagogning professional etikasini shakllantiradi [6,32-b]. Yusuf Xos Hojibning axloqiy qarashlari, bir tomondan, tarixiy ahamiyatga ega bo‘lsa, boshqa tomondan, uning o‘zgaruvchan dunyoda ham samarali qo‘llanilishi mumkin. Uning asari faqat o‘z zamonida emas, balki hozirgi kunda ham yuksak ma’naviy me’yorlarni belgilaydi. Yusuf Xos Hojibning g‘oyalari bugungi kunda ham dolzarb bo‘lib, har bir insonni ma’naviy yuksalishga chaqiradi va dunyoning har bir nuqtasida haqiqiy axloqiy mukammallikni izlashga undaydi. Yusuf Xos Hojib o‘z asarida insonning ichki dunyosi va axloqiy qiyofasiga katta e’tibor qaratgan, u jamiyatda baxt va tartibga axloqiy komilliksiz erishish mumkin emas, deb ta’kidlagan. Axloq - uning fikricha nazariy falsafa emas, balki har bir insonga munosib hayot kechirish va boshqalar bilan hamjihat yashash uchun zarur bo‘lgan tirik bilimdir. Bu bilim oilaviy munosabatlardan boshlab, davlat xizmatigacha bo‘lgan barcha sohalarni qamrab oladi. Shu ma’noda Yangi O‘zbekistonda yuksak axloqli shaxs tarbiyasiga yuqori darajada e’tibor qaratilaetganligi Yusuf Xos Hojibnnig ideal g‘oyalarining ijrosi ta’minlanayotganligidan dalolatdri. Maktabgacha ta’lim muassasalari faoliyatining takomillashtirilishi va unga deyarli barcha shu yoshdagi bolalarning jalb qilinishi, maktab ta’limiga tarbiya fanining kiritilishi, oilaviy munosabatlarda ajrimlarni kamaytirishga yo‘nalgan ma’rifiy faoliyatning tashkil etilishi, hatto jinoiy ishlari uchun jazo tayinlangan maxbuslarning masofaviy ta’lim orqali oliy ma’lumotli bo‘lishi uchun sharoitlarnnig yaratilishi O‘zbekiston fuqarolarini yuksak ma’naviy ruhda tarbiyalashga yo‘nalgan sa’y harakatlardir. Xulosa qilib shuni aytish kerakki, Yusuf Xos Hojib falsafasi - bu shunchaki tarixiy meros emas, balki Yangi O‘zbekiston o‘qituvchisi uchun metodik “yo‘l xaritasi”dir. Bo‘lajak tarbiya fani o‘qituvchilarini kasbiy-metodik rivojlantirishda quyidagilar taklif etiladi: Pedagogika Oliy ta’lim muassasalarida “Tarbiya fanini o‘qitish metodikasi” moduliga “Yusuf Xos Hojib asarlarining didaktik imkoniyatlari” mavzusini kiritish kerakligini aytish lozim. Talabalar uchun “Qutadg‘u bilig” asari asosida interfaol metodik qo‘llanmalar (keyslar to‘plami) yaratish kerakligi va bugungi kunda bo‘lajak tarbiya fani o‘qituvchilarini kasbiymetodik rivojlantirish uchun juda ahamiyatli ekanligini ko‘rishimiz mumkin. “Tarbiya” fani o‘qituvchisining ma’naviy qiyofasini shakllantirishda mutafakkirning komil inson haqidagi qarashlarini asosiy mezon qilib olish. Xulosa qilib aytganda, Yusuf Xos Hojib falsafasi asosida tayyorlangan o‘qituvchi o‘quvchilarga nafaqat bilim beradi, balki ularning qalbida milliy g‘urur va intellektual salohiyatni uyg‘ota oladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YHATI: 1. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. – T.: “O‘zbekiston”, 2021.b-27. 540

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may 2. Nishonova S. Sharq uyg‘onish davri pedagogik fikrlar taraqqiyotida komil inson g‘oyasi. – T., 1998. 3. Ахметова А.К. Педагогические взгляды Юсуфа Хас Хаджиба Баласагунского (по поэме "Кутадгу билиг"): Автореф.. канд. пед. наук. - Т, 1990. – 17 4. Davronov, R. "Yusuf Xos Hojibning adolat va tenglik haqidagi qarashlari". –T.: O‘zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi. 2012. 5. Yusuf Xos Hojib. Qutadgu bilig (Saodatga yo‘llovchi bilim). – T.: “Yulduzcha”, 1990. – 144 b. 6. Maxmudov N. “Qutadgu bilig” – ma’naviyat darsligi. // Til va adabiyot ta’limi jurnali. – Toshkent, 2020. - №5. 7. Yakubaliyeva, D. (2023). preparation for the organization of scientific research works in students of pedagogical higher education institutions. Science and innovation, 2 (B12), 447- 452. 8. Yoqubaliyeva, D.Z. (2024). Bo‘lajak tarbiya fani o‘qituvchilarini kasbiy metodik rivojlantirish orqali fanni o‘qitishga tayyorlash. Universal xalqaro ilmiy jurnal, 1 (4), 190-192. 9. Yoqubaliyeva, D.Z., & Norqobilov, D. (2024). Bo‘lajak tarbiya fani o‘qituvchilarida kreativlik sifatlarini rivojlantirish orqali ularni zamonaviy pedagogik faoliyatga tayyorlash. Universal xalqaro ilmiy jurnal, 1(4), 63-65. ЮСУФ ХОС ҲОЖИБНИНГ ФАЛСАФИЙ ВА МАЪНАВИЙ МЕРОСИ: ТАРИХИЙ ВА ЗАМОНАВИЙ АҲАМИЯТ THE PHILOSOPHICAL AND SPIRITUAL HERITAGE OF YUSUF KHOS HAJIB: HISTORICAL AND MODERN RELEVANCE Жабборова Вазира Ҳасановна, фалсафа фанлар номзади, Академик Бобожон Ғафуров номидаги Хужанд давлат университети, фалсафа кафедраси ӯқитувчиси Тожикистон Республикаси, Суғд вилояти, Хужанд шаҳри, E-mail: dj.vazira@mail.ru Jabborova Vazira Hasanovna, Candidate of Philosophical Sciences, Lecturer of the Department of Philosophy at Khujand State University named after Academician Bobojon Gafurov, Republic of Tajikistan, Sughd Region, Khujand City, E-mail: dj.vazira@mail.ru Аннотация. Мақола Юсуф Хос Ҳожибнинг (1021–1085) фалсафий меросини таҳлил қилишга бағишланган. Унинг асосий асари — Қутадғу билиг — инсон ахлоқи, маънавий камолот ва давлат бошқаруви масалаларига бағишланган маърифий ва фалсафий рисола сифатида танилган. Мақолада Ҳожибнинг ахлоқ, сиёсат ва маънавиятга оид қарашлари, уларнинг тарихий ва замонавий аҳамияти илмий жиҳатдан кўриб чиқилади. Мақолада илмий таҳлил орқали юзлаб йиллар давомида шаклланган Ўрта Осиё фалсафий ва адабий анъаналарининг Юсуф Хос Ҳожиб меросидаги ифодаси ва уларнинг замонавий маънавий ривожланишдаги роли кўрсатилган. Шунингдек, асарнинг педагогика, сиёсатшунослик ва маданий мерос соҳаларидаги қўлланилиши, унинг илмий тадқиқотлардаги аҳамияти ва келажак учун тавсиялари таҳлил қилинади. Мақола натижалари Юсуф Хос Ҳожибнинг фалсафий қарашлари инсоният маънавияти, ахлоқи ва жамият тараққиётида муҳим аҳамиятга эга эканини кўрсатади. Шу билан бирга, унинг мероси миллий ва умумий инсоний қадриятларни сақлаш, таълим ва давлат бошқаруви соҳаларида қўллаш учун асосий манба бўлиб хизмат қилади. Калит сўзлар: Юсуф Хос Ҳожиб, “Қутадғу билиг”, фалсафа, маънавият, ахлоқ, сиёсат, давлат бошқаруви, қадриятлар, келажак. Abstract. The article is dedicated to analyzing the philosophical legacy of Yusuf Khos Hojib (1021–1085). His main work, «Qutadghu Bilig», is recognized as an educational and philosophical treatise devoted to issues of human ethics, spiritual perfection, and state 541

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may governance. The article scientifically examines Hojib's views on morality, politics, and spirituality, as well as their historical and contemporary significance. Through scholarly analysis, the article highlights the expression of the philosophical and literary traditions of Central Asia, developed over centuries, in the legacy of Yusuf Khos Hojib and their role in modern spiritual development. Furthermore, it analyzes the application of the work in pedagogy, political science, and cultural heritage, as well as its significance in scientific research and recmmendations for the future. The findings of the article demonstrate that Yusuf Khos Hojib's philosophical views are of great importance for human spirituality, ethics, and societal progress. At the same time, his legacy serves as a primary source for preserving national and universal human values, as well as for application in education and state governance. Keywords: Yusuf Khos Hojib, «Qutadghu Bilig», philosophy, spirituality, ethics, politics, state governance, values, future. Юсуф Хос Ҳожиб (1021–1085) — туркистонлик мутафаккир, шоир ва давлат арбоби бўлиб, ўз асарлари билан шарқ фалсафаси ва маданиятига катта таъсир кўрсатган. Унинг асосий асари — «Қутадғу билиг» — инсоний ахлоқ, давлат бошқаруви ва маънавий тарбия масалаларини ўрганадиган фалсафий-маърифий рисола ҳисобланади. Мақолада Юсуф Хос Ҳожибнинг фалсафий мероси ва унинг замонавий аҳамияти таҳлил қилинади. Мавзунинг долзарблиги шундаки, инсон маънавияти ва ахлоқий ривожланиши масалалари ҳозирги кунда ҳам аҳамиятли ҳисобланади. Юсуф Хос Ҳожибнинг қарашлари орқали замонавий билим ва маърифатнинг асослари ҳақида фикр юритиш мумкин [2, 15-с.]. Юсуф Хос Ҳожибнинг фалсафий қарашлари асосан уч йўналишда шаклланган: ахлоқ, сиёсат ва маънавият[3, 22-с.]. «Қутадғу билиг» асарида инсоннинг ахлоқий камолоти асосий мавзу сифатида кўрсатилади. Ҳожиб инсоннинг ҳаётида маънавий юксалиш ва ахлоқий фазилатларни ривожлантириш муҳимлигини таъкидлайди. Унинг фикрича, инсоннинг маънавий ривожланиши фақат билим ва илм орқали эмас, балки адолат, самимийлик ва меҳрибонлик каби фазилатлар орқали ҳам рўй беради [1, 55-с.]. Юсуф Хос Ҳожиб давлат ва раҳбарлик масалаларида ҳам фалсафий қарашларни илгари сурган. У раҳбарнинг инсоний фазилатларга эга бўлиши, халқ манфаатларини ўйлаши ва адолатли қарорлар чиқариши кераклигини таъкидлайди. Давлат бошқарувида маънавий қадриятлар асосий элемент сифатида қаралади. Ҳожибнинг назариясида инсоннинг маънавий ривожланиши унинг ижтимоий ҳаёти билан боғлиқ. Маънавий ўсиш инсоннинг шахс сифатида ривожланиши ва жамиятда самарали фаолият юритиш имконини беради. Шу жиҳатдан, «Қутадғу билиг» фалсафий мерос сифатида инсон ва жамият ривожланиши учун муҳим ҳисобланади. Юсуф Хос Ҳожибнинг фалсафий мероси инсониятнинг маънавий ва илмий тараққиётида муҳим ўрин эгаллайди. Унинг қарашлари тарихий ва замонавий жиҳатдан бир қатор жиҳатларда аҳамиятга эга. 542

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Юсуф Хос Ҳожиб Ўрта Осиё фалсафий ва адабий анъаналарини ривожлантиришда муҳим роль ўйнаган. «Қутадғу билиг» асарида инсон ва давлат ҳақидаги назариялар, ахлоқ ва маънавият масалалари шарқ фалсафасидаги асосий тушунчалар билан уйғунлаштирилган. Шунингдек, бу асар Ўрта асрлар ўзбек фикри ва адабий меросининг шаклланишига таъсир кўрсатди. Ҳожибнинг таълимоти инсоннинг маънавий ривожланиши, адолат ва билимга интилиши орқали жамият тараққиётига ҳисса қўшишга қаратилган. Ҳожибнинг асосий ғояларидан бири — инсоннинг маънавий камолоти ва ахлоқий фазилатларни ривожлантиришдир. Унга кўра, маънавий ривожланиш инсоннинг ҳаётидаги барча соҳаларга таъсир қилади. Шу нуқтаи назардан, «Қутадғу билиг» асари замонавий тарбиявий жараёнларда ҳам аҳамиятли ҳисобланади. Ахлоқий қадриятлар орасида адолат ва ҳақиқатпарварлик, самимийлик ва меҳрибонлик, билимга интилиш ва доимий ўрганиш, жамиятга фойдали фаолият олиб бориш Ҳожибнинг асосий ғояларидан ҳисобланади. Бу қадриятлар нафақат ўзбек халқи учун, балки умумий инсоният маънавияти учун ҳам муҳимдир. Ҳожибнинг сиёсий фалсафаси давлат ва раҳбарлик масалаларини қамраб олади. У раҳбарнинг инсоний фазилатларга эга бўлиши, халқ манфаатларига содиқ бўлиши ва адолатли қарорлар қабул қилиши кераклигини таъкидлайди. Бундан ташқари, «Қутадғу билиг»да давлат бошқарувида маънавий қадриятларнинг ўрни ҳам кўрсатилган. Масалан, халқнинг маънавий ривожланиши ва адолатли бошқарув орасида узлуксиз боғланиш мавжудлигини таъкидлайди. Бу қарашлар замонавий сиёсий фалсафада ҳам муҳимдир. Замонавий олимлар Юсуф Хос Ҳожибнинг фалсафий қарашларини илмий асосда таҳлил қилиб, унинг инсоний ахлоқ ва маънавиятга оид ғояларини турли фанлар нуқтаи назаридан ўрганадилар. Масалан, тарихшуносликда асар Ўрта асрлардаги Ўрта Осиё сиёсий ва маънавий ҳаётини ўрганиш учун асосий манба ҳисобланади; • Адабиётшуносликда — асарнинг тили, услуби ва адабий формаси таҳлил қилинади; • Фалсафада — инсоннинг маънавий камолоти, ахлоқ ва давлат бошқаруви масалалари тадқиқ қилинади; • Педагогикада — маънавий ва ахлоқий тарбия назарий асос сифатида қўлланилади. Ҳожибнинг мероси замонавий ҳаётда қатор соҳаларда қўлланилиши мумкин: 1. Мактаб ва олий таълим муассасаларида маънавий ва ахлоқий тарбия курсларини ташкил этиш; 543

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may 2. Давлат бошқаруви ва сиёсий етакчиликда маънавий қадриятларни асосий элемент сифатида қўллаш; 3. Миллий ва халқаро конференциялар орқали меросни кенг тарғиб қилиш; 4. Замонавий илмий тадқиқотларда «Қутадғу билиг» асарининг турли фанлар нуқтаи назаридан таҳлил қилиниши. Шу тариқа, Юсуф Хос Ҳожибнинг мероси нафақат тарихий, балки илмий ва замонавий аҳамиятга эга бўлиб, инсон маънавияти ва жамият ривожланиши учун қимматли манба ҳисобланади. Юсуф Хос Ҳожибнинг асарлари ХХI асрда ҳам замонавий илмий таҳлилга эга. Ушбу бўлимда унинг меросининг замонавий талқини ва илмий тадқиқотлари ҳақида сўз юритилади. Ӯрта Осиё ва хорижда олимлар «Қутадғу билиг» асарини турли жиҳатдан таҳлил қилишган. Масалан, А. Мирзаевнинг монографиясида Ҳожибнинг фалсафий мероси ва инсон ахлоқини ривожлантиришдаги аҳамияти кўрсатилган [2, 60-с.]. Н. Шарипов эса замонавий фалсафий назарий таҳлилларни тақдим этган [3, 70-с.]. «Қутадғу билиг» асари тарбиявий жиҳатдан ҳам муҳимдир. Ундаги ахлоқий қоидалар, раҳбарлик ва маънавий камолот ҳақидаги ғоялар мактаб ва олий таълим муассасаларида фан сифатида тадқиқ этилади. Инсон ҳуқуқлари ва ахлоқий қадриятлар нуқтаи назаридан бу асарнинг илмий аҳамияти катта. Юсуф Хос Ҳожибнинг асарлари тарихий мерос сифатида маданий ва маънавий ривожланиш учун асос яратади. Шунингдек, миллий қадриятларни сақлаш ва ривожлантиришда муҳим манба ҳисобланади. Юсуф Хос Ҳожибнинг фалсафий мероси нафақат тарихий аҳамиятга эга, балки замонавий маънавий ва илмий изланишларда ҳам муҳим манба ҳисобланади. Бу тадқиқотда унинг меросидан келиб чиқиб келажак учун хулосалар ва тавсиялар таҳлил қилинади. Ҳожибнинг асарлари инсоннинг маънавий камолотини тарбиялашда муҳим восита ҳисобланади. «Қутадғу билиг»даги ахлоқий қадриятлар — адолат, самимийлик, меҳрибонлик, билимга интилиш ва инсонийлик — XXI асрда ҳам инсониятнинг маънавий ривожланиши учун асос бўлиб хизмат қилади. Шу нуқтаи назардан, бу мерос мактаб ва олий таълим муассасаларида фан сифатида тадқиқ этилиши ва тарбияда қўлланилиши лозим. Ҳожиб инсоннинг маънавий ривожланишини уч асосий элементда қараган: билим, ахлоқ ва ижтимоий масъулият [4, 90-с.]. Бу жиҳатлар замонавий ҳаётда ҳам муҳим аҳамиятга эга. Масалан, ижтимоий тарбияда инсоннинг фақат билимли бўлиши эмас, балки маънавий камолотга эришиши ҳам талаб қилинади. Юсуф Хос Ҳожибнинг фалсафий қарашлари тарих, адабиётшунослик, фалсафа ва сиёсатшунослик соҳаларида тадқиқот учун муҳим манба ҳисобланади. Унинг асарлари асосида инсон ва жамият ҳақидаги назариялар, 544

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may давлат бошқаруви ва маънавий ривожланиш таҳлил қилинади. Шунингдек, «Қутадғу билиг»нинг тил ва адабий услуби ҳам ўзбек адабиёти ва тарихини тадқиқ қилишда қимматли манба ҳисобланади. Ҳозирги кунда олимлар бу асарнинг турли жиҳатларини ўрганиб, замонавий фалсафа, педагогика ва давлат бошқаруви соҳаларида қўлланиш имкониятларини изламоқдалар. Бу мерос фақат миллий маърифат учун эмас, балки умумий инсоний билим ва ахлоқ соҳасида ҳам аҳамиятли ҳисобланади. Ҳожибнинг мероси миллий маданият ва қадриятларни сақлашда муҳим роль ўйнайди. Бу мерос орқали ўзбек халқи ўз тарихи, маънавий ва ахлоқий анъаналарини англаб, замонавий дунёда ўз ўрнини топиши мумкин. Шу билан бирга, бу асар хорижий олимлар учун ҳам Ўрта Осиё маданияти ва фалсафаси ҳақида кенг маълумот берувчи манба ҳисобланади. Юсуф Хос Ҳожибнинг фикрлари инсон ҳуқуқлари, ахлоқий тарбия ва давлат бошқаруви соҳаларида замонавий концепциялар учун асос бўлиши мумкин. Масалан: • Мактаб ва олий таълимда маънавий ва ахлоқий тарбия дастурларини яратишда; • Давлат бошқаруви ва сиёсий етакчиликда раҳбарнинг маънавий фазилатлари муҳимлигини таъкидлашда; • Миллий қадриятларни сақлаш ва ривожлантиришда маънавий меросдан фойдаланишда. Шу тариқа, Юсуф Хос Ҳожибнинг мероси тарихийдан замонавийга узлуксизлик билан боғланиб, келажакда ҳам инсон маънавияти ва жамият ривожланиши учун муҳим манба бўлиб хизмат қилади [5, 15-с.]. Юсуф Хос Ҳожиб фалсафий мероси инсоният маънавияти, ахлоқи ва илмий фикрини ривожлантиришда аҳамиятли манба бўлиб хизмат қилади. «Қутадғу билиг» асари нафақат тарихий аҳамиятга эга, балки замонавий фалсафа, педагогика ва давлат бошқаруви соҳаларида ҳам қўлланилиши мумкин. Таҳлиллар шшуни кўрсатдики, Юсуф Хос Ҳожибнинг асосий фалсафий қарашлари уч асосий йўналишда шаклланган: 1. “Ахлоқ ва маънавият” — инсоннинг маънавий камолоти ва ахлоқий фазилатлари, адолат, билимга интилиш ва инсонийлик унумли жамият учун асосий шартлар ҳисобланади. 2. “Сиёсий ва ижтимоий фалсафа” — давлат бошқаруви ва раҳбарликда маънавий қадриятларнинг ўрни, халқ манфаатларига содиқлик ва адолатли қарорлар қабул қилиш зарурлиги таъкидланади. 3. “Илмий ва маданий мерос” — «Қутадғу билиг» тарихи, адабиёти, фалсафаси ва педагогикада тадқиқот учун қимматли манба ҳисобланади, шунингдек, миллий маданий қадриятларни сақлаш ва ривожлантиришда муҳим аҳамиятга эга. Шунингдек, натижалар асосида хулоса қилиш мумкинки, Юсуф Хос Ҳожибнинг мероси миллий ва умумий инсоний қадриятларни сақлашда 545

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may асосий рол ўйнайди, асарнинг ахлоқий ва маънавий мазмуни замонавий тарбия ва маърифат соҳаларида қўлланилиши мумкин, илмий тадқиқотларда тарих, адабиёт, фалсафа ва педагогика соҳалари учун қимматли манба сифатида хизмат қилади. Маданий мерос сифатида асар миллий ва халқаро маданий ҳамкорликда муҳим аҳамиятга эга. Бундан ташқари, келажакда Юсуф Хос Ҳожибнинг фалсафий меросини кенгроқ тадқиқ этиш, мактаб ва университетларда махсус курслар яратиш, давлат бошқаруви ва раҳбарликда маънавий қадриятлардан фойдаланиш, шунингдек, миллий ва халқаро илмий конференциялар орқали меросни тарғиб қилиш зарур. Шу тариқа, Юсуф Хос Ҳожибнинг фалсафий мероси тарихийдан замонавийга узлуксизлик билан боғланиб, инсон маънавий ривожланиши ва жамият тараққиёти учун ҳамиша муҳим аҳамият касб этади. Унинг қарашлари инсоннинг маънавий юксалиши, адолат ва билимга интилишини тарбиялашда, шунингдек давлат бошқарувида инсоний қадриятлар асосида қарорлар қабул қилишда асосий йўналиш сифатида хизмат қилади. АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ: 1. Юсуф Хос Ҳожиб. “Қутадғу билиг”. Таржимаси ва таҳлили. – Тошкент, 2002. 2. А. Мирзаев. “Юсуф Хос Ҳожибнинг фалсафий мероси”. – Тошкент, 2008. 3. Н. Шарипов. “Ўрта аср Ўзбекистон фалсафаси”. – Самарқанд, 2015. 4. Қ. Тўраев. “Шарқ фалсафаси ва Юсуф Хос Ҳожиб”. – Тошкент, 2010. 5. Замонавий таҳлиллар ва мақолалар: журналлар, конференция материаллари. YUSUF XOS HOJIBNING IJTIMOIY-FALSAFIY QARASHLARIDA BILIM VA AQL KATEGORIYALARINING TALQINI INTERPRETATION OF THE CATEGORIES OF KNOWLEDGE AND INTELLIGENCE IN THE SOCIO-PHILOSOPHICAL VIEWS OF YUSUF KHOS HAJIB Yarashov Sarvar Norqul o‘g‘li, Vatan Universiteti nodavlat oliy taʼlim muassasasi, Ijtimoiy fanlar kafedrasi katta oʻqituvchisi. E-mail: sarvaryarashov04@gmail.com Yarashov Sarvar Norkul ugli, Vatan University senior lecturer at the Department of Social Sciences of a non-state higher educational institution. E-mail: sarvaryarashov04@gmail.com Annotatsiya. Ushbu maqolada XI asr buyuk mutafakkiri Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asaridagi ijtimoiy-falsafiy mushohadalar, xususan, bilim va aql kategoriyalarining o‘zaro nisbati tahlil qilinadi. Muallif bilimni ijtimoiy taraqqiyotning asosi, aqlni esa insonni komillikka yetaklovchi asosiy vosita sifatida talqin etadi. Tadqiqotda asarning gnoseologik va etika masalalari, davlat boshqaruvida aqlning o‘rni hamda inson kapitalini shakllantirishdagi ahamiyati yoritilgan. Shuningdek, Yusuf Xos Hojib falsafasining bugungi kunda jamiyat ma’naviy barqarorligini ta’minlashdagi roli zamonaviy yondashuvlar asosida ochib berilgan. Maqola mutafakkir merosining falsafiy mohiyatini chuqurroq anglashga xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: Yusuf Xos Hojib, Qutadg‘u bilig, bilim, aql, ijtimoiy falsafa, komil inson, davlat boshqaruvi, axloq, saodat. 546

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Abstract. This article analyzes the socio-philosophical reflections of the 11th-century great thinker Yusuf Khass Hajib in his work "Qutadghu Bilig", specifically the relationship between the categories of knowledge and intellect. The author interprets knowledge as the foundation of social progress and intellect as the primary tool leading humans toward perfection. The research highlights the gnoseological and ethical issues of the work, the role of reason in state governance, and its importance in forming human capital. Additionally, the role of Yusuf Khass Hajib's philosophy in ensuring today's societal spiritual stability is revealed based on modern approaches. The article serves to provide a deeper understanding of the philosophical essence of the thinker's heritage. Key words: Yusuf Khass Hajib, Wisdom of Royal Glory, knowledge, intellect, social philosophy, the perfect man, state governance, ethics, happiness. O‘rta asr Sharq falsafasining nodir yodgorliklaridan biri bo‘lgan “Qutadg‘u bilig” (Saodatga olib boruvchi bilim) asari nafaqat badiiy, balki chuqur falsafiy, siyosiy va ijtimoiy mazmunga ega. Yusuf Xos Hojib (1018–1070) bu asarda inson, jamiyat va davlat boshqaruvi masalalarini aql va bilim prizmasidan tahlil qiladi. Markaziy Osiyo ijtimoiy-falsafiy tafakkurida Yusuf Xos Hojib alohida o‘rin tutadi. Uning XI asrda yaratilgan “Qutadg‘u bilig” (“Saodatga eltuvchi bilim”) asari nafaqat didaktik, balki chuqur ijtimoiy-falsafiy mazmunga ega bo‘lgan manba hisoblanadi. Ushbu asarda inson, jamiyat, davlat va axloq muammolari o‘zaro bog‘liqlikda talqin etiladi. Mazkur maqolaning asosiy maqsadi – Yusuf Xos Hojib qarashlarida bilim va aql kategoriyalarining mazmuni, ularning ijtimoiy hayotdagi funksiyasi hamda o‘zaro dialektik munosabatini ochib berishdir. Insoniyat tamadduni tarixida “Qutadg‘u bilig” asari nafaqat turkiy adabiyotning ilk durdonasi, balki o‘rta asrlar Sharq ijtimoiy-falsafiy tafakkurining konseptual asosi bo‘lib xizmat qiladi. Yusuf Xos Hojib ushbu asar orqali jamiyatning ideal modelini chizib berar ekan, uning markaziga bilim va aql tushunchalarini qo‘yadi. Mutafakkir nazdida, ijtimoiy adolat va davlat mustahkamligi bevosita jamiyat a’zolarining intellektual salohiyati bilan bog‘liqdir [1]. Asarda bilim va aql sinflararo munosabatlarda ham muhim o‘rin tutadi. Vazir “Aytoldi” – aql va bilim timsoli, uning maslahatlari orqali adolat qaror topadi. Yusuf Xos Hojibning fikricha, jamiyatda nizom bo‘lishi uchun bilim hamma qatlamlar uchun ochiq bo‘lishi kerak, ammo aqlning chuqurligi shaxsning tarbiyasi va intilishiga bog‘liq. “Qutadg‘u bilig” nomining o‘zi “saodatga olib boruvchi bilim” degan ma’noni anglatadi. Yusuf Xos Hojib saodatni ikki bosqichda ko‘radi: dunyoviy saodat (adolatli boshqaruv, tinchlik, farovonlik) va uxroviy saodat (oxirat baxti). Ikkalasiga erishishning asosiy sharti – bilim va aql. “Kimda bilim bo‘lsa, aql unga yo‘ldosh, kimda aql bo‘lsa, saodat unga hamroh” – deya ta’kidlaydi mutafakkir. Yusuf Xos Hojib bilimni shunchaki ma’lumotlar to‘plami emas, balki insonni zulmatdan nurga olib chiquvchi, uning ijtimoiy maqomini belgilovchi qudratli kuch deb hisoblaydi. Uning shunday bayti bor: “Bilim bilsa, kishi bek bo‘lur, bilimlig kishi bekka kerak bo‘lur” [2]. 547

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Bu yerda bilimning ijtimoiy-siyosiy funksiyasi ochib berilgan. Mutafakkir bilimni ikki turga ajratadi: 1. Nazariy bilim: Dunyoning mohiyatini anglashga xizmat qiluvchi bilim. 2. Amaliy bilim: Jamiyatda tartib o‘rnatish va saodatga erishish uchun qo‘llaniladigan bilim. Yusuf Xos Hojib uchun bilim – insonni hayvondan ajratib turuvchi asosiy belgidir. U bilimni nafaqat individual sifat, balki ijtimoiy tartib va barqarorlikning muhim omili sifatida talqin qiladi: “Bilim – inson uchun yo‘l ko‘rsatuvchi mash’aladir”, deya ta’kidlaydi “Qutadg‘u bilig” asarida. Bu fikrda bilimning gnoseologik emas, balki amaliyijtimoiy funksiyasi ustuvor ekanligi ko‘rinadi. Muallif nazarida, bilim insonni adashishdan saqlaydi, jamiyatda adolatli munosabatlarni qaror toptiradi. Shuningdek, bilimning ijtimoiy qiymati uning boshqaruvdagi rolida ham namoyon bo‘ladi: “Bilimli kishi elni boshqarsa, el baxt topadi”[3]. Bu yerda bilim siyosiy legitimatsiyaning asosiy mezoni sifatida ko‘rsatilmoqda. Demak, Yusuf Xos Hojib konsepsiyasida bilim – hokimiyatning axloqiy asosidir. Yusuf Xos Hojib qarashlarida aql – insonni boshqaruvchi kuch sifatid atalqin qilinadi. Agar bilim qurol bo‘lsa, aql uni ishlatuvchi mahoratdir. Yusuf Xos Hojib aqlni insonning eng oliy fazilati sifatida ta’riflaydi. Uning fikricha, aql insonning tabiatini hayvonot olamidan ajratib turuvchi asosiy mezon hisoblanadi. Asarda aqlning uchta asosiy vazifasi ko‘rsatib o‘tiladi: • Idrok etish: Atrof-muhit va hodisalar o‘rtasidagi bog‘liqlikni tushunish. • Saralash: Yaxshini yomondan, foydalini zarardan ajratish [4]. • Nazorat: Nafsni jilovlash va axloqiy me’yorlarga rioya qilish. Aql kategoriyasi Yusuf Xos Hojib falsafasida markaziy o‘rin egallaydi. U aqlni insoniy faoliyatning boshqaruvchi mexanizmi sifatida talqin etadi: “Aql – insonning ichki sultoni”. Mazkur ta’rif aqlning normativ va regulyativ funksiyasini ochib beradi. Aql insonni nafs, hissiyot va jaholatdan himoya qiluvchi vosita sifatida ko‘riladi. Muallif aqlni axloq bilan uzviy bog‘laydi: Bilim va aqlning o‘zaro nisbati. Yusuf Xos Hojib falsafasida bilim va aql birbirini to‘ldiruvchi kategoriyalardir. Aqlsiz bilim foydasiz, bilimsiz aql esa yo‘nalishsizdir. Mutafakkir buni shunday ifodalaydi: “Aqlsiz kishida fazilat bo‘lmas” [5] Bu fikrga ko‘ra, axloqiy kamolot aql orqali amalga oshadi. Aql – bu faqat bilish vositasi emas, balki axloqiy tanlov mezonidir. “Aql – bu chiroq, bilim – uning nuri” [6]. Ushbu gnoseologik qarashlar zamonaviy epistemologiyadagi “empirik bilim” va “rasional tafakkur” o‘rtasidagi munosabatga hamohangdir. Muallifning fikricha, inson tug‘ma aqlga ega bo‘lishi mumkin, ammo uni bilim bilan boyitmasa, jamiyat uchun foydali bo‘la olmaydi [7]. 548

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Davlat boshqaruvida aql va bilimning roli. Yusuf Xos Hojibning ijtimoiy falsafasi “Adolatli hukmdor” konsepsiyasi bilan chambarchas bog‘liq. Uning fikricha, davlatni boshqaruvchi shaxsda to‘rt xislat mujassam bo‘lishi shart, lekin ularning poydevori aynan aql va bilimdir. “Hukmdor aqlli bo‘lsa, xalq farovon bo‘ladi, hukmdor bilimli bo‘lsa, mamlakat boy bo‘ladi” [8]. Asardagi bosh qahramonlar – Kuntug‘di (Adolat), Oytoldi (Saodat), O‘gdulmish (Aql) va O‘zgurmish (Qanoat) o‘rtasidagi muloqotlar orqali muallif siyosiy boshqaruvda aqlni eng muhim instrument sifatida ko‘rsatadi. Ayniqsa, O‘gdulmish obrazi orqali oqilona boshqaruvning falsafiy asosi batafsil yoritiladi [9]. Asarda bilim va aql adolat, saodat, diyonat, sabr, halollik kabi tushunchalar bilan chambarchas bog‘langan. Masalan, adolat – bilimli va aqlli boshqaruvning natijasidir. Yusuf Xos Hojib “Adolatsiz hukmdor – johil hukmdor, johil hukmdor esa o‘z xalqini halokatga olib boradi”. Yusuf Xos Hojib bilimni axloqdan ayri holda tasavvur qilmaydi. Uningcha, bilimli inson albatta odobli va tavoze’li bo‘lishi kerak. Bilim insonni mutakabbir qilmasligi, aksincha, jamiyatga xizmat qilishga undashi lozim. Mutafakkir inson kapitalining qiymatini uning qanchalik aqlli ekanligi bilan emas, balki o‘z aqlining natijasini ijtimoiy manfaatga qanchalik yo‘naltira olganligi bilan o‘lchaydi [10]. Bu esa zamonaviy “ijtimoiy mas’uliyat” tushunchasining XI asrdagi talqinidir. Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, Yusuf Xos Hojibning bilim va aql haqidagi ta’limoti shunchaki nazariy mushohada emas, balki jamiyatni sog‘lomlashtirishga qaratilgan amaliy dasturdir. Uning qarashlarida: 1. Bilim insonning ijtimoiy mavqeini belgilovchi asosiy mezon; 2. Aql barcha ezgu amallarning boshqaruvchisi; 3. Davlat va jamiyat taraqqiyoti intellektual salohiyatga tayanishi lozimligi uqtiriladi. Bugungi globallashuv davrida, "bilimlar iqtisodiyoti" shakllanayotgan bir paytda, mutafakkirning ushbu o‘gitlari milliy o‘zlikni anglash va yosh avlodni intellektual rivojlantirishda metodologik asos bo‘lib xizmat qiladi [11]. Bugungi globallashuv va axborot jamiyati davrida Yusuf Xos Hojibning bilim va aql haqidagi ta’limoti o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Uning fikricha, jamiyatning taraqqiyoti bilimli va aqlli shaxslar – rahbarlar, o‘qituvchilar, olimlar – orqali amalga oshadi. Aql va bilimsiz boshqaruv korrupsiya, adolatsizlik va ijtimoiy tanglikka olib keladi. “Qutadg‘u bilig” asari bugungi kunda siyosiy etika, ijtimoiy falsafa va pedagogika sohalari uchun muhim manba bo‘lib qolmoqda. Yusuf Xos Hojibning ijtimoiy-falsafiy qarashlarida bilim va aql kategoriyalari markaziy o‘rin egallaydi. Bilim – ijtimoiy taraqqiyot va adolatli boshqaruvning asosi bo‘lsa, aql – bu bilimni yo‘naltiruvchi va tartibga soluvchi kuchdir. Ularning dialektik birligi inson kamoloti va jamiyat barqarorligining muhim sharti sifatida talqin etiladi. 549

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Mazkur g‘oyalar bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan bo‘lib, zamonaviy ijtimoiy-falsafiy tafakkur uchun muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. Yusuf Xos Hojibning ijtimoiy-falsafiy qarashlarida bilim va aql kategoriyalari bir-birini to‘ldiruvchi, bir-birisiz to‘liq bo‘lmagan tushunchalar sifatida talqin etiladi. Bilim – saodatga olib boruvchi yo‘l, aql – shu yo‘lda yo‘lboshchi. Ular adolatli boshqaruv, ijtimoiy tinchlik va shaxsiy kamolotning asosiy shartidir. Mutafakkirning ushbu ta’limoti O‘rta Osiyo va Sharq falsafiy tafakkuri tarixida muhim o‘rin egallaydi va zamonaviy davlat boshqaruvi va ta’lim falsafasi uchun dolzarbdir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. Yusuf Xos Hojib. Qutadg‘u bilig (Saodatga yo‘llovchi bilim). – Toshkent: Fan, 1971. 112-bet. 2. Karimov I. O‘zbekiston: Milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. – Toshkent: O‘zbekiston, 1996. 45-bet. 3. Yusuf Xos Hojib. Qutadg‘u bilig. Zamonaviy nashr. – Toshkent, 2007. 4. Mallaev N. O‘zbek adabiyoti tarixi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1976. 180-bet. 5. Sharq mutafakkirlari merosi to‘plami. – Toshkent, 2015. 6. Fitrat A. Eski o‘zbek adabiyoti namunalari. – Toshkent, 1925 (qayta nashr: 2005). 88-bet. 7. Abduhalimov A. Markaziy Osiyo mutafakkirlari falsafasi. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2012. 215-bet. 8. Valixo‘jaev B. O‘zbek adabiyotshunosligi tarixi. – Toshkent, 2002. 142-bet. 9. Usmonov S. Turkiy tillarning qadimiy yodgorliklari. – Toshkent, 1989. 95-bet. 10. To‘xliev B. “Qutadg‘u bilig” – hayotnoma. – Toshkent, 1990. 67-bet. 11. Jabborov I. O‘zbeklar (etno-falsafiy tahlil). – Toshkent: Sharq, 2008. 310-bet. YUSUF HÂS HÂCİB İLE KUTADGU BİLİG‘İN İLİM ÂLEMİ'NDEKİ TESİRİ THE INFLUENCE OF KUTADGU KNOWLEDGE WITH YUSUF HAS HAJIB IN THE WORLD OF SCIENCE Ahmet Semih Torun, Dilbilimci ve Arşiv Uzmanı T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı semihtorun60@gmail.com, Orcid No: 0009-0003-5345-3046 Ahmet Semih Torun, Linguist and Archivist T.C. Presidency Directorate of State Archives semihtorun60@gmail.com, Orchid No.: 0009-0003-5345-3046 Özet. Kutadgu Bilig, yazıldığından bugüne değerini kaybetmeyen başyapıtlardandır. "Mutluluk ve devlet yönetimi bilgisi" manalarına gelen" Kutadgu Bilig adlı eserde irfani nasihatlar bulunmaktadır. Yusuf Hâs Hâcib tarafından 11. yüzyılda yazılan Kutadgu Bilig, siyasetname türündeki ilk manzum eserdir. İnsan ve devlet arasındaki irtibatı güzel bir şekilde dile getiren eser, günümüze ve geleceğe ışık tutmaktadır. Eserin çeşitli kütüphanelerde yazma ve basma nüshaları bulunmaktadır. Bu nadide eserle ilgili birçok yayın yapılmış, tezler hazırlanmıştır. 550

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Tebliğimizde; "Doğruluk sebebiyle gök ayakta durur" diyen Yusuf Hâs Hâcib ile değerli eserinin ilim âlemindeki tesiriyle birlikte Kutadgu Bilig‘in Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı kütüphanelerinde bulunan nüshaları incelenecektir. Bu çalışmada; büyük mütefekkir Yusuf Hâs Hâcib ile Türk başyapıtlarından olan eserinin, Türk kültürüne yaptığı katkılar ele alınacaktır. Anahtar Kelimeler: Yusuf Hâs Hâcib, Kutadgu Bilig, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, siyasetname. Abstract. Kutadgu Bilig remains a masterpiece that has preserved its profound significance since its composition. Meaning "The Wisdom of Royal Glory" or "The Science of Happiness," the work encapsulates gnostic and moral counsel. Authored by Yusuf Khass Hajib in the 11th century, Kutadgu Bilig stands as the first poetic example of the siyasatnama (treatise on statecraft) genre in Turkic literature. By eloquently articulating the relationship between the individual and the state, the work continues to illuminate both the present and the future. Various manuscript and printed copies are preserved in numerous libraries today, and the work has been the subject of extensive scholarly publications and academic theses. In this study, Yusuf Khass Hajib—who famously stated, "The heavens stand firm through justice"—and the scholarly impact of his magnum opus are examined alongside the copies held in the libraries of the Manuscript Institution of Turkey. This paper explores the contributions of this great thinker and his masterpiece to Turkic culture and intellectual heritage. Keywords: Yusuf Khass Hajib, Kutadgu Bilig, Manuscript Institution of Turkey, Siyasatnama. GİRİŞ Karahanlılar; ilim ve irfana hizmet etmişler, ilim erbabına destek vermişlerdir. Dönemin âlimlerinin en önemlileri Kaşgarlı Mahmud ve Yusuf Hâs Hâcib'dir. Yusuf Hâs Hâcib, Uluğ Hâs Hâcib [1, s.1038] diye de bilinmektedir. Kendisi, tahminen 1019 yıllarında Balasagun'da seçkin bir ailede dünyaya gelmiştir. Zâhidâne bir hayat süren Yusuf Hâs Hâcib, Kutadgu Bilig adlı eserini Balasagun'da yazmaya başlayıp Kaşgar'da tamamlamıştır. Eserin tamamlanışı on sekiz ay sürmüştür. Esere sonradan eklenen biri mensur, diğeri manzum iki mukaddime ile bazı beyitlerde müellif hakkında bilgiler bulunmaktadır [2, s.478]. Türkçe'nin en önemli kaynaklarından olan eser, 462/1069-70 tarihinde Karahanlı Hakanı Süleyman Arslan Karahan oğlu Tavgaç Buğra Karahan Ebû Ali Hasan'a takdim edilmiştir. Eserin kıymetini takdir eden hakanın, kendisine hâs hâciblik yani baş mâbeyincilik mansıbını vermesiyle bundan sonra bu ünvanla meşhur olmuştur. Yusuf Hâs Hâcib, eserine Kutadgu Bilig ismini vermiştir. Günümüz Türkçesine "Mutluluk Veren Bilgi" diye aktarılan bu isim; "Kut" sözcüğünün ‘iktidar ve egemenlik’ anlamına da geldiği düşünülünce eserin adının "Devlet Yönetme Bilgisi" olarak çevrilmesi daha doğru olacaktır. Kutadgu Bilig, siyasetname türünde bir eser olup ‘Mutluluk’ ile ‘Devlet Yönetimi’ arasında bir bağlantı kurması sebebiyle değerini her dönem muhafaza edecektir [3, s. 10]. Kutadgu Bilig; isminden de anlaşıldığı gibi, her iki cihan mutluluğu için gerekli prensipleri ortaya koyarken toplumsal huzurun temini için adalet ve hoşgörü temelli devlet-millet irtibatına dikkat çekmiştir. Yusuf Hâs Hâcib'in fikirlerinde bilig (bilgi), kılış (iş) ve könilik (doğruluk) hakimdir. O; lisanın 551

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Allah'ın insanlara armağanı, iyilik ve doğruluğun ise üstün bir fazilet olduğunu devamlı vurgulamaktadır [4, s. 439]. Ecdadımız; Rasûlullâh'ın Asr-ı Saâdet'teki uygulamalarını, özellikle Medine-i Münevvere İslâm Devleti'ndeki yönetimini esas alarak devletler kurmuşlar ve dünyaya nam salmışlardır. Türkler, İslâm ile şereflendikten sonra asırlardır ezilen milletlere hâmilik yapıp düşenin dostu olmuşlardır. Affetmek ve adaletli davranmak, kötülüklere karşı kalkan olarak kabul edilmiştir. İslâmî idarenin otoritesini onaylayan, suçunu kabul edip bağışlanmak isteyen veya düşman saldırılarına karşı yardım talep edenlere eman verilmiştir. "Berâyâ ve reâyâ" denen Müslim ve gayrimüslim ahali, Allah'ın emaneti olup onların himaye edilmeleri, ihtiyaçlarının zamanında görülmesi ve bunun için tedbirlerin alınması Müslüman idarecilerin en önemli görevlerinden olmuştur. Farklı ırk, inanç, mezhep, örf ve geleneklere sahip olan fertlerin aynı toplumda asırlarca mutlu bir şekilde beraberce yaşayabilmesi, adalet ve hoşgörüye dayalı güçlü bir yönetimle mümkündür. "Tahammül/müsâmaha" kavramı, devletin uzun ömürlü olması ve çok farklı unsurların bir arada barınabilmesinin temel sebeplerinden biri olarak kabul edilmektedir. Yusuf Hâs Hâcib'den iki asır sonra Şeyh Edebali, "İnsanı yaşat ki, devlet yaşasın" derken, Yunus Emre; "Yaratılanı severiz, Yaratan'dan ötürü" düsturunu şiirleriyle gönüllere nakşetmiştir. Yusuf Hâs Hâcib'in İlim ve Fazilete Verdiği Değer Yusuf Hâs Hâcib; birey, toplum ve devlet bağlantısını ele alırken ilme ve faziletlere değer verilmesi gerektiğini vurgulamakta ve hakana şöyle seslenmektedir: "Bilig, biling ya begim, Bilig sanga eş bolur. Bilig bilgen ol erke, Birgün devlet tuş bolur." (Hakanım! Bilgi edin, Bilgi sana arkadaş olur. Bilgisi olana, Birgün devlet yoldaş olur.) XI. yüzyılda Türk dünyasının geçirmekte olduğu değişimleri gören Yusuf Hâs Hâcib, toplumu ve idarecileri güzel bir üslupla ikaz etmiştir. İnsanın toplum ve devlet içindeki görevlerini belirleyerek devletlerin ayakta kalabilmesi için gerekli şartları bildirmiş ve yöneticilere derli-toplu bir ahlâk ve siyaset doktrini, adeta bir anayasa bırakmak istemiştir [5, s. X]. Kutadgu Bilig‘in İlim Âlemindeki Yeri ve Nüshaları X. asırda Türklerin kitleler halinde İslâm'ı kabul etmelerinden sonra yazılmış ilk İslâmî eser olan Kutadgu Bilig, on asırdır Türk dünyasına ve ilim alemine ışık tutmaktadır. 552

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Malazgirt Zaferi'nden bir yıl kadar önce Kaşgar'da yazımı tamamlanan Kutadgu Bilig, münevver bir devlet adamı olan Yusuf Hâs Hâcib'in çok kıymetli bir eseridir. Bu başyapıt, devlet adamlarının başucu kitabı olmuştur. "Feûlün feûlün feûlün feûl" vezninde yazılmış olan Kutadgu Bilig, mesnevi tarzındadır. Eserde az sayıda dörtlükler bulunmaktadır. Eserin 6645 beyit olduğuyla ilgili [2, s. 478] kayıtlar bulunmaktadır. Esere sonradan katılan önsöz ve sonsöz mahiyetindeki eklemeler bir tarafa bırakılırsa Kutadgu Bilig, 85 babda tamamlanmış 6520 beyitlik ilk büyük İslâmî Türk mesnevisidir. Bu eser, alegorik bir münazara karakterindedir [6, s. 22]. Kutadgu Bilig, Allah'a hamd ü sena, Rasûlullah'a salât ü selâm, dört halifeye övgü, kitabın hükümdara ithafı ile başlayıp yedi yıldız, on iki burç, dünya ve hayat ile ilgili bilgilerle devam eder. Kutadgu Bilig, dil özelliği, düşünce derinliği ve zevk inceliğiyle de çığır açan şaheserlerdendir. Türk edebiyatında bu özellikte ondan daha eski manzum bir mesnevi yoktur. O Türk dilinin İslâmî en büyük abidesi olduğu nispette, Türk edebiyatının da geçmişi geleceğe bağlayan güçlü bir kültür mirasıdır [6, s. 24]. Şemseddin Sami de bu eseri, millî edebiyatımızın esası diye tarif ederek mekteplerde bu eserin okutulmasını, hatta çocuklara ezberletilmesini istemiştir [7, s. 1077]. Fatih Sultan Mehmed Han, Uygur harfleri ile yazılan Kutadgu Bilig‘e çok değer vermiş ve Uygur yazısını öğrenmeye gayret etmiştir. Padişahın elindeki nüsha, İstanbul'da mukim Heratlı Abdürrezzak Bahşi tarafından istinsah edilmiştir. Memlük sarayında da Kutadgu Bilig okunmuştur. 1440'ta Afganistan Herat'ta Uygur harfleriyle yazılan Kutadgu Bilig eldeki ilk nüshadır. Bu nüsha, 36 yıl sonra Tokat'a, oradan da İstanbul'a getirilmiştir. İstanbul'da konsolos olarak bulunan Oryantalist Hammer, 1789 yılında bu nüshayı bulmuş ve Viyana'ya götürüp Avusturya Devlet Kütüphanesi'ne bağışlamıştır. Jaurbert, bu nüshayla ilgili 1825 tarihinde makale yayınlamıştır [5, s. 1]. Daha sonra, Kahire'de Hidiv Kitaplığı'nda Kutadgu Bilig‘in Arapça yazılmış bir nüshası 1896 yılında bulunmuştur [8, s. V]. 14. asırda Mısır'daki Türk kumandanlarından İzzeddin adına istinsah edilen bu nüsha (Mısır Milli Kütüphanesi Nu: 168), 1943'te Türk Dil Kurumu'nca tıpkı basımı yapılarak yayınlanmıştır. Mısır nüshasının tıpkı basımı 1993 yılında Kültür Bakanlığı tarafından tekrar yapılmıştır [8, s. V]. Türkolog W. Radloff'un, Viyana ve Kahire nüshalarını karşılaştırıp Almanca çevirisini de yaparak Uygur harfleriyle bastırdığıyla ilgili kayıtlar da bulunmaktadır [5, s. 2]. Zeki Velidi Togan, 1913'te Nemengan'da Muhammed Hacı İşan Lalereş adlı kişinin şahsi kütüphanesinde gördüğü nüsha ile ilgili Rus Bilimler Akademisi'ne rapor sunmuş [5, s. 2] ve bu nüshayı "Vostoçnıye rukopisi v Ferganskoy oblasti” [Fergana Bölgesi'ndeki Doğu Elyazmaları] yazısıyla duyurmuştur [9, s. 277]. 1924 yılında Özbek bilgin Abdurrauf Fıtrat (1886-1938) Kutadgu Bilig‘in Fergana'daki nüshasını, sözü edilen şahıstan temin ederek Taşkent’teki Esasî Kütüphane'ye (O‘zbekiston Milliy Universitetining Ilmiy Kutubxonasi) getirmiştir. 553

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Bu nüsha daha sonra, Taşkent Devlet Doğu Bilimleri Enstitüsü Ebu Reyhan Birunî Doğu Elyazmaları Merkezi'nde (Toshkent davlat sharqshunoslik instituti huzurida Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharq qo‘lyozmalari markazi) muhafaza altına alınmıştır. Kutadgu Bilig‘in Fergana nüshasıyla ilgili Fıtrat'ın yazısı, 1925 yılında Me’arif ve Oḳutğuçi dergisinde (2. sayı, 68-73. sayfalar) geliştirilmiş Özbek-Arap alfabesiyle yayımlanır. Türkçe çevirisi; aynı yıl içinde Türkistanlı edebiyatçı Miyanbuzruk Solihov (1891-1938) tarafından Türkiyat Mecmuası’nda, Almanca çevirisi ise, Reşit Rahmeti Arat tarafından Ungarische Jahrbücher dergisinde “ Qutadγu Bilig” adıyla (VI/1-2, s. 154-158) 1926 yılında yayımlanmıştır [9, s. 278]. Kutadgu Bilig, yazıldıktan bir müddet sonra unutulmuştur. Daha sonra iki defa gün yüzüne çıkan esere bu esnada mukaddimeler eklenmiştir. Kutadgu Bilig‘in biri Uygur, ikisi Arap harfleriyle yazılmış olan üç nüshası vardır ki bunlar, eserin üçüncü tedviniyle alakalıdır [1, s. 1043]. Kutadgu Bilig‘in Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı kütüphanelerindeki nüshaları tetkik edildiğinde karşımıza ilk önce Süheyl Ünver'e ait bir defter çıkmakta olup defterde Kutadgu Bilig ile alakalı notlar ve dokümanlar bulunmaktadır. Süheyl Ünver'in kendi yazısıyla aldığı notlar, 1970 ve 1971 tarihli olup Kutadgu Bilig‘den özlü sözleri ihtiva etmektedir. Ayrıca defterde; Kutadgu Bilig‘in, 1947'de R. Rahmeti Arat tarafından iki cilt halinde basıldığı bildirilmektedir. Türkiye Yazma Eserleri Başkanlığı'na bağlı kütüphanelerdeki diğer Kutadgu Bilig adlı eserler matbu olup bunların bir kısmı tıpkı basımdır. Süleymaniye Kütüphanesi'ndeki tıpkı basımlardan Herat /Viyana nüshasının basım tarihi 1942, Mısır ve Fergana nüshalarının tarihleri ise 1943 senesidir. Kütüphanedeki diğer on bir matbu Kutadgu Bilig ise; 1943, 1945, 1946, 1947, 1950, 1974 ve 1979 tarihlerinde basılmışlardır. Konya Bölge Yazma Kütüphanesi bünyesindeki Fergana nüshası 1942'de, Mısır nüshası ise 1943 yılında basılmıştır. Erzurum Kütüphanesi'nde de matbu Kutadgu Bilig eserleri bulunmaktadır. Bunların dört tanesi tıpkı basım olup 1943'te basılmıştır. Kutadgu Bilig ile ilgili bazı arşiv belgelerinde de malumat bulunmaktadır. 3 Receb 1334 (6 Mayıs 1916) tarihli arşiv vesikasında [10], Türk dillerinin tarihi hakkında Martin Hartman tarafından yazılıp 4 Mayıs 1916 tarihinde Lloyd Ottoman gazetesinde yayınlanan makale hakkında malumat bulunmaktadır. Vesikada, makalenin Osmanlı Türkçesi'ne çevrilmiş hali ile gazetenin o günkü nüshası bulunmaktadır. Makalede, Kutadgu Bilig‘in Türk dili ve edebiyatı açısından öneminin büyük olduğu vurgulanarak eser hakkında malumat verilmektedir. 554

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may 1 Nisan 1923 tarihinde Maarif Vekaleti Kalem-i Mahsus Müdürlüğü'nden Darülfünun Emaneti'ne gönderilen tezkirede [11] ise; Türk Lisaniyatı ve Türk Tarihi Müderrisi Necib Asım Beyefendi'nin hazırlamış olduğu "Orhun Abideleri" ve "Kutadgu Bilig" ile ilgili notların, Telif ve Tercüme Heyeti'ne göndermesi istenmektedir. Notlar incelendikten sonra kitap şeklinde basılabileceğinin de kendisine bildirilmesi emredilmektedir. Sonuç. Bin yıl önce yazılan Kutadgu Bilig, geçmişte bırakılması gereken bir eser değil; günümüze aktarılıp içindeki güzel tavsiyelerin hayatımıza uygulanması icap eden bir eserdir. Nitekim, geleceğin inşası geçmişimizdeki köklerimize tutunmakla mümkündür. Ne kadar kıymetli olursa olsun eserler de unutulabilir. Torunlar dedelerinden ve onların değerlerinden uzak kalabilir. En acısı da ecdat yadigârı eserlerin torunlar tarafından anlaşılmamasıdır. Yusuf Hâs Hâcib, yüzyıllar boyunca Türklere ve insanlığa yol gösteren bu eserinde, “Dünyayı elde tutmak için insanın anlayışlı olması ve halkı itaat altına almak için de bilgili bulunması gerekir” diye yazar. Onun ifadeleri sadece yönetimde başarının nasıl elde edileceğini değil, asırlar sonra da hayatımıza nasıl düzen vereceğimize dair tavsiyelerle doludur. Türk dili ve edebiyatının başyapıtı niteliğindeki bu şaheserin ve eser sahibinin her yönüyle anlaşılması yolunda yapılacak her çalışma değerlidir. Bu çerçevede, "Üçüncü Rönesans'ın Temellerinin Oluşturulmasında Yusuf Hâs Hâcib'in Felsefi Mirasının Önemi" başlıklı uluslararası sempozyumu düzenleyen ekibe teşekkürü borç bilir gayretlerinin daim olmasını dilerim. KAYNAKÇA: 1. Arat RR. Kutadgu Bilig. Millî Eğitim Bakanlığı İslâm Ansiklopedisi. 6. cilt. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı. 555

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may 2. Kutadgu Bilig. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 26. cilt. Ankara: TDV; 2002. 3. Avdagiç Ş. Takdim. In: Günenç M, Kanar Y, Akyol A, editörler. Kutadgu Bilig ve Türk İslam Kimliği. İstanbul: İTO Yayınları; 2019. 4. Eraslan K. Yûsuf Hâs Hâcib. Millî Eğitim Bakanlığı İslâm Ansiklopedisi. 13. cilt. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı. 5. Arslan M. Kutadgu Bilig‘deki toplum ve devlet anlayışı. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları; 1987. 6. Karahan A. Türk kültürü ve edebiyatı. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları; 1992. 7. Banarlı NS. Resimli Türk edebiyatı. 2. cilt. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları; 1983. 8. Kutadgu Bilig. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları; 1993. 9. Merhan A. Özbek bilgin Abdurauf Fitret'in Kutadgu Bilig yazısı. Belleten. 2014;62(2). 10. T.C. Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). TS.MA.e 1425/89. 11. T.C. Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA). 180-9-0-0/49-253-255. ЖИЗНЬ И ТВОРЧЕСТВА ЮСУФА ХОСА ХОДЖИБА (1016-1070) LIFE AND WORK OF YUSUF KHOSHA HOJIB (1016-1070) Шарипова Мохира Хасановна, Худжандский государственный университет им. Б. Гафурова, преподаватель кафедры культурологии. Республика Таджикистан, e-mail: mohira.sharipova.82@mail.ru (+992) 927074064 Sharipova Mohira Khasanovna, Khujand State University named after B. Gafurova, lecturer at the Department of Culturology. e-mail: mohirasharipova82@mail.ru, tel: (+992) 927074064 Аннотация. Статья посвящена анализу произведений Юсуфа Хоса Хожиба «Кутадгу билиг» - (знание, ведущее к счастью), представляет собой дидактическое произведение, являющееся учебным пособием, помогающим воспитывать всесторонне развитую личность. В дидактических трудах развивались идеи, касающиеся проблем человеческого поведения, психологического развития и возвышенности в высшей степени, соответствующие Востоку. Ключевые слова. Благодатное знание, Кутадгу Билиг, Караханиды, тюркский язык, арабомусульманская культура, персидскотаджикская литература, этика, мораль, добро, мудрость, нравственное воспитание. Abstract. This article analyzes Yusuf Khosa Khozheb's "Kutadgu Bilig" (Knowledge Leading to Happiness), a didactic work serving as a teaching aid for cultivating a wellrounded personality. His didactic works developed ideas concerning human behavior, psychological development, and sublimity, all of which are highly representative of the East. Key words: Blessed knowledge, Kutadgu Bilig, Karakhanids, Turkic language, ArabMuslim culture, Persian-Tajik literature, ethics, morality, goodness, wisdom, moral education. Юсуф Хос Ходжиб Баласагуний родился в 1016 году в селении Баласагун на территории Семиречья в семье состоятельного крупного чиновника, давшего сыну хорошие знания. В то время в Восточном Туркестане правила тюркская династия Караханидов, принявшая и распространявшая тогда среди тюркских племен исламскую веру. Других сведений о его биографии, к сожалению, нет. Главное его письменное 556

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may произведение – это великая книга «Кутадги билиг» - «Знание, ведущее к счастью», написанная на тюркском языке. Его книгу можно назвать гимном Родине, патриотическом прославлением родной матери – земли, замечательным дидактическим трактатом для воспитания детей и юношества в правильном направлении. В ней автор в художественной форме рисует начатки возникновения государственности у тюркских народов, пишет о том, как возможно привести эти народы к благоденствию и материальной обеспеченности. Из этого произведения вырисовывается портрет автора, как человека, глубоко любящего свой народ и искренно переживающего за судьбы людей на пути к совершенствованию и развитию. В книге воплощены прогрессивные взгляды автора на общество и эпоху, содержится богатый фактический материал по истории, этнографии, культуре, экономике и политике того общества и государства, где он жил. Содержание книги «Кутадги билиг», написанное на уйгурском языке, относящегося к тюркском семье, построено по принципу диалога между славными героями- богатырями родной земли. Из этого диалога читатель впервые выясняет, как протекала трудная жизнь тюрков, предков узбеков, каковы были орудия труда и для битв, какие у тюрков были ремесла, что они выращивали на земле и какая у них была домашняя скотина, как они охотились и как ловили рыбу, какие у них были народные обычаи и традиции, что было ценно и сакрально в их ментальности. Автор проводит ценнейшие сведения о различных слоях населения, о том как люди понимали такие истины, как нравственность, мораль, правдивость, искренность, трудолюбие, почитание старших, любовь к детям, гостеприимство, честность и принципиальность. Тем самым автор сумел ярко показать величие предков узбекской нации, отчего его книга является чрезвычайно важной для понимания как общей истории народов, так и истории узбеков, их генетики и менталитета, присущей их духу картины мира для образования подрастающего поколения в правдивости, справедливости, искренности, честности и совестливости. Судя по содержанию книги и по ее глубокому философскому и прекрасному поэтическому наполнению, Юсуф Хос Ходжиб несомненно был выдающимся поэтом гражданской мировоззренческой лирики, в совершенстве владел историей своих предков – народов, племен, родов и кланов, родивших тюркскую нацию и впоследствии после него ее ветвь узбекскую нацию, прекрасно знал народный фольклор, многие эпосы, легенды, были и сказкы, все обряды и традиции, арабскую, персидскую и тюркскую поэзию. Он был ученым – энциклопедистом, до тонкостей сведущим в теологии и педагогике, точных и естественных науках, в медицине и шахматной игре, строительстве и земледелии. В своей книге он проводит линию на то, что жизнь без гуманных правил, без совестливых идей, без твердых высоконравственных устоев чревата гибелью не только этого человека, но и его рода, потому что это путь в ад и на этом, и на том 557

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may свете. В поэтической форме великий педагог выражает достаточно полный свод правил назначения и функций человека перед своей семьей и в обществе, чиновника и богатого деятеля перед простым людом, правителя своим народом. «Кутадгу билиг» по жанру относится к сочинениям назидательно – дидактического характера, этика – моралистической направленности: Две доблести в муже не знают предела: Хорошее слово и хорошее дело [2]. Все коллизии в поэтической книге строятся вокруг 4-х главных героев, это – элик, властитель народа по имени Кунтугди – Родился день, олицетворяющий собой честь, достоинство и справедливость, его первый визирь – министр по имени Ойтугди- Родилась луна, что означало счастье, телесное и душевное благополучие и добросердечие, сын визиря Огдюльмиш – Достойное поведение, являющие собой разумность и понимание бытия, брат визиря Одгурмиш – Пробуждение к лучшему и прекрасному, что представлялось как терпеливое ожидание, скромное понимание, непритязательное отношение к людям и жизни. Письма и беседы героев затрагивают основные, важнейшие гуманистические проблемы: каждый человек должен понимать, что жизнь его не вечна и он когда – нибудь прекратит свое земное существование, поэтому нужно мыслить о всем что вокруг него по-доброму, творить добро людям, тогда и жизнь его будет долгой в ауре уважения и любви к нему других людей. Нужно избегать противных богу и обществу мирских соблазнов, служить Аллаху для достойной и прозрачно чистой жизни. Суета приводит к озлоблению, необходимо прощать и ценить каждый свой час, отданный богу и служению людям, нужно ценить тепло во взглядах людей на тебя, это непреходящее богатство. Каждый из героев его книги – поэмы очень значим, но не все в этом мире гладко и идет своим справедливым чередом. Поэтому в произведении остаются жить лишь Кунтугди – Справедливость и Огдюльмиш – Разум. Но автор считает, что если и выбирать, то только их, потому что они наиболее существенны и вечны для продолжения жизни человеческого общества. А Счастья и Чувство прекрасного придут, если есть Справедливость и Разум, первые производны от вторых, без них они невозможны. Конечно, герои книги – всего лишь символические фигуры. Но в них автор старается дать мотивы, задачи и пути человеческого поведения. Ведь вокруг этих символических персонажей вращаются конкретные люди земледельцы и скотоводы, торговцы и ремесленники, послы и путешественники, ученые и поэты, военные и врачи, богатые и бедные. Они вследствие этих дидактических между главными героями начинают понимать сущность земной жизни, хоть в отдельных локальных случаях расходятся во мнении. Только справедливость и разум правильно влияют на поведение человека. 558

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Книга написана более тысячи лет назад, но как современны мысли и рассуждения автора: Богатство мира спрятать в свой ларей Мечтал скупец, где он теперь, глупец? Что стала с миром он нечист и лжив, Кто в мире справедлив и кто правдив? Не совесть правит нами, не добро, Тот в славе, у кого есть злато – серебро. Честь не криклива, доброта тиха, Лишь слышен голос злобы и греха. [2,7]. Юсуф Хос Ходжиб писал всегда убедительно, он доходит и сейчас до сердца и ума каждого читателя и слушателя. Однозначно, он уже при жизни имел великий почет и уважение людей, а после смерти – славу, такую, о которой он писал вот так: Невежда слеп и глух, а просвещенье Глухому дарит слух, слепому -зренье. Для пламени осмысленного слова Нет, кроме знаний, топлива иного. Незнанья суть – блужданье в темной ночи, А знанье – путь, достойнее всех прочих. Умом и знанием обретешь по праву Почет при жизни, после смерти – славу [2,4]. «Кутадгу билиг» - дидактическая поэма, она имеет много назиданий, наставлений. Все 73 главы книги посвящены одному из 73 вопросов животрепещущих в ту эпоху проблем социальной и политической жизни, образования и воспитания, морали и этики отношений. Автор дифференцирует жителей городов и селений, воинов различных рангов, духовников, ученых, дипломатов, поэтов, астрологов, лекарей. Интересны его мнения о государстве и правлении им, о царях и придворных сановниках. Для него на главном месте в общественной и экономической жизни страны люди, производящие материальные блага – дехкане и мастера – ремесленники. Он прославляет ученых, призывает правителей опираться в своих делах на совете ученых мудрецов, критикует придворные интриги и подковерные игры. Основная цель книги - воспитание, автор ясно выражает свои взгляды на жизнь и воспитание и образование людей. Взгляды автора при всей своей противоречивости были прогрессивны для своего времени, он способствовал развитию желания просвещенной молодежи трудиться на благо народа, пропагандировал все позитивные человеческие качества и прежде всего честность и мастерство в каком-либо труде. Он смотрит на науки и просвещение, усвоение умения от мастера к ученику, как на ключи к благоденствию. Герой его поэмы Удгурмиш предстает олицетворением мудрости. 559