Matn PDF fayldan avtomatik ajratilgan, shuning uchun formatlash buzilgan bo‘lishi mumkin. To‘g‘ri ko‘rinish uchun PDF nusxani oching.
ta’sir qiluvchi murakkab fenomen sifatida tahlil qilishni maqsad qildik. Bizning
fikrimizcha, kadrlar tayyorlashda innovatsiyalar insonning kognitiv qobiliyatlarini
o‘ldirmasligi, aksincha, milliy tilimizning imkoniyatlari va gumanitar prinsiplar
asosida uning ijodiy salohiyatini boyitishi shart. Tadqiqot davomida aynan mana
shu muvozanatni saqlashning ilmiy-amaliy yo‘llari, raqamli etika va til
adaptatsiyasi masalalari batafsil yoritib beriladi.
Sun’iy intellekt asosida kadrlar tayyorlashni tashkil etishda, birinchi
navbatda, lingvistik adaptatsiya muammosiga to‘qnash kelamiz. Bugungi kunda SI
tizimlari, xususan, katta til modellari (LLM) asosan ingliz tili grammatikasi va
mantiqiy qurilmalariga tayanadi. Bu esa o‘zbek tilida ta’lim olayotgan bo‘lajak
mutaxassislar uchun o‘ziga xos "til to‘sig‘i"ni yuzaga keltirmoqda. Gap shundaki,
talaba SI yordamida ma’lumot qidirganda yoki matn yaratganda, u o‘z-o‘zidan
mashina tarjimasi mahsuli bo‘lgan, milliy tilimizning badiiy jozibasi va grammatik
qoidalaridan yiroq bo‘lgan "sun’iy nutq" ta’siriga tushib qolmoqda. Bu esa
professional terminologiyaning buzilishiga va kadrlar nutq madaniyatining bir
qolipli (shablonli) bo‘lib qolishiga sabab bo‘lyapti.
Ijtimoiy-gumanitar nuqtai nazardan qaraganda, o‘qitishni innovatsion tashkil
etishda "shaxsiy namuna" omili zaiflashayotganini kuzatish mumkin. An’anaviy
ta’limda ustoz nafaqat bilim beruvchi, balki ijtimoiy axloq, nutq odobi va kasbiy
etika namunasidir. SI asosidagi o‘qitishda esa muloqot markaziga algoritmlar
ko‘chmoqda. Bu jarayonda talaba "quruq bilim"ni tez oladi, biroq u bilimni
ijtimoiy mas’uliyat bilan bog‘lashda oqsamoqda. Kadrlar tayyorlashda gumanitar
fanlarning o‘rni shuning uchun ham muhimki, ular texnologiyaga "ruh" va "axloq"
beradi. Agar biz texnologik innovatsiyalarni gumanitar tahlilsiz joriy etsak,
kelajakda faqat buyruqlarni bajaruvchi, lekin qaror qabul qilishda ijtimoiy
oqibatlarni hisobga olmaydigan "robot-kadrlar" qatlamini yaratib qo‘yishimiz hech
gap emas.
Shuningdek, kadrlar tayyorlashning innovatsion modelida kognitiv
dangasalik fenomeni ham ko‘zga tashlanmoqda. Sun’iy intellekt murakkab
lingvistik tahlillarni soniyalar ichida bajarib berishi talabalarda intellektual
izlanishga bo‘lgan ishtiyoqni pasaytirmoqda. Til o‘rganish, matn ustida ishlash va
gumanitar tadqiqotlar o‘tkazish jarayoni shunchaki natijaga erishish vositasiga
aylanib qolmoqda. Vaholanki, ta’limning asosiy mohiyati — natija emas, balki
o‘sha natijaga boradigan yo‘ldagi aqliy mehnat va lingvistik izlanishdir.
Olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, sun’iy intellekt asosida kadrlar
tayyorlash faqat texnologik jarayon emas, balki jamiyatning intellektual va
lingvistik qiyofasini belgilovchi gumanitar hodisadir. Innovatsion o‘qitish
modellarini joriy etishda inson omili va til madaniyatini asrab qolish uchun
quyidagi amaliy tavsiyalarni tatbiq etish maqsadga muvofiq deb hisoblaymiz:
Lingvistik xavfsizlikni ta’minlash: Oliy ta’lim tizimida SI bilan ishlash
jarayonida milliy tilning (o‘zbek tili) terminologik bazasini himoya qilish va
boyitish. Mashina tarjimasi mahsuli bo‘lgan "sun’iy nutq" uslubiga qarshi
talabalarda professional tahrir va filologik tahlil ko‘nikmalarini shakllantirish.
879
Gumanitar filtrni joriy etish: Har qanday texnologik innovatsiya o‘quv
dasturiga kiritilishidan oldin uning sotsiolingvistik va etik ta’siri ekspertlar
tomonidan baholanishi lozim. Texnik mutaxassisliklarda ham "Raqamli etika" va
"Nutq madaniyati" fanlarining o‘rnini kuchaytirish.
Gibrid o‘qitish metodikasi: SI imkoniyatlaridan faqat texnik vosita sifatida
foydalanib, darsning mazmuniy qismida jonli muloqot, bahs-munozara va tanqidiy
tahlilga asoslangan an’anaviy "ustoz-shogird" tizimini saqlab qolish. Bu talabalarda
"kognitiv dangasalik" shakllanishining oldini oladi.
Lokal korpuslarni yaratish: Global SI tizimlariga qaramlikni kamaytirish
uchun milliy ta’lim resurslari va til korpuslari asosida ishlovchi mahalliy
intellektual platformalarni rivojlantirish.
Xulosa qilib aytganda, kadrlar tayyorlash tizimiga sun’iy intellektning kirib
kelishi shunchaki texnik yangilanish emas, balki ta’limning gumanitar mohiyatini
sinovdan o‘tkazuvchi jarayondir. O‘tkazilgan tahlillar shuni tasdiqlaydiki,
innovatsion yondashuvlar kadrlar salohiyatini oshirishi uchun ular, birinchi
navbatda, milliy til va ijtimoiy qadriyatlar zaminiga qurilishi lozim.
Mashina mantiqi inson tafakkurini boyitishi kerak, lekin uni cheklab
qo‘ymasligi shart. Kelajak kadrlari nafaqat algoritmlarni boshqaradigan
mutaxassislar, balki raqamli dunyoda o‘zligini, tilini va ijtimoiy mas’uliyatini
saqlab qolgan shaxslar bo‘lib yetishishi maqolada ko‘tarilgan muammolarning eng
to‘g‘ri yechimidir. Faqatgina texnologik imkoniyatlar va gumanitar tamoyillar
o‘rtasidagi uyg‘unlik bilangina intellektual salohiyatli kadrlar tayyorlashning
barqaror modeliga erishish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Russell, S.J., & Norvig, P. Artificial Intelligence: A Modern Approach. 4th Edition.
Pearson, 2020.
2. Floridi, L. The Ethics of Artificial Intelligence: Principles, Challenges, and
Opportunities. Oxford University Press, 2023.
3. Abdurahmonov, Q.X. Inson kapitali: rivojlanish omillari va raqamli iqtisodiyot. –
Toshkent: "Innovatsion rivojlanish nashriyot-matbaa uyi", 2020.
4. Holmes, W., & Tuomi, I. State of the Art and Practice in AI in Education. European
Journal of Education, 2022.
5. Kaufman, D. Artificial Intelligence in the Humanities. Cambridge University Press,
2024
MATEMATIKA O‘QITISH METODIKASI FANIDAN KASBIY
SALOHIYATNI SHAKLLANTIRISHDА VIRTUAL
TEXNOLOGIYALARNING O‘RNI
Xalmanov Ural Rasulovich, JizDPU,
“Boshlang‘ich ta’lim nazariyasi va metodikasi” kafedrasi o‘qituvchisi
E-mail: xalmanov77@gmail.com
Annotatsiya. Ushbu maqolada matematika o‘qitish metodikasi fani doirasida bo‘lajak
o‘qituvchilarning kasbiy salohiyatini shakllantirishda virtual texnologiyalarning o‘rni tahlil
qilinadi. Virtual ta’lim muhiti, raqamli dasturlar, interaktiv simulyatsiyalar va onlayn
880
platformalarning o‘quv jarayonidagi ahamiyati yoritilgan. Shuningdek, matematik tafakkurni
rivojlantirish, o‘quvchilarda ijodkorlik, mantiqiy fikrlash va muammoli vaziyatlarda yechim
topish ko‘nikmalarini shakllantirishda virtual vositalarning samaradorligi tahlil etiladi.
Kalit so‘zlar: kasbiy salohiyat, virtual texnologiyalar, matematika o‘qitish metodikasi,
raqamli ta’lim, innovatsion yondashuv, interaktiv o‘qitish.
Аннотация. В данной статье анализируется роль виртуальных технологий в
формировании профессионального потенциала будущих учителей в рамках дисциплины
«Методика преподавания математики». Освещается значение виртуальной
образовательной среды, цифровых программ, интерактивных симуляций и онлайнплатформ в учебном процессе. Кроме того, рассматривается эффективность
виртуальных средств в развитии математического мышления, формировании у
обучающихся творческих способностей, логического мышления и навыков решения
проблемных ситуаций.
Ключевые слова: профессиональный потенциал, виртуальные технологии,
методика преподавания математики, цифровое образование, инновационный подход,
интерактивное обучение.
Abstract. This article examines the role of virtual technologies in shaping the
professional potential of future teachers within the framework of the discipline “Methodology of
Teaching Mathematics.” It highlights the significance of virtual learning environments, digital
programs, interactive simulations, and online platforms in the educational process.
Furthermore, the effectiveness of virtual tools in developing mathematical thinking, fostering
creativity, logical reasoning, and problem-solving skills among learners is analyzed.
Keywords: professional potential, virtual technologies, methodology of teaching
mathematics, digital education, innovative approach, interactive learning.
Kirish. Zamonaviy ta’lim tizimida raqamli texnologiyalarni o‘quv
jarayoniga joriy etish o‘qituvchining kasbiy salohiyatini rivojlantirishning eng
muhim omillaridan biridir. Ayniqsa, matematika o‘qitish metodikasi fanida virtual
texnologiyalardan foydalanish — nafaqat nazariy bilimlarni o‘zlashtirish, balki
murakkab matematik tushunchalarni vizual va interaktiv tarzda tushuntirish
imkonini beradi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 8-oktabrdagi PF–5847sonli Farmoni bilan tasdiqlangan “Oliy ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish
konsepsiyasi”da raqamli ta’lim, masofaviy o‘qitish, virtual laboratoriyalarni
rivojlantirish va o‘qituvchilarning raqamli kompetensiyalarini oshirish dolzarb
vazifa sifatida belgilangan [1].
Kasbiy salohiyatning mazmuni va matematika o‘qituvchisi uchun
ahamiyati.
Kasbiy salohiyat – bu o‘qituvchining o‘z faoliyatini samarali amalga
oshirish uchun zarur bo‘lgan bilim, ko‘nikma, malaka, motivatsiya va qadriyatlar
tizimidir [2]. Matematik yo‘nalishdagi o‘qituvchilar uchun bu tushuncha
quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
• matematik tafakkur va tahliliy fikrlashni rivojlantirish qobiliyati;
• murakkab masalalarni yechishda algoritmik yondashuvni qo‘llay olish;
• matematik
modellashtirishni
tushuntirishda virtual
vositalardan
foydalanish;
• ta’lim jarayonida interaktiv metodlarni integratsiyalash.
881
Bu jihatlar o‘qituvchining nafaqat fanga oid bilimini, balki uni o‘quvchiga
yetkazish mahoratini ham belgilaydi.
Matematika o‘qitish metodikasida virtual texnologiyalarning o‘rni.
Matematika fani o‘z mohiyatiga ko‘ra abstrakt tushunchalarga asoslanadi.
Shu bois, virtual texnologiyalar bu abstraktsiyani ko‘rgazmali, tushunarli va amaliy
shaklda taqdim etish imkonini beradi.
Matematika o‘qitish jarayonida quyidagi virtual vositalar samarali natija
beradi:
• GeoGebra, Desmos, Cabri 3D dasturlari — geometrik shakllar va
funksiyalarni dinamik modellashtirishga yordam beradi;
• PhET Interactive Simulations – matematik formulalar va qonuniyatlarni
interaktiv tarzda sinovdan o‘tkazish imkonini yaratadi;
• Google Classroom, Moodle, Edmodo kabi platformalar – topshiriqlarni
masofadan berish va nazorat qilish uchun qulay sharoit yaratadi;
• Mathematica, MATLAB – yuqori darajadagi hisob-kitob va grafik tahlil
imkoniyatlarini beradi.
Ushbu vositalardan foydalanish o‘qituvchining kasbiy mahoratini oshirib,
ta’limni raqamli muhitga moslashtirishga xizmat qiladi.
Virtual texnologiyalar orqali kasbiy salohiyatni shakllantirish
bosqichlari
Matematika o‘qitish metodikasi fanida bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy
salohiyatini virtual texnologiyalar yordamida shakllantirish quyidagi bosqichlarda
amalga oshiriladi:
1. Axborot bosqichi – o‘qituvchilar virtual platformalar, dasturlar va onlayn
resurslar bilan tanishadilar;
2. Amaliy bosqich – virtual vositalardan foydalangan holda dars loyihalari
va interaktiv topshiriqlar ishlab chiqiladi;
3. Refleksiv bosqich – o‘z faoliyatini tahlil qilish, o‘quvchilar natijasini
monitoring qilish, virtual muhitda dars samaradorligini baholash amalga oshiriladi.
Bu bosqichlar o‘qituvchilarning raqamli, kommunikativ va pedagogik
kompetensiyalarini kompleks tarzda rivojlantirishga xizmat qiladi.
4. Virtual texnologiyalar asosida innovatsion dars modellarini yaratish
Matematika o‘qitish metodikasida “virtual laboratoriya darsi”, “raqamli
loyiha asosidagi dars” va “interaktiv mashg‘ulot” kabi formatlar keng
qo‘llanilmoqda. Masalan, bo‘lajak o‘qituvchi GeoGebra dasturida “Parabola va
uning xossalari” mavzusida interaktiv model yaratishi, o‘quvchilar esa bu model
yordamida funksiyaning grafikini o‘zgartirish qonuniyatlarini o‘zlari kuzatishlari
mumkin.
Bu yondashuv o‘quvchilarni faol ishtirokchiga aylantiradi, o‘qituvchining
esa metodik salohiyatini yangi bosqichga olib chiqadi.
Xulosa qilib aytganda, matematika o‘qitish metodikasi fanida virtual
texnologiyalardan
foydalanish
o‘qituvchining
kasbiy
salohiyatini
shakllantirishning samarali vositasidir. Ular o‘quv jarayonini interaktiv, vizual va
882
amaliy ko‘rinishga keltirib, talabalarning mustaqil o‘rganish motivatsiyasini
kuchaytiradi.
Bo‘lajak o‘qituvchilarni tayyorlash jarayonida virtual texnologiyalarni
metodik jihatdan to‘g‘ri qo‘llash, raqamli ta’lim resurslarini yaratish hamda
innovatsion o‘qitish yondashuvlarini ishlab chiqish bugungi kunda ustuvor ilmiypedagogik yo‘nalishlardan biridir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Xalmanov U., Aliqulova S. Tekislikdagi harakat, uning eng sodda turlari, analitik
ifodasi //Journal of science-innovative research in Uzbekistan. – 2025. – Т. 3. – №. 2. – С. 100107.
2. Xalmanov U., Mardonov B. Inshoatlarni qo‘riqlash tizimini matematik modellashtirish
yordamida tashkil etish //Modern Science and Research. – 2025. – Т. 4. – №. 3. – С. 282-286.
3. Сластенин В.А. Педагогика и психология профессионального образования. —
Москва, 2010.
4. The role of virtual technologies in developing professional competence in the
methodology of teaching mathematics. (2026). International Journal of Artificial
Intelligence, 6(02), 656-658.
5. Xalmanov Ural Rasulovich. (2026). Bo‘lajak matematika o‘qituvchisining kasbiy
salohiyatini shakllantirish. Multidisciplinary journal: fundamental research scientific
journal, 2(02), 55–60.
6. Выготский Л.С. Мышление и речь. — Москва: Лабиринт, 1999.
7. Dewey J. Experience and Education. — New York: Macmillan, 1938.
8. Абдуллаева Н. Теоретические основы формирования педагогической
компетентности. — Ташкент, 2021.
9. Каримов А. Педагогическая культура современного учителя. — Самарканд,
2023.
10. Rasulovich X.U. Texnologik talim jarayonda gidroavtomatikaning o‘rni va ruvoji
//Ьateriallari to ‘plami. – Т. 17.
11. Xalmanov U., Matematikani o‘qitishda o‘qituvchining psixologik tayyorgarligi
«Zamonaviy ijtimoiy psixologiya: an’analar va istiqbollar» mavzuidagi II-xalqaro ilmiy-amaliy
anjumani materiallari
12. Xalmanov U., sensor texnologiyalarini oziq ovqat maxsulotlarini ishlab
chiqarishda o‘rni. Iste’mol bozorini sifatli oziq-ovqat mahsulotlari bilan ta’minlash-farovonlik
va taraqqiyotning muhim omili ilmiy-amaliy anjumani materiallari FarPi
13. Xalmanov U., Телекоммуникация соҳасида кириш занжирларининг асосий
кўрсаткичлари. Journal of science-innovative research in Uzbekistan. Research Science and
Innovation House
TIL VA TAFAKKUR MUNOSABATLARINING RAQAMLI
KONSEPTUALIZATSIYASI: KOGNITIV TILSHUNOSLIK
TAMOYILLARI SUN’IY INTELLEKT TIZIMLARIDA
Xikmatullayeva Mohichexra Latifjon qizi, O‘zDJTU doktoranti
xikmatullayevamohichexra@gmail.com
Annotatsiya. Ushbu maqolada til va tafakkur munosabatlarining klassik nazariyalari va
ularning zamonaviy sun’iy intellekt (SI) tizimlaridagi raqamli talqini tadqiq etiladi. Tadqiqotda
kognitiv tilshunoslikning asosiy tushunchasi-, konseptualizatsiya jarayonining sun’iy neyron
tarmoqlari arxitekturasidagi o‘rni tahlil qilingan. Lingvistik nisbiylik gipotezasi (Sapir-Uorf)
883
prizmasi orqali katta til modellarining (LLM) dunyo manzarasini shakllantirish imkoniyatlari ko‘rib
chiqiladi.
Kalit so‘zlar: Til va tafakkur, kognitiv tilshunoslik, konseptualizatsiya, sun’iy intellekt,
lingvistik nisbiylik, semantik model.
Annotation.This article explores classical theories of the relationship between language and
thought and their contemporary digital interpretation in artificial intelligence (AI) systems. The
study analyzes the core concept of cognitive linguistics conceptualization and its role within artificial
neural network architectures. Through the prism of the Sapir–Whorf hypothesis of linguistic
relativity, the paper examines the capacity of large language models (LLMs) to shape
representations of the world.
Keywords: Language and thought, cognitive linguistics, conceptualization, artificial
intelligence, linguistic relativity, semantic model.
Kirish. Hozirgi davrda umumiy tilshunoslikda til va tafakkur asosiy
muammo sifatida o‘rganilib kelinmoqda. Til murakkab tuzilishga ega bo‘lgan
fiziologik, biologik, ijtimoiy jarayonlar mahsulidir va faqat insonga xos murakkab
ijtimoiy hodisadir. Ferdenant de Sossyurning fikricha, til – ma’lum bir ijtimoiy
jamoaga tegishli kishilarning nutqiy faoliyati orqali to‘plangan xazinadir. Bu har
bir til egasi ongida virtual mavjud bo‘lgan grammatik sistema, to‘g‘rirog‘i, u
individlar yig‘indisi ongida yashaydi. Chunki til hech bir alohida individda to‘liq
mavjud emas, u to‘liq holda faqat jamoada mavjud bo‘ladi [F. do‘ Sossyur, 1977:
52].
Tafakkur -bu insonnng ichki aqliy faoliyatidir. U orqali biz o‘ylaymiz,
solishtiramiz, tahlil qilamiz, xulosa chiqaramiz va muammo yechamiz.
Tafakkurning yana bir e’tiborli Tomoni shundaki, tilsiz ham tafakkur mavjud
bo‘lishi mumkin, masalan rasm orqali o‘ylash, matematik belgilar bilan fikrlash,
tushlar, tasavvurlar, hattoki tili bo‘lmagan hayvonlarda ham soda tafakkur mavjud.
B.Uorfning fikriga ko‘ra, “Har qanday til-fikr ifodalashning quroligina emas,
inson fikrlashi, barcha tafakkur jarayonlari uchun grammatik dasturilamal bo‘lib
xizmat qiladi. Ya’ni uning ushbu fikri zamirida, insonlar borliqni o‘z tillari
doirasida(yoki stereotiplari) idrok qiladilar. Bunda til va madaniyat o‘rtasidagi
munosabati-til va tafakkur o‘rtasidagi munosabat kabi muhokama qilinadi.
Insoniyat sivilizatsiyasi davomida til va tafakkur munosabati fundamental
falsafiy va lisoniy muammo bo‘lib kelgan. Til nafaqat axborot almashish vositasi,
balki voqelikni idrok etish, kategoriyalash va konseptualizatsiya qilishning asosiy
qurolidir. XXI asrda sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining shiddatli rivojlanishi
ushbu klassik muammoni yangi, raqamