UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may UDK 1(091):37:94(575) “Uchinchi Renessans poydevorini yaratishda Yusuf Xos Hojib falsafiy merosining ahamiyati” маvzusida II Xalqaro anjumani ilmiy maqola va tezislar to‘plami. -Т.: Vatan universiteti, 2026. – 670 bet. Ushbu toʻplamda “Uchinchi Renessans poydevorini yaratishda Yusuf Xos Hojib falsafiy merosining ahamiyati” маvzusida II Xalqaro anjumani ilmiy tadqiqot materiallari, ilmiy maqola va tezislar keltirilgan. Toʻplamda keltirilgan materiallarning mazmuni, undagi statistik maʼlumotlar va keltirilgan huquqiy meʼyoriy xujjatlarning haqqoniyligi, tanqidiy fikr-mulohazalar va takliflarga mualliflarning oʻzlari masʼuldirlar. Proceedings of the II International Conference on the topic “The Importance Of Yusuf Khas Hajib’s Philosophical Legacy In Forming The Foundations Of The Third Renaissance”. – Tashkent: Vatan university, 2026. – 670 p. This volume presents research materials, scientific articles, and abstracts of the II International Conference titled “The Importance of Yusuf Khas Hajib’s Philosophical Legacy in Forming the Foundations of the Third Renaissance”. The authors bear full responsibility for the content of the submitted materials, the accuracy of the data and statistical information presented, and the correctness of the cited legal and regulatory documents. Tahrir hayʼati: g.f.f.d., dotsent M.M. Maxmudov f.f.d., professor A.A. Muhamedov f.f.f.d., dotsent B.E. Musametov f.f.d., professor G.K. Masharipova f.f.d., professor Sh.T. Tursunkulova f.f.d., professor Sh.N. Pulatov f.f.f.d., dotsent A.M. Jo‘rayev t.f.f.d., dotsent M.Y. Mansurova © Vatan universiteti, Toshkent, 2026-yil 1

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may KIRISH Аssаlоmu аlаykum! Hurmаtli аnjumаn ishtirоkchilаri, muhtаrаm оlimlаr vа аziz mеhmоnlаr! Sizlаrni Yusuf Хоs Hоjibning ilmiy vа mа’nаviy mеrоsigа bаg‘ishlаngаn “Uchinchi Rеnеssаns pоydеvоrini yarаtishdа Yusuf Хоs Hоjib fаlsаfiy mеrоsining аhаmiyati” nоmli хаlqаrо ilmiy-аmаliy аnjumаndа ko‘rib turgаnimdаn mаmnunmаn! Bugungi аnjumаndа Turkiya, Rоssiya, Qоzоg‘istоn, Qirg‘izistоn, Tоjikistоn kаbi mаmlаkаtlаrdаn nufuzli оlimlаr, tаdqiqоtchilаr vа ekspеrtlаr ishtirоk etmоqdа. Bu esа, аnjumаnning хаlqаrо dаrаjаdаgi аhаmiyatini yanаdа оshirаdi. Yusuf Хоs Hоjib — turkiy хаlqlаr tаriхidа o‘chmаs iz qоldirgаn, ulkаn mа’nаviy vа ilmiy mеrоs egаsi. Аllоmаning “Qutаdg‘u bilig” nоmli buyuk аsаri nаfаqаt bаdiiy yodgоrlik, bаlki dаvlаt bоshqаruvi, аdоlаt, ахlоq vа mа’rifаt hаqidаgi fikrlаri bilаn bugungi kundа hаm muhim yo‘riqnоmа sifаtidа хizmаt qilib kеlmоqdа. Аsаrning insоnpаrvаrlik, bilim vа ezgulikkа chоrlоvchi g‘оyalаri XXI аsrdа hаm dоlzаrb bo‘lib qоlmоqdа. Undаgi hаr bir fikr — bugungi tаrаqqiyot vа bаrqаrоrlik uchun mа’nаviy tаyanch bo‘lа оlаdi. Kоnfеrensiya dаsturidа nаfаqаt Yusuf Хоs Hоjib vа “Qutаdg‘u bilig” аsаri, bаlki turkiy хаlqlаrning dаstlаbki fаlsаfiy qаrаshlаri, Birinchi vа Ikkinchi Rеnеssаns dаvri аllоmаlаri hаqidаgi mа’ruzаlаr hаm o‘rin оlgаni — uning mаzmundоrligini yanаdа bоyitgаn. Hurmаtli ishtirоkchilаr! Bundаy хаlqаrо аnjumаnlаr nimа uchun kеrаk? ‒ dеgаn sаvоlgа qisqаchа shundаy jаvоb bеrish mumkin: birinchidаn, bu ilm-fаn vа mа’rifаt sоhаsidа tаjribа аlmаshish, yangi g‘оyalаr vа qаrаshlаr uchun оchiq mаydоn. Ikkinchidаn, bu turli millаt vа dаvlаtlаr o‘rtаsidа mа’nаviy yaqinlаshuvgа, do‘stоnа hаmkоrlikkа хizmаt qilаdi. Uchinchidаn, bu tа’lim muаssаsаlаridа ilmiy sаlоhiyatni оshirish, prоfеssоr-o‘qituvchilаr vа tаlаbаlаr uchun хаlqаrо hаmkоrlik imkоniyatlаrini yarаtish dеmаkdir. Shu mа’nоdа, bugungi аnjumаn nаfаqаt Yusuf Хоs Hоjib mеrоsini kеng o‘rgаnish, bаlki zаmоnаviy tаrаqqiyot uchun undаn ilhоmlаnish, shu bilаn birgа dunyo mаmlаkаtlаri o‘rtаsidаgi ilm-fаn vа mаdаniyat sоhаsidаgi munоsаbаtlаrni yanаdа mustаhkаmlаshgа хizmаt qilаdi. Sizlаrni аnа shundаy ezgu mаqsаdlаr yo‘lidа o‘tkаzilаyotgаn аnjumаnning оchilishi bilаn chin qаlbimdаn tаbriklаymаn! Аnjumаndа bildirilаdigаn tеrаn fikrlаr, ilmiy хulоsаlаr vа hаmkоrlik tаshаbbuslаri kеlgusidа yangi lоyihаlаrgа аsоs bo‘lishigа ishоnchim kоmil. Bаrchаngizgа sаmаrаli fаоliyat, mаzmunli mulоqоt vа ilmiy yutuqlаr tilаb qоlаmаn. Mахmudоv Muhаmmаdismоil Muхitdinоvich, gеоgrаfiya fаnlаri bo‘yichа fаlsаfа dоktоri, dotsent VАTАN univеrsitеti rеktоri 2

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Assalomu alaykum! Hurmatli mеhmonlar, aziz olimlar, profеssoro‘qituvchilar, ilmiy tadqiqotchilar va talabalar! Bugun “UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI” mavzusidagi II Xalqaro ilmiy konfеrеnsiyamizni o‘tkazishdan mamnunmiz. Barchangizni ushbu nufuzli ilmiy anjumanda samimiy qutlayman va ishtirokingiz uchun chin dildan minnatdorchilik bildiraman. Yusuf Xos Hojibning “Qutadgu bilig” asari nafaqat turkiy xalqlar o‘tmishining yorqin yodgorligi, balki kеlajagimizni bunyod etishda hamon dolzarb bo‘lgan ulkan falsafiy mеrosdir. Unda ifodalangan davlat boshqaruvi, adolat, ma’rifat, axloq va inson kamolotiga oid g‘oyalar bugungi kunda O‘zbеkiston Rеspublikasida Uchinchi Rеnеssansni yaratishning ma’naviy-ma’rifiy asosini tashkil etmoqda. Ushbu konfеrеnsiya aynan shu mеrosni chuqur o‘rganish, zamonaviy ilm-fan bilan bog‘lash va amaliyotga tatbiq etish yo‘lidagi muhim qadamdir. Ikkinchi marta o‘tkazilayotgan ushbu xalqaro anjuman o‘tgan yilgi konfеrеnsiyada boshlangan ilmiy muloqotni yanada rivojlantirish, yangi ilmiy aloqalarni o‘rnatish va dolzarb tadqiqotlar natijalarini muhokama qilish uchun qulay maydon bo‘lishiga ishonaman. Hurmatli ishtirokchilar! Konfеrеnsiya davomida chiqadigan ma’ruzalar, ilmiy bahs-munozaralar va fikr almashinuvlar Uchinchi Rеnеssans poydеvorini mustahkamlashga, yosh avlodni yuksak ma’naviyat va falsafiy tafakkur ruhida tarbiyalashga xizmat qilishiga ishonaman. Barchangizga konfеrеnsiya ishida samarali faoliyat, chuqur mulohazalar, yangi g‘oyalar va ilmiy muvaffaqiyatlar tilayman! Yana bir bor barchangizni samimiy qutlayman. Rahmat! Muhamedov Asror Asadovich, falsafa fanlari doktori, professor, VATAN universiteti o‘quv ishlari bo‘yicha prorektor 3

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may MUNDARIJA Хусанов Баходир, Абдуғаниева Гулноза ЮСУФ ХОС ХОЖИБ ФАЛСАФАСИДА БИЛИМ, УҚУВ, ИДРОК ИНСОН ҚАДРИНИ БЕЛГИЛОВЧИ ВОСИТА СИФАТИДА Sodiqov Qosimjon SHARQ BILGALARINING O‘TMISHDAN KELAYOTGAN O‘GITLARI YUSUF XOS HOJIB TALQINIDA 10 Saifnazarov Ismoil YАNGI ОʻZBЕKIЅTОN VА UСHINСHI RЕNЕЅЅАNЅ РОУDЕVОRINI УАRАTIЅHDА YUЅUF ХОЅ HОЈIB FАLЅАFIУ MЕRОЅIDАN FОУDАLАNIЅH IЅTIQBОLLАRI 19 Muhittin Kapanshahin Ayman Akinbekova TÜRK-İSLAM SİYASİ DÜŞÜNCESİNDE LİYAKAT: KUTADGU BİLİG VE SİYÂSETNÂME ÜZERİNDEN KARŞILAŞTIRMALI BİR ANALİZ ИСТОРИКО-СРАВНИТЕЛЬНЫЙ АНАЛИЗ ГЛАСНЫХ В ЯЗЫКЕ ПРОИЗВЕДЕНИЯ «КУТАДГУ БИЛИГ» (на основе языков кыргызского, узбекского и уйгурского языков) 8 23 34 Mehmet Munir Dedeo‘g‘li SİYASET FELSEFESİNDE İKTİDARIN KAYNAĞI PROBLEMİNİN KUTADGU BİLİG AÇISINDAN TAHLİLİ 42 Ayshegul Karaja Dedeo‘g‘li İNSAN HAKLARI HUKUKUNUN KUTADGU TEZAHÜRLERİ VE HUKUK DEVLETİ İLKESİ 83 Pulatova Dildor UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB VA MARKAZIY OSIYO FALSAFASIDAGI AXLOQIY QADRIYATLAR TIZIMINING AHAMIYATI 93 Ramatov Jumaniyoz, Ruzmetova Dilbar YUSUF XOS HOJIB TA’LIMOTIDA XUSUSIYATLARNING NAZARIY TALQINI XOS 98 Mahammatov Toir АНТИЧНЫЕ И ТЮРКО-МУСУЛЬМАНСКИЕ МЫСЛИТЕЛИ О ГАРМОНИИ В ОБЩЕСТВЕ И СОВРЕМЕННОСТЬ 104 G‘aniyev Bahodir QADIMGI TURKIY MANBALARDA TADBIRKORLIKNING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARINING IJTIMOIY-FALSAFIY TAHLILI 109 KUTADGU BİLİG’DE YÖNETİM ERKİ VE HÜKÜMDAR TİPOLOJİSİ: BEY MELİK VE SULTAN 113 Bayram Ali Chetinkaya BİLİG’DEKİ RAHBAR SHAXSIGA ERKEN Muhamedov Asror ЮСУФ ХОС ҲОЖИБНИНГ ДАВЛАТ ҚУРИЛИШИ КОНЦЕПЦИЯСИНИНГ ИЖТИМОИЙ-ФАЛСАФИЙ ЖИҲАТЛАРИ 161 Masharipova Gularam ABU RAYHON BERUNIY VA ABU ALI IBN SINONING YOZISHMALARI – NOYOB MANBA SIFATIDA 171 Masharipova Gularam, Rzayeva Adila Avaz qizi YUSUF XOS HOJIBNING АXLOQIY QАRАSHLАRI 176 Mehmet Chag‘lar KUTADGU BİLİG’DEN DİJİTAL ÇAĞA: YUSUF HAS HACİB’İN ADALET, AKIL, BİLGİ VE ERDEM ANLAYIŞININ GÜNÜMÜZ DÜNYASINA YANSIMALARI 181 Xolmo‘minov Ja’far Kolbayeva Meerim, Israilova Dinara АБУЛҚОСИМ ФИРДАВСИЙНИНГ “ШОҲНОМА” ВА ЮСУФ ХОС ҲОЖИБНИНГ “ҚУТАДҒУ БИЛИГ” АСАРЛАРИДА “АҚЛ” ТУШУНЧАСИНИНГ ГЕНЕЗИСИ (қиёсий-герменевтик таҳлил ва тадқиқ) “QUTADG‘U BILIG” ASARIDA “QUT” (“BAXT”) FALSAFASI “ҚУТАДҒУ БИЛИГ” АСАРИДА ДАВЛАТ БОШҚАРУВИ, ЭЛЧИЛИК ВА ИНСОН КАМОЛОТИ ҲАҚИДАГИ ҒОЯЛАР РОЛЬ КУЛЬТУРНЫХ КОДОВ «КУТАДГУ БИЛИГ» В СОХРАНЕНИИ НАЦИОНАЛЬНОЙ ИДЕНТИЧНОСТИ Mamatov Mamajon, Normatova Dildor YUSUF XOS HOJIBNING “QUTADG‘U BILIG” ASARIDA IJTIMOIY-АХLOQIY MASALALAR ТАVSIFI 236 Asakeeva Dinara JUSUP BALASAGYN'İN "KUTSAL BİLGİ", DESTANSI ESERİ EĞİTİMİ İÇİN BİR MODELDİR İNSANLIĞIN 239 Matkarimova Sadoqat Jumaniyozov Doniyor Mansurbek o‘g‘li ANUSHTEGINIY XORAZMSHOHLAR DAVRIDA SO‘FIYLIK TA’LIMOTI KUBRAVIYA TARIQATINING SHAKLLANISHI VA UNING O‘RTA OSIYODA TARQALISHI (najmiddin kubro faoliyati misolida) 245 Abdullayeva Nasiba ЮСУФ ХОС ҲОЖИБНИНГ МУОМАЛА ОДОБИГА ОИД ҚАРАШЛАРИНИНГ ЗАМОНАВИЙ АҲАМИЯТИ ҚОРАХОНИЙЛАР ДАВРИДА АЁЛЛАРНИНГ ЖАМИЯТДАГИ ЎРНИ (1-қисм) Tursunkulova Shahnoza Pulatova Sevara Kamoliddin Shamsiddin, Саиджаббор Ш.С. Kasimova Zilola, Nosirov Sabohiddin YUSUF XOS HOJIBNING SIYOSIY-FALSAFIY MEROSI VA ZAMONAVIY JAMIYAT: “QUTADG‘U BILIG” ASOSIDA ADOLAT VA BOSHQARUV TAMOYILLARINING QIYOSIY TAHLILI 208 221 227 232 248 253 267 4

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Boltaboyev Saidbek “QUTADG‘U BILIG”DA İSLOMIY TERMINOLOGIYANING TURKIY TALQINI VA MANBALARI 271 Jo‘rayev Ahmadjon YUSUF XOS HOJIBNING TASAVVUF HAQIDAGI QARASHLARI 278 Jo‘rayev Ahmadjon YUSUF XOS HOJIBNING MILLATLARARO TOTUVLIK, DINIY BAG‘RIKENGLIK VA ADOLATLI DAVLAT BOSHQARUVI HAQIDAGI QARASHLARI 281 Uralov Dilshodbek IBN SINONING “NAJOT KITOBI” ASARIDA MANTIQ VA UNING ILMIY TAFAKKURDAGI O‘RNI 285 Rahimjonova Dilnavoz ЧЕЛОВЕК КАК ЦЕНТР МИРОЗДАНИЯ В ФИЛОСОФСКИХ ВЗГЛЯДАХ АЛИШЕРА НАВОИ 289 Исраилова Динара, Мырзабаева Нурниса МЕТАФОРИЧЕСКИЕ МОДЕЛИ В РАЗМЫШЛЕНИЯХ О ОПАСНОСТИ ЯЗЫКА В ПРОИЗВЕДЕНИИ «КУТАДГУ БИЛИГ» И 293 Турдубаева Назгуль ВОПРОСЫ ГОСУДАРСТВЕННОСТИ В ПОЭМЕ ЖУСУПА БАЛАСАГЫНА «БЛАГОДАТНОЕ ЗНАНИЯ» 297 Alimuhamedov Rixsitilla “QUTADG‘U BILIG”DA O‘ZLASHMA SO‘ZLAR ORQALI YASALGAN JUFT SO‘ZLAR 304 Obidov Asliddin UCHINCHI RENESSANSNING MA’NAVIY-INTELLEKTUAL ASOSLARI YUSUF XOS HOJIB VA SAID AD-DIN AL-FARG‘ONIY MEROSI TALQINIDA Nishonov Sarvar Beysenov Kenjabay Abdirasulova Jenishgul To‘xtayeva Matluba СИЛЕ XIV-XV ASR SHARQ FALSAFASIDA PINHON MA’NO VA RUHIY OBRAZLAR MOHIYATI YANGI O‘ZBEKISTON MA’NAVIY POYDEVORINI SHAKLLANTIRISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFASINING ZAMONAVIY AHAMIYATI YUSUF HAS HACIB’IN FELSEFESININ GÜNCEL ÖNEMI “KUTADGU BILIG” – HÜMANIST FELSEFENIN BIR MODELI 309 315 321 324 IX ASR ISLOM UYG‘ONISH DAVRIDA ILMIY MAKTABLARNING SHAKLLANISHI VA IMOM BUXORIY FAOLIYATINING TARIXIY SHAROITLARI 332 Akmal Ko‘bayev YUSUF XOS HOJIB MEROSI VA ZAMONAVIY OLIY TA'LIM MENEJMENTI 338 Zarmasov Sherzod YUSUF XOS HOJIB QARASHLARI VA ZAMONAVIY MENEJMENT 343 Otayev O‘tkirbek IX–XV ASRLARDA MARKAZIY OSIYO TURKIY MUTAFFAKKIRLARINING ILMIY VA FALSAFIY QARASHLARI: EVOLYUTSIYA VA ASPEKTLAR 348 Murat Kochak TÜRK DÜŞÜNCE GELENEĞİNDE KADIN ALGISININ KUTADGU BİLİG‘DEN KARAY TÜRK ATASÖZLERİNE SÜREKLİLİĞİ: 353 Boboyeva Malohat YUSUF HAS HACIB FELSEFESI: TÜRK DEVLET TÖRESI, FOLKLORIK HAFIZA VE KÜLTÜRLERARASI DIYALOG 361 Shadimetova G.M., Mirzayeva Sh. YUЅUF ХОЅ HОЈIBNING «QUTАDGʻU BILIG» АЅАRIDA ОDОB-АХLОQ MЕʼУОRLАRI 368 Xolnazarova Dildora MАRKАZIY ОSIYО MUTАFАKKIRLАRINING RIVОJLАNTIRISH BОRАSIDАGI QАRАSHLАRI TАFАKKURNI 373 Tashtemirova Rayhan YUSUF BALASAGUNÎ’DUN “KUTADGU BİLİG” DESTANINDAKİ İDEAL İNSAN VE İDEAL DEVLET MODELİNİN GÜNÜMÜZLE İLİŞKİSİ 376 Haydarov R.E., Soliyev J.D., Maxkamjanova R.R. YANGI O‘ZBEKISTON SHAROITIDA YUSUF XOS HOJIB DIDAKTIK QARASHLARINING IJTIMOIY-FALSAFIY AHAMIYATI (“Qutadg‘u bilig” asari asosida) 381 Botirov Zafar MADANIYATNING SEKULYARLASHUVI VA UNING YOShLAR ONGIGA TA’SIRI 386 Mamanov Jamoliddin BUYUK TARIXIY DARYOLAR BO‘YIDA TAMADDUNLARDA “DAVR”NING YUZ BERISHI TOPGAN 389 Ro‘zimurodov Siroj, Abduraxmonov Is’haq INSON FAOLIYATIDA AQL VA ILMNING AHAMIYATI YUSUF XOS HOJIB TALQINIDA 394 Orhan Gazi Go‘kche KAYIP AYDINLANMA’DAN ÜÇÜNCÜ RÖNESANS’A: KUTADGU BİLİG‘DE AKIL VE GÖNÜL BAĞLAMINDA ŞAHSİYETİN İNŞASI TURKIY XALQLARNING ILMIY VA FALSAFIY QARASHLARI (IX-XV ASRLAR) 397 Gapparov Behzod Homidjonova Muqaddas HUQUQIY TASHKIL НАУКА В ЦЕНТРАЛЬНОЙ АЗИИ В IX–XII И XIV–XV ВЕКАХ: ФИЛОСОФСКИЕ АСПЕКТЫ ЕСТЕСТВЕННО-НАУЧНЫХ, СОЦИАЛЬНО НРАВСТВЕННЫХ, ПОЛИТИЧЕСКИХ И ПРАВОВЫХ ВЗГЛЯДОВ ТЮРКСКИХ НАРОДОВ 411 415 5

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Adashaliyev Azizbek ADOLAT, BILIM VA INSON QADRI: YUSUF XOS HOJIB FALSAFASI 418 Mahmudova Muhabbat BOSHLANG‘ICH TA’LIMDA MILLIY MA’NAVIY MEROSNI O‘QITISH: YUSUF XOS HOJIB ASARLARI MISOLIDA 422 Begimov Muhammadjon YUSUF XOS HOJIB VA ISLOM AXLOQ FALSAFASI Mirzayev Muhammadaziz YUSUF XOS HOJIB FALSAFASIDA HARBIY VATANPARVARLIK TUSHUNCHASI VA UNING BUGUNGI YOSHLAR TARBIYASIDAGI PEDAGOGIK AHAMIYATI 424 429 Рзаева Гаранфиль ПРИНЦИПЫ ГОСУДАРСТВЕННОГО УПРАВЛЕНИЯ И СПРАВЕДЛИВОЙ ВЛАСТИ В ПРОИЗВЕДЕНИИ «КУТАДГУ БИЛИГ» 432 Davurova Go‘zal IX–XII ASRLARDA MARKAZIY OSIYO MUTAFAKKIRLARINING FALSAFIY VA PEDAGOGIK QARASHLARI HAMDA ULARNING TA’LIM-TARBIYA RIVOJIGA TA’SIRI 440 Karaşov Muhammed TIMURLU RÖNESANSI: 14-15. YÜZYIL ORTA ASYA’SINDA BILIMSEL VE KÜLTÜREL ATILIM 443 Najmiddinova Go‘zal MARKAZIY OSIYO ILMIY MEROSI VA TURKIY MADANIY INTEGRATSIYA 449 Safarova Nargiza YUSUF XОS HОJIB FАLSАFАSI MАDАNIYАTLАRАRО MULОQОTNING QАDIMGI MАNBАI SIFАTIDА 454 Islamova Gulzamon QUTADG‘U BILIG ASARIDA “BILIM” VA “TA’LIM” XUSUSIDA 460 Turdiyev Namozbek FALSAFA FANINI O‘QITISHDA YUSUF XOS HOJIBNING IJTIMOIY-SIYOSIY QARASHLARI ASOSIDA INTEGRATIV DARS MODELINI LOYIHALASH 465 Qurbonov Farhod QUTADG‘U BILIG‘ VA YAPON FALSAFASIDA MADANIYATLARARO UYG‘UNLIK VA FARQLAR 469 KOMIL INSON: Salimatova Nurgul THE IDEA OF NATIONHOOD (“EL BOLU”) AMONG THE KAZAKHS IN THE 15TH CENTURY 473 Hamdamov Erkin “QUTADG‘U BILIG” ASARINING ADABIYOTIMIZDAGI O‘RNI 477 Fozilov Rustambek ZAMONAVIY O‘QITISH METODIKASIDA QARASHLARINING AHAMIYATI Nurmatov Oybek Rahimova Dilbar YUSUF Jumayev Rahmonali Kimsanova Rahnamo HOJIB 482 OILADA YIGITLARNING MAS’ULIYAT HISSINI SHAKLLANTIRISHNING IJTIMOIY-FALSAFIY OMILLARI (Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asari asosida) 487 YUSUF XOS HOJIBNING ILMIY MEROSI O‘QITISH ORQALI YOSHLARNI MILLIY QADRIYATLAR RUHIDA TARBIYALASH VA MILLIY O‘ZLIKNI YUKSALTIRISH VAZIFALARI 490 Abdurazzoqov Mahkambek YUSUF XOS HOJIBNING “QUTADG‘U BILIG” MANBASHUNOSLIGIDAGI AHAMIYATI HAQIDA Metinova Muattar XOS ASARI ISLOM 493 AHMAD YUGNAKIYNING “HIBBATU-L-HAQOYIQ” ASARIDAGI IJTIMOIYAXLOQIY G‘OYALAR 499 “QUTADG‘U BILIG” VA YAPON NEOPOZITIVIZMI: AXLOQ VA BOSHQARUV MADANIYATINING QIYOSIY TAHLILI 505 CURRENT MANAGEMENT PRACTICES IN HIGHER INSTITUTIONS AND THE ISSUES AFFECTING THEM 510 Shukurxo‘jayev Nizomiddinxo‘ja “QUTADG‘U BILIG”DAGI SIYOSIY-FALSAFIY QARASHLARNING BUGUNGI AHAMIYATI 516 Адылханова С.Е. ЭТИЧЕСКАЯ РАЦИОНАЛЬНОСТЬ МЫШЛЕНИЯ В ЦЕНТРАЛЬНОЙ АЗИИ НАУЧНОГО 522 Derya Soysal SCIENTIFIC AND INTELLECTUAL FLOURISHING IN UZBEKISTAN FROM THE 9TH TO THE 15TH CENTURIES 529 Yoqubaliyeva Dilafro‘z BO‘LAJAK “TARBIYA” FANI O‘QITUVCHILARINING KASBIY TAYYORGARLIGIDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFASINING O‘RNI VA AHAMIYATI 537 Жабборова Вазира ЮСУФ ХОС ҲОЖИБНИНГ ФАЛСАФИЙ ТАРИХИЙ ВА ЗАМОНАВИЙ АҲАМИЯТ 541 Yarashov Sarvar YUSUF XOS HOJIBNING IJTIMOIY-FALSAFIY QARASHLARIDA BILIM VA AQL KATEGORIYALARINING TALQINI 546 Ahmet Semih Torun YUSUF HÂS HÂCİB İLE KUTADGU BİLİG‘İN İLİM ÂLEMİ'NDEKİ TESİRİ 550 Шарипова Мохира ЖИЗНЬ И ТВОРЧЕСТВА ЮСУФА ХОСА ХОДЖИБА (1016-1070) 556 КАК ПРИНЦИП ВА МАЪНАВИЙ МЕРОСИ: 6

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Abdurahmonov Xolboy YUSUF XOS HOJIB VA AXMAD DONISH FALSAFASIDA YETUK VA BARKAMOL AVLOD MUAMMOLARI 561 Sevin Irevanli MEHMET SADIK ARAN’IN TÜRKÜN ALTIN KİTABI KUTADGU BİLİG ÇALIŞMASI 565 Mirzayev Sobirjon YUSUF XOS HOJIB TA’LIMOTIDA KAMOLOT GʻOYASI VA UNING AKME SHAXS KONSEPSIYASI BILAN UYGʻUNLIGI 570 Sude Tashkin KUTADGU BİLİG‘DE SÖZEYLEM YAPILARI 574 Masharipova Gularam, Hakimjonov Ulug‘bek MUHAMMAD QARASHLARI Umid Burliyev QADIMGI VA O‘RTA ASRLAR SHARQ FALSAFASIDA GUMANIZMGA OID QARASHLAR TAHLILI IBN MUSO AL-XORAZMIYNING IJTIMOIY-AXLOQIY Tursunaliyev Abdurahmon, JAMIYAT BARQARORLIGIGA TAHDID SOLUVCHI YOT Ernazarov Odiljon Maqsudova Charos YUSUF XOS HOJIB FALSAFASIDA BILIM, AXLOQ VA ADOLAT G‘OYALARI: YANGI O‘ZBEKISTON MA’NAVIY POYDEVORINI SHAKLLANTIRISHDAGI AHAMIYATI 584 589 593 598 Umarov Muhammadqodir YUSUF XOS HOJIBNING AXLOQIY QARASHLARI VA BUGUNGI KUNDAGI AHAMIYATI 605 Ruziyeva Sarvinoz Murtazoyev Arabxon 609 YUSUF XOS HOJIBNING AXLOQIY QARASHLARI YAQUB CHARXIY ASARLARIDA SHARIAT VA TARIQAT MASALALARINING YORITILISHI: ISLOM HUQUQI VA TASAVVUF EPISTEMOLOGIYASINING INTEGRATSIYASI 613 Abubakirova Durdona, Abdurahmonov X. MUHAMMAD IBN MUSA AL-XORAZMIYDAN SUN’IY INTELLEKTGACHA: TAFAKKUR EVOLYUTSIYASI 619 Ismoilova Zuhraxon YUSUF XOS HOJIB ASARLARIDA MULOQOT MADANIYATI VA NUTQ ODOBINING IJTIMOIY-FALSAFIY MOHIYATI 622 Nurbek Abdumajitov "KUTADGU BILIG" AS A PHILOSOPHICAL FOUNDATION FOR FINANCIAL LITERACY YUSUF KHOS HOJIB'S TEACHINGS ON KNOWLEDGE, WEALTH ETHICS, AND THEIR MODERN APPLICATION IN UZBEKISTAN 628 Abdumalikov Rahmatulloh YUSUF XOS HOJIBNING DAVLAT VA JAMIYAT HAQIDAGI QARASHLARI Abdurahmonov X. 635 Hafizullayev Javlon, Qodirov Anvar AMIR TEMURNING DAVLAT BOSHQARUVI SOHASIDA OLIB BORGAN ISLOHOTLARI 641 Hafizullayev Javlon, Nosirov Sabohiddin, Kasimova Zilola Komilova Bahora O‘RTA ASRLARDA MARKAZIY OSIYODA FIQHIY TA’LIM 645 YUSUF XOS HOJIB FALSAFASINING YANGI O‘ZBEKISTON MA’NAVIY POYDEVORINI SHAKLLANTIRISHDAGI ZAMONAVIY AHAMIYATI YUSUF XOS HOJIB SIYOSIY-FALSAFIY MEROSIDA ADOLATLI DAVLAT G‘OYASI VA UNING UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDAGI AHAMIYATI XUSUSIY TA’LIM MUASSASALARIDA BOSHQARUV TIZIMINING KOMPLEKS MODELI VA UNING SAMARADORLIKKA TA’SIRI 649 Rasulov Otabek Hotamova Zaynura 654 660 7

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may ЮСУФ ХОС ХОЖИБ ФАЛСАФАСИДА БИЛИМ, УҚУВ, ИДРОК ИНСОН ҚАДРИНИ БЕЛГИЛОВЧИ ВОСИТА СИФАТИДА IN THE PHILOSOPHY OF YUSUF KHOS HOJIB, KNOWLEDGE, LEARNING, AND PERCEPTION AS MEANS OF DETERMINING HUMAN VALUE Хусанов Баходир, Наманган давлат педагогика институти, фалсафа фанлари доктори, профессор, Абдуғаниева Гулноза, Наманган давлат педагогика институти ўқитувчиси Khusanov Bakhodir, Namangan State Pedagogical Institute, Doctor of Philosophy, Professor Gulnoza Abduganieva, teacher at Namangan State Pedagogical Institute Фалсафий тафаккурда инсон ва унинг ҳаёти – олий қадрият сифатида талқин этилади. Унинг сақланиши барча бошқа қадриятлар учун асосий шарт ҳисобланади. Озиқ-овқат, кийим-кечак, бошпана ва таълим каби асосий эҳтиёжлар эркинлик, адолат ва бошқаларни амалга оширишни таъминлайдиган шартлардир. Шунинг учун инсон қадрини улуғлаш, ҳар кимнинг ҳуқуқ ва эркинликлари, қонуний манфаатларини таъминлаш барча даврлар учун ислоҳотларнинг устувор йўналишига айланади. Алломалар мероси асрлар бўйи ўрганиб келинса-да, қайта-қайта мутолаа қилишга арзийдиган маънавий-маърифий хазинадир. Масалан, “Гулистон“ (Шайх Муслихидцин Саъдий)да умумбашарий орзулар таълимий-тарбиявий ҳикоятларда баён этилган. “Ахлоқи Мухсиний“ (Камолиддин Хусайн Воиз Кошифий) эса таълимий-маърифий асар сифатида, “Бадоеъ ул-вақое” – “Гўзал воқеалар (Зайниддин Маҳмуд ибн Абдулжамил Восифий)нинг асрида инсон қадрининг ахлоқий моҳиятига доир масалалар атрофлича таҳлил қилинган. Юсуф Хос Хожибнинг “Қутадғу билиг” асарида “Инсоннинг қадри билим билан белгиланиши ҳақида” деган алоҳида бўлим мавжуд бўлиб, унда билим тўғрисида муҳим фикрлар илгари сурилган: Идрок қайда бўлса, улуғлик шунда, Билим кимда бўлса, буюклик унда. Доно билур, идрок этади оқил, Билимли, оқилнинг муроди ҳосил. Чунончи, Юсуф Хос Хожибнинг инсон қадри ҳақидаги қарашлари илм, маърифат, донолик уйғунлигига каби фазилатлар камолоти билан мустаҳкамланган бўлсада, инсоннинг дунёга келиши ва яшашдан мақсади, ҳаётнинг мазмуни сингари жуда кенг кўламли масалалар ҳам инсон қадри билан боғлиқ ҳолда изоҳланади. Шу боис, аллома буюк ахлоқшунос сифатида билимни инсон қадрини юксалтирувчи восита сифатида талқин этади. Шу билан бирга “билим” – ўқув, ҳунар ва имкониятлар учун яратувчи, “кўнгил” – ақл ва равон тил яратувчиси, “андиша” эса хулқ ва латофатли 8

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may феъл учун асос эканлиги таъкидланади. Ҳақиқатан ҳам ҳар учта тушунча инсон қадрини белгилайди. Алломанинг фалсафасида инсон қадри гносеологик моҳиятига кўра билимнинг маъносини тўлиқ билишда, англашда ва тушунишда кўринади. Бунинг учун эса фойдали билим эгаллаш, билимни қунт билан ўрганиш муҳим аҳамиятга эга. Бу борада “Билим маъносин бил, яхши билим ол, Билимни бил мушкул ерингда қурол.”, дейди файласуф. Инсон қадри йўналишидаги қарашлар, мулоҳазалар ва ўқув-илмий манбаларни ўрганиш натижасида маънавий моҳият, фалсафий асоси ва ахлоқий мазмун талабларидан келиб чиқиб “инсон қадри” атрибутларининг қуйидагича таснифлаш мумкин: 1. Инсон қадрини белгиловчи атрибутлар. 2. Инсон қадрини шакллантирувчи атрибутлар. 3. Инсон қадрини ривожлантирувчи атрибутлар. Чунончи, Юсуф Хос Хожиб фалсафасида “Инсон қадрини белгиловчи атрибутлар”нинг моҳияти билим, идрок, хулқ каби ахлоқшунослик мезоний тушунчалари ҳамда инсонинг ўзгача муносабати ўзича муносабатидек соф, покиза бўлишини талаб қиладиган ахлоқий меъёрлар ташкил қилади. Масалан, алломанинг “Идрок қайда бўлса, улуғлик шунда, Билим кимда бўлса, буюклик унда”, деган қараши унга асос бўлган амалий хатти-ҳаракатлар донолик, улуғлик, қаҳрамонлик, жасорат каби фазилатлар орқали нодонлик, билимсизлик, бадбахтлик каби иллатларга қарши турувчи омил сифатида талқин этилади. “Инсон қадри” тушунчасининг моҳиятида кўплаб ижобий сифатлар ва фазилатлар мужассам бўлсада, бу жараён бевосита хатти-ҳаракат ва ахлоқий муносабатни тақазо этади. Яъни, муносабат йўқ жойда, инсон қадри ривожланмайди, оддий тушунча бўлиб қолаверади. Маълумки, фалсафа билимни ҳақиқатга етишнинг энг муҳим воситаси деб тушунтиради. Бироқ, “билим” билан қаергача бориш мумкин? Билим тарозуси бутун ҳақиқатларни торта оладиган даражада қудратлими? Билим боши берк кўчага кириб қолган нуқтадан у ёғига қандай йўл олиш керак?” деган қадимий саволлар бугун ҳам дунёқарашимизда мавжуд. Бу борада Юсуф Хос Хожиб “озгина бўлса ҳам оз дейилмайди” тўрт ҳикматнинг бири билим бўлиб, билимга арзимас нарса, деб қарамаслик кераклигини уқтиради: Билимни бил худди ифорли ҳаво, Бирлашса ажратиб олмоқ нораво. Ҳиди билдиради, яширсанг ифор, Беркитиқ билимни тил этар ошкор. Билим қадни букмас, бойликдир тайёр, Ололмас қўл чўзиб ҳеч ўғри, айёр. Билиму идрокдир қўл-оёқ банди, Яроқсиз ишларни қилолмас банди. 9

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may SHARQ BILGALARINING O‘TMISHDAN KELAYOTGAN O‘GITLARI YUSUF XOS HOJIB TALQINIDA ORIENTAL KNOWLEDGE FROM THE PAST INSTRUCTIONS IN THE INTERPRETATION OF YUSUF KHOS HAJIB Qosimjon SODIQOV, filologiya fanlari doktori, professor (Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti) Kasimjon SODIKOV, Doctor of Philological Sciences, Professor (Tashkent State University of Oriental Studies) Balasag‘un mavludlig‘ Yusuf Xos Hojibning «Qutadg‘u bilig» masnaviysi qoraxoniylar davri turkiy yozma adabiyoti va adabiy tili, qadimgi turk falsafasining tengi yo‘q yodgorligidir (qarang: Юсуф Хос Ҳожиб 1971; Sodiqov 2025(1),8–24; 2025(2)). Asarning nasriy muqaddimasida bu kitob «Chin donishmandlarining maqollari bilan yaralgan, Mochin donishmandlarining she’rlari [ya’ni badiiy tafakkur mahsuli] bilan bezalgan» (Čīn ḥakīmlarïnïŋ amsallarï birlä yaramïš, Māčīn ḥakīmlarïnïŋ aš’ārlarï birlä ārasta qïlmïš) deya ta’riflangan (QBN.1b,9– 11). Buning bilan masnaviyga qadimgi turkiy maqollar va sharq donoligining hikmatlar xazinasi jamlangani ko‘zda tutiladi. Yusuf Xos Hojib asar davomida muayyan masala to‘g‘risida bahs etar ekan, o‘rni-o‘rni bilan, Masal keldi türkčä muŋar meŋzätür (Bunga o‘xshash turkcha maqol bor) (QBN.17a,5), Ešitkil nekü ter bögü bilgä beg (Bilag‘on, dono beg nima degan, eshitgin) (QBN.19a,4), Nekü ter ešit bu ažun tutmïš er (Jahongir kishi nima deydi, eshitgin) (QBN.22b,12), Nekü ter ešit emdi bilgi teŋiz (Bilimi dengiz kishi nima deydi, eshit) (QBN.24a,3), Bu sözkä tanuqï munu keldi söz (Bu so‘zning isboti uchun mana bunday so‘z bor) (QBN.25b,11), Nekü ter ešitkil ögä buyruqï (Dono xitobini eshitgin, nima deydi) (QBN.109b,6) singari ta’kidlar bilan tag‘in bir o‘git keltiradi va yuqorida aytilayotgan fiklar ana shu o‘git bilan yakun topadi. Ushbu baytlarning keltirilishida chuqur ma’no bor: ular qadimgi turkiy xalqlar og‘zaki ijodidan saylab olingan maqollar, sharq mutafakkirlarining o‘gitlari bo‘lib, asar muallifi ularni she’rga solgan. Shoir ota-bobolar o‘gitini o‘z so‘zlariga dalil sifatida keltirgan (qarang: Sodiqov 2025(1),17–20). Xalq maqollari, o‘tmishda yashab o‘tgan donishmandlarning o‘gitnasihatlari quyidagi ta’kidlar bilan boshlanadi: muŋar meŋzätü aydï (bunga o‘xshata aytdi), muŋar meŋzätü sözladi (bunga o‘xshayu so‘zladi), muŋar meŋzär emdi (bunga juda mos keladi), muŋar meŋzätür emdi (endi bunga o‘xshata ayti); yoki: nekü ter ešitkil (nima deydi, eshitgin), nekü ter ešit emdi (nima deydi, eshit endi), bu sözni ešit (bu so‘zni eshit); 10

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may yoki: eδi yaqšï aymïš (bu borada) juda yaxshi aytmish), yemä yaqšï aymïš (bundan ham yaxshiroq aytibdi), taqï munda yaqšï ayur (tag‘in bundan ham yaxshi aytadi), bu sözkä tanuqï munu keldi söz (bu so‘zning isboti uchun mana bunday so‘z bor). Qizig‘i shundaki, ushbu ta’kidlar bilan boshlangan jumlalar, asarda necha bor qaytalanmasin, ular bir-biriga o‘xshamaydi: har biri o‘ziga xos; bo‘lmaganda jumlaning biror so‘zi o‘zgaradi. Ulug‘ donishmandlarning ushbu o‘gitlarini kitob egasi Yusuf Xos Hojib quyidagi istilohlar bilan atagan: söz (so‘z) (QBN.25b,11); söz bilig (so‘z bilimi, ya’ni adabiyot, ta’lim) (QBN.152b,11); awučqa sözi (qariya so‘zi) (QBN.150a,13); baγïrsaq sözi (mehribon kishining so‘zi) (QBN.103a,13); bilgä sözi (dono so‘zi) (Bunga o‘xshayu keldi dono so‘zi) (QBN.94a,10); biliglig sözi (bilimli so‘zi) (QBN.44b,10); uqušluγ sözi (uquvli kishining so‘zi) (QBN.82b,11); sïnamïš sözi (sinagan kishining so‘zi) (QBN.123a,5); šā’ir sözi (sho’ir so‘zi) (QBN.21b,11); šā’ir tili (sho’ir tili) (QBN.22b,8); ögä buyruqï (dono xitobi) (QBN.109b,6); bilig (ma’rifat) (QBN.66a,1); bayt (bayt) (QBN.27b,3); uquš (uquv) (QBN.29a,14); masal (maqol) (QBN.30a,12). Keltirilgan istilohlar orasida söz, bayt, masal, bilig, söz bilig, uquš – adabiyotshunoslik atamalari; biliglig sözi, šā’ir sözi, öglüg sözi, awučqa sözi singari birikmalar esa ularning tasviriy ifodalaridir; bu narsaа «maqol»ni «otalar so‘zi» deganday gap. Ushbu maqol va hikmatlarni aytib ketgan kishilar ham ma’lum; ular ko‘pni ko‘rgan, hayotning achchiq-chuchugini totgan, o‘tmishda yashab o‘tgan tajribali donishmandlardir. Yusuf Xos Hojib, fikr mag‘izi bilan bog‘liq ravishda, ularni quyidagi sifatlar bilan tilga olgan: bayt ayγučï (bayt aytg‘uchi) (QBN.99b,14). uqušluγ (uquvli kishi) (QBN.164a,13). uqušluγ amul (uquvli vazmin kishi) (QBN.68a,10). uqušluγ bögü (uquvli dono) (QBN.147a,13). törü bergüči (tartib-qoida beruvchi, o‘rgatuvchi) (QBN.148a,5). biliglig (bilimli) (QBN.161b,11). biliglig bögü (bilimli dono) (QBN.151a,12). biliglig qarï (bilimli yoshuli) (QBN.158b,13). bilgi ačuq (bilimi ochiq, ravshan) (QBN.146a,5). bilgä ögä (bilimli dono) (QBN.68b,8). bögü, bilgä beg (dono, bilimli bek) (QBN.95a,1). 11

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may bögü, bilgi keŋ (dono, bilimi keng) (QBN.120b,10). kökčin (mo‘ysafid, keksa) (QBN.105a,13). kökčin saqal (mo‘ysafid, qariya) (QBN.168a,5). öglüg kiši (oqil kishi) (QBN.35b,4). ögi yetmiš er (farosati yetgan kishi) (QBN.68a,15). örüŋ bašlïγ er (oq sochli kishi) (QBN.112a,4). uqušluγ kiši (uquvli kishi) (QBN.107a,12). törülüg kiši (tadbirli kishi) (QBN.84a,13). sïnamïš kiši (sinagan kishi) (QBN.54b,14). keŋäšür kiši (kengashuvchi kishi) (QBN.203b,6). kiši tïldamï (kishilar so‘zamoli) (QBN.203a,14). sïnap bilmiš er (sinab bilgan er) (QBN.148a,12). vafālïγ kiši (vafoli kishi) (QBN.79a,3). baγïrsaq kiši (sodiq kishi) (QBN.75b,11). közi toq kiši (ko‘zi to‘q kishi) (QBN.88b,1). baγïrsaq qaδaš (mehribon qarindosh) (QBN.122a,10). kiši öδrümi (kishilarning sarasi) (QBN.66b,4). eδgü tiläkli (ezgu tilakli kishi) (QBN.39a,12). bilig bilmiš er (bilimli kishi) (QBN.76a,8). örüŋ bašlïγ er (oq sochli kishi) (QBN.184a,7). özin qïsγan er (o‘zini tiygan kishi) (QBN.41a,7). köni sözlüg er (to‘g‘ri so‘zli kishi) (QBN.56a,4). tapuγ qïlmïš er (xizmat qilgan kishi) / aγïr bulmïš er (qadr topgan kishi) (QBN.96b,14). özin tutnur er (o‘zini tutgan er) / ötük ötnür er (vaqtida) arz qiluvchi kishi) (QBN.148b,11). adaš tutmïš er (do‘st tutgan kishi) / adaš asγï-yasï sïnap bilmiš er (do‘stning foyda-zararini sinab bilgan kishi) (QBN.152a,12). ažun kezmiš er (dunyo kezgan er) / bašïnda kečürmiš, telim körmiš er (boshidan kechirgan, ko‘p ko‘rgan kishi) (QBN.160b,8). tapuγ bilgüči (xizmatni biluvchi) (QBN.145a,11). tapuγ qïlγučï (xizmat qiluvchi) (QBN.147a,8). sewitmiš (sevgan kishi, oshiq) (QBN.128b,9). saqïnuq bašï (rejalilar boshlig‘i) / qamuγ türlüg išdin saqïnmïš kiši (har turli ishdan ehtiyot bo‘lgan kishi) (QBN.159b,7). aqïlar bašï (sahiylar boshi) (QBN.105a,4). sartlar bašï (savdogarlar boshi) (QBN.102b,14). bilir kök ayuq (bilimli oqsoqol) (QBN.99b,1). otačï hakim (tabib hakim) (QBN.167a,14). Asar egasining urg‘ulashicha, quyida keltirilgan hikmatlarni o‘sha bilgalar aytib ketgan. Muhimi shundaki, keltirilgan o‘gitlarda kishi tugalligi, jamiyatda o‘zini tutish, o‘g‘il-qiz tarbiyasi, kishilikka kishilik bilan munosabatda bo‘lish, halollik, 12

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may iymon butunligi, nafsni tiya bilish, kishi sog‘lig‘i, davlat va jamiyat boshqaruvi, adolat va qonun ustuvorligi, el-yurtga fidoiylik, ona-tuproqni saqlash deysizmi – qo‘yingki, hamma-hammasining yechimi bor. Masalan, yurt himoyasi, qo‘shin boshliqlari qanday fazilatga ega bo‘lmog‘i kerakligi haqida so‘z borganda, o‘tmishda dovrug‘ qozongan ulug‘ jahongirlar, sarkarda-yu jangchilar esga olinib, ularning ibratli so‘zi keltiriladi. Ularda ulug‘ qahramonlar, sarkardalar quyidagi sifatlar bilan tilga olingan: alp er (alp er) (QBN.31a,7); azïγlïγ kür er (oziqli dovyurak er) (QBN.87a,14); atïqmïš yaγïčï (nom chiqargan jangchi) (QBN.89a,6); yaγï sančmïš er (yovni sanchgan er) (QBN.90a,5); yaγïlamïš er (yovga qarshi otlangan er) / yaγïsï üzälä elig bulmïš er (yovi ustidan qo‘li baland kelgan er) (QBN.154a,5); sü bašlar er (qo‘shin boshlochi kishi) (QBN.197a,1). Buning o‘rnagi: Nekü ter ešitkil azïγlïγ kür er (Oziqli dovyurak er nima deydi, eshitgin) (QBN.87a,14); Nekü ter atïqmïš yaγïčï, ešit (Nom chiqargan jangchi mima deydi, eshit) (QBN.89a,6); Nekü ter ešitkil yaγï sančmïš er (Nima deydi eshitgin yovni sanchgan er) (QBN.90a,5). O‘gitlar sirasida dovrug‘ qozongan dono yurtboshilar aytib ketganlari ham bor. Ularni Yusuf Xos Hojib quyidagi sifatlar bilan tilga oladi: ažunčï eg er (jahongir, yaxshi kishi) / bodun bašlaγučï biliglig beg er (xalqni boshlovchi bilimli bek er) (QBN.98a,4). elči bögü (el boshlovchi dono) (QBN.92a,2). elči bašï (el boshlovchi) (QBN.152a,2). boδun baščïsï (xalq boshlig‘i) (QBN.145b,10). törü bilmiš er (qoida-odatni bilgan kishi) / törü-öŋdi birlä boδun tüzmiš er (qoida-tartib bilan xalqni tartibga solgan kishi) (QBN.155b,7). O‘taso‘zlarining ayrimlarida ularni aytib o‘tgan donolar qay yurtdan ekanligi ham aytilgan. Ular: Ötükän begi (O‘tukan begi) (QBN.100b,10); Ïla atlïγï (Ila nomdori) (QBN.88b,2); Ïla sir teŋi (Ilaning sirga yaqini) (QBN.101a,9); Ïla erkini (Ila erkini) (QBN.172a,7); Üč ordu xanï (Ucho‘rdu, ya’ni Balasag‘un xoni) (QBN.200b,8); yaγma begi (yag‘molar begi) (QBN.179a,3); uluγ kend begi (ulug‘ shahar begi; Koshg‘ar begi ko‘zda tutilgan chog‘i) (QBN.193a,11). Buning o‘rnagi: Eδi yaqšï aymïš Ötükän begi (Bu borada) juda yaxshi aytmish O‘tukan begi) (QBN.100b,10); Nekü ter ešitkil Ïla sir teŋi (Ilaning sirga yaqini nima deydi, eshitgin) (QBN.101a,9). Ayrim maqollar qaysi xalqqa tegishli ekanligi ham urg‘ulangan. Masalan, turkiy xalqlarning maqollari türkčä masal (turkcha maqol) deb aytilgan: Muŋar 13

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may meŋzätü keldi türkčä masal (Bunga o‘xshaydigan turkcha maqol bor) (QBN.18b,5). Asarda, o‘rni bilan, o‘sal yotganganlarning vasiyati, hatto o‘lib, qabrda chirigan kishilarning hayotdan chiqargan xulosasi ham tiriklarga ibrat qilib keltiriladi. Bunday o‘rinlarda ular: ölügi oŋ er (o‘lmi yaqinlashgan kishi) (QBN.60b,7); ulï yatmïš er (yer go‘rida) chirib yotgan kishi) (QBN.59a,14) singari qaydlar bilan tilga olingan. Ayrim baytlarda dono kishining ikki xil sifati tilga olinadi; bu usul, ma’noni ta’kidlashga, kuchaytirish va to‘ldirishga ishlaydi. O‘rnaklarga e’tibor qiling: köŋli uδuγ (ko‘ngli hushyor) / yaγï yasï tegrüp toqïmïš yuδuγ (yovning ziyoniga to‘qnashgan kishi) (QBN.151b,9). köŋli alčaq kiši (ko‘ngli nozik kishi) / kišilik qïlïγlï kišilik tüši (kishilik barobarida kishilik qiluvchi kishi) (QBN.165a,6). qïlïnčï silig (fe’l-atvori chiroyli) / bilig birlä iškä yetürmiš elig (ishga bilim birla qo‘l urgan kishi) (QBN.159b,14-15). bilig bergüči (bilim beruvchi) / öt-saw, irig bergüči (o‘git-pand, nasihat beruvchi) (QBN.134b,13). bilig bergüči (ta’lim beruvchi) / eδgü-esiz kiši bilgüči (yaxshi-yomon kishini biluvchi) (QBN.144a,5). uδanmïš kür er (hushyor tortgan er) / bulγanuqdïn süzülmiš kür er (kasofatdan tozalangan er) (QBN.133b,6). el-kent begi (el-kend begi) / uqušqa, biligkä yetürmiš ögi (uquvga, bilimga fahmi yetgan kishi) (QBN.15a,6). Baytlarda ishlatilishiga e’tibor qiling: tapï bolmïš er (taqdirga ko‘ngan kishi) / qutï tolmïš er (quti to‘lgan kishi): Eδi yaqšï aymïš tapï bolmïš er, Tapïlïq ičindä qutï tolmïš er (Taqdirga) ko‘ngan kishi juda yaxshi aytibdi, / Ko‘nish tufayli quti to‘lgan kishi) (QBN.138b,4). bilgi quyuγ (bilimi quyuq) / sïnap bilgüči eδgü-esiz (sinab yaxshi-yomonni biluvchi): Nekü ter ešit emdi bilgi quyuγ, Sïnap bilgüči eδgü-esiz qamuγ (Nima deydi, bilimi quyuq, endi eshit, / Sinab barcha yaxshi-yomonni biluvchi) (QBN.139b,4). saqïnuq čïγay (mulohazali kambag‘al) / közi-köŋli bay (ko‘zi-ko‘ngli boy): Nekü ter ešitkil saqïnuq čïγay, 14

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Čïγay ersä, šaksiz, közi-köŋli bay (Mulohazali kambag‘al nima deydi, eshitgin, / Kambag‘al bo‘lsa ham, shubhasiz, ko‘zi-ko‘ngli boy) (QBN.133a,2). yaγïlïγ kiši (yovli kishi) / tügämiš yašï (yoshi tugagan kishi): Nekü ter ešitkil yaγïlïγ kishi, Yaγï birlä uršu, tügämiš yašï (Yovli kishi nima deydi, eshitgin, / Yov bilan urushib, yoshi tugagan kishi) (QBN.125b,12–13). «Qutadg‘u bilig»da keltirilgan ota-bobolar o‘gitlarining muayyan bo‘lagi to‘rtliklar shaklida. Asarning Hirot va Qohira nusxalarida ushbu to‘rtliklar še’r degan sarlavhachalar bilan ajratib ketilgan. Namangan nusxasida esa ular zarhalda bitilib, tevarakdan jadvalga o‘rab qo‘yilibdi. To‘rtliklarning qofiyalanishi а-а-а-а yoki а-а-b-a shakllarida bo‘lib, ruboiy, qit’a, ba’zan tuyuqda. Masalan, baxtning bebaqoligi, davlatning vafosizligi bayon qilingan bobda (Qut qïwïlïqïn, davlat ersällikin bayān qïlur) Yusuf Xos Hojib o‘tmishda o‘tgan bilimlining aytib ketgan so‘ziga ishora qilib, deydi (qofiyasi: а-а-а-а): Eδi yaqšï aymïš biliglig sözi, Bu bilgä sözi-ol biligsiz közi: İnigli aγar-ol, aγïγlï inär, Yaruγlï tünär-ol, yurïγlï tïnar. Ne-kim išlär ersä tügäli köδär, Tügägli tügäsä, inišdä inär (QBN.44b.10–12). «Bilimlining so‘zi bu to‘g‘rida juda yaxshi aytilibdi, Bilimlining so‘zi bilimsiz uchun ko‘zdir: Yiqilgan (kishi) ko‘tariladi, ko‘tarilgan inadi, Yorishgan qorong‘ulashadi, yurgan tinadi. Nimaiki ish qilinsa, barini ehtiyot qil, Tugaydigan (narsa) tugasa, yuz tuban ketadi». Asar qahramoni Oyto‘ldi eligga baxt-saodat haqida so‘zlar ekan, eski otalar so‘zini ibrat qilib ko‘rsatadi (qofiyasi: а-а-b-а): Muŋar meŋzätü keldi emdi bu söz, Munï eštip uqsu biliglig keδ öz: 15

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Bu qut qayda bolsa, boyun ber, yaraš, Qalï ornasaŋ qutqa, qaδγun küräš. Bu qut kelsä yaŋluq qutaδur küni, Tümän arzu birlä tolulap yaraš (QBN.30b,11–13). «Endi mana bu so‘z bunga o‘xshatish uchun juda mos keldi, Bilimli, yaxshi kishilar buni eshitib, uqib olsin: Baxt-davlat qayerda bo‘lsa, unga bo‘yin ber, yarash, Agar baxtga erishsang, qayg‘u bilan kurash. Baxt kelsa, kishi albatta baxtiyor bo‘ladi, Tuman orzularga to‘lib, baxt bilan yarash». Yoki boshqa bir o‘rnak (qofiyasi: а-а-b-а): Muŋar meŋzär emdi bu baytïγ oqï, Oqïsa ača bergä ma’ni taqï: Qamuγda qatïγraq ölüm-ol firāq, Firāqïn tökär yaš körügli qaraq. Tiriglä firāqqa viṣāl bar umïnč, Ölügli viṣāldïn sezigsiz yïraq (QBN.223a.6–8). «Endu bunga o‘xshagan ushbu baytni o‘qi, O‘qisang, ma’nosi tag‘in ochilaveradi: Hammadan qattiqroq firoq – bu o‘limdir, Ko‘ruvchi qaroqlar firoq bilan yosh to‘kadi. Tiriklikda firoqqa visol umidi bor, O‘lgan (kishi esa) visoldan, shubhasiz, yiroqdir». O‘tmish donishmandlari aytib ketgan o‘gitlarning masnaviy shaklida keltrilganlari ham bor. Vazir O‘ytoldi eligga davlat sifatini bildirar ekan (Aytoldï eligkä davlat ṣifatïnï körgitür bobida), qadim turkcha maqolni esga solidi. Nekü ter ešit emdi türkčä masal, Bašïnda kečürmiš bu kökčin saqal: Küwänmä qïwï qutqa qutluγ kiši, Osanma özüŋ qutqa atlïγ kiši. Aqar suw, yorïq tïl, bu qut turmadï, Ažun tezginürlär yurïp tïnmadï. 16

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Ïnančsïz turur qut, vafasïz yayïγ, Yurïrda učar terk, aδaqï tayïγ (QBN.30a,12–30b,1). «Endi (bu) turkcha maqolni eshitgin, unda nima deydi, O‘z boshidan kechirgan bu keksa oqsaqol: (Ey) qutli kishi, baxt va davlatga quvonma, (Ey) oti ulug‘ kishi, baxt, davlat bilan bo‘lib, o‘zing g‘aflatda qolma. Oqar suv, ravon til, baxt-davlat bu yerda turmaydi, Jahon kezuvchilar yurib tinmaydi. Baxt-davlat ishonchsiz, bevafo, qo‘nimsizdir, Yurib borayotib to‘satdan uchadi, uning oyog‘i tayg‘anchiqdir». qïlïč – turklarning eng eski jang qurollaridan biri. Badiiy adabiyotda u kuchqudrat, yengilmaslik ramzi bo‘lib keladi. «Qutadg‘u bilig»da qïlïč bilan qalam qarama-qarshiligi bor. Badiiy asarda har ikkovi poetik ma’noda ham ishlatiladi. «Qutadg‘u bilig»ning qo‘shinboshi qanday kishi bo‘lmog‘i kerakligi haqidagi («Ögdülmiš eligkä sü bašlar isfahsālār nekü-teg keräkin ayur») bobi yakunlanar ekan, o‘tmishda o‘tgan dono el boshlovchi (elči bögü) tilidan aytilgan shunday o‘gitlar keltiriladi: Nekü ter ešitgil, kör, elči bögü, Bögü sözläri bulsa, aš-teg yegü: Qïlïč birlä aldï, kör, el alγučï, Qalam birlä bastï ol el basγučï. Qïlïč birlä alsa bolur terk elig, Qalam bolmaγïnča basumas elig. Qïlïč birlä alsa qayu el küčün, Anï sürsä bolmas öküš yïl öčün. Qalam birlä tutsa qayu kend-ülüš, Tiläk tegrür anda tüzükä ülüš (QBN.92a,2–6). «Ko‘rgin, elchi [ya’ni el boshlovchi] dono nima deydi, eshitgin, Dono so‘zlarini topsang, oshdek yesang bo‘ladi: Ko‘rgin, el oluvchi uni qilich bilan oladi, 17

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may Elni boshqaruvchi uni qalam bilan boshqaradi. Qilich bilan elni tez bosib olsa bo‘ladi, (Lekin) qalam bo‘lmag‘uncha, elni boshqarib bo‘lmaydi. Qaysi elni kuch ishlatib, qilich bilan olinsa, Uni ko‘p yillar o‘ch [ya’ni adovat] bilan boshqarib bo‘lmaydi. Qaysi kend va qishloqni qalam bilan tutilsa [ya’ni boshqarilsa], Unda tilakdagi narsalarga erishiladi». Quyidagi baytda kechgan qïlïč aldï-berdi bilan qalam aldï-berdi ning poetik ma’nolariga e’tibor qiling: Qïlïč aldï-berdi boδunuγ tüzär, Qalam aldï-berdi yorïq yol süzär (QBN.16b,15). «Qilich oldi-berdisi [ya’ni harbiy aloqalar, harbiy kelishuvlar, sulhlar] xalqni tuzadi, Qalam oldi-berdisi [ya’ni adabiy aloqalar, donolar orasidagi yozishmalar] ezgu yo‘l-yo‘riqlar tuzadi». Bundan-da ortiq ta’rif bo‘ladimi? Tuganchi Yusuf Xos Hojib «Qutadg‘u bilig»da muayyan masala to‘g‘risida bahs etar ekan, o‘rni-o‘rni bilan, xalq maqollari, o‘tmishda o‘tgan ulug‘ donishmandlarning aytgan ibratli so‘zlari, o‘git-nasihatlaridan keltiradi. Ular muallifning qarashlari, o‘gitlariga dalil sifatida keltirilgan bo‘lib, ularning ta’sirini yana-da kuchaytirishga ishlaydi. Yusuf Xos Hojib keltirgan eski maqollarni qadimgi sharq falsafasining gultoji desa bo‘ladi. Ushbu maqol va hikmatlarni aytib ketgan kishilar ham ma’lum; ular ko‘pni ko‘rgan, hayotning achchiq-chuchugini totgan, o‘tmishda yashab o‘tgan tajribali donishmandlardir. Yusuf Xos Hojib ulug‘ donishmandlarning ushbu o‘gitlarini söz (so‘z), söz bilig (so‘z bilimi), awučqa sözi (qariya so‘zi), bilgä sözi (dono so‘zi), biliglig sözi (bilimli so‘zi), uqušluγ sözi (uquvli kishining so‘zi), ögä buyruqï (dono xitobi), bilig (ma’rifat), bayt (bayt), masal (maqol) singari istilohlar bilan atagan. Asarda adabiyotshunoslikka tegishli butun bir atamalar tizimi ishlatilgan. Asarda keltirilgan ulug‘ donishmandlarning o‘gitlari qadimgi turkiy xalqlar falsafiy qarashlari, ajdodlarimiz falsafasining shaq sivilizatsiyasi tarixidagi o‘rnini o‘rganishda muhim manbalar sanaladi. 18

II XALQARO ANJUMAN. UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI YARATISHDA YUSUF XOS HOJIB FALSAFIY MEROSINING AHAMIYATI 2026-yil 15-may FOYDALANILGAN ASARLAR: 1. QBN – Yusuf Xos Hojib «Qutadg‘u bilig» masnaviysining Namangan (Farg‘ona) nusxasi: O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti, 1809 ko‘rsatkichli qo‘lyozma. Yusuf Has Hacib. Kutadgu Bilig. B. Fergana Nüshası (Tıpkıbasım). – Ankara, 2015. 2. Юсуф Хос Ҳожиб 1971 - Юсуф Хос Ҳожиб. Қутадғу билиг (Саодатга йўлловчи билим). Транскрипция ва ҳозирги ўзбек тилига тавсиф. Нашрга тайёрловчи Қ. Каримов. – Тошкент, 1971. 3. Sodiqov 2025(1) – Sodiqov Q. Qoraxoniylar davri turkiy yozma yodgorliklari tili. – Toshkent, 2025. 4. Sodiqov 2025(2) – Sodiqov Q. Yusuf Xos Hojibning «Qutadg‘u bilig» masnaviysi. – Toshkent, 2025. YАNGI ОʻZBЕKIЅTОN VА UСHINСHI RЕNЕЅЅАNЅ РОУDЕVОRINI УАRАTIЅHDА YUЅUF ХОЅ HОЈIB FАLЅАFIУ MЕRОЅIDАN FОУDАLАNIЅH IЅTIQBОLLАRI PROSPECTS FOR USING THE PHILOSOPHICAL HERITAGE OF YUSUF KHOS HAJIB IN BUILDING THE ROADWALL BETWEEN NEW UZBEKISTAN AND THE THIRD RENAISSANCE I. Saifnazarov, falsafa fanlari doktori, professor, Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti I. Saifnazarov, Doctor of Philosophical Sciences, Professor, Tashkent State University of Economics Оʻzbеkiѕtоn Rеѕрublikаѕi Рrеzidеnti Ѕhаvkаt Mirоmоnоviсh Mirziуоуеv ауtib оʻtgаnidеk: “Ауni рауtdа хаlqlаr tаriхidа оʻzigа хоѕ tub уаngilаniѕh dаvrlаri bоrki, bundау zаmоnlаrdа muаууаn millаt dаhоѕi, uning оʻzi ѕаlоhiуаtini nаmоуоn еtiѕhgа intiliѕhi, уаrаtuvсhаnlik fаоliуаti еng уukѕаk сhоʻqqilаrgа kоʻtаrilаdi”1. Tаkrоr bо‘lѕа hаm tа‘kidlаmоqсhimizki, Rеnеѕѕаnѕgа ѕаbаb bоʻluvсhi оmillаr, iјtimоiу-iqtiѕоdiу ѕоhаdаgi rivојlаniѕhlаrning uѕhbu hоdiѕаgа nесhоgʻlik хizmаt qilgаnligini biliѕh mаmlаkаtimizdа Uсhinсhi Rеnеѕѕаnѕ dаvrining bоѕhlаniѕhidа qоʻl kеlаdi. Rеnеѕѕаnѕ dаvrini kеltirib сhiqаrgаn оmillаr оrаѕidа buуuk аllоmаlаr dаhоѕining ѕhаkllаniѕhi mаѕаlаlаri hаm аhаmiуаtgа mоlik bоʻlib, ѕhu kоntеkѕtdа Yuѕuf Хоѕ Hојib mаʼnаviу mеrоѕini оʻrgаniѕh hаm bugungi kundаgi ilmiу muаmmоlаrdаn biridir. Rеnеѕѕаnѕ dаvrini оʻrgаniѕh fаnlаrаrо intеgrаtѕiуаni tаlаb qilаdi. “Bir vаqtning оʻzidа iqtiѕоdiуоt, mаdаniуаt, mаʼnаviу hауоt vа ѕiуоѕiу јаbhаdаgi оʻzgаriѕhlаr, ѕhu bilаn birgаlikdа аniq vа tаbiiу fаnlаr, fаlѕаfа vа аdаbiуоt kаbi fundаmеntаl fаn ѕоhаlаridаgi уаngiliklаr, ulаrning mоhiуаtini ilmiу јihаtdаn tаtbiq еtiѕh gʻоуаtdа kеng kоʻlаmli tаdqiqоtlаrni tаqоzо еtаdi”2. Ѕhu bilаn birgаlikdа fаlѕаfаning mеtоdоlоgik funkѕiуаѕidаn kеlib сhiqib, Yuqоridаgilаrning bаrсhаѕini umumlаѕhtirgаn hоldа хulоѕаlаr сhiqаriѕh mumkin. Мирзиёев Ш. Янги Ўзбекистон стратегияси. – Т.: Ўзбекистон, 2021. – 5 б. Usmonov Z.U. Ilm-fan taraqqiyoti innovatsion iqtisodiyot asosi sifatida // Academic research in educational sciences. 2022. – №9. https://cyberleninka.ru/article/n/ilm-fan-taraqqiyoti-innovatsion-iqtisodiyot-asosi-sifatida 1 2 19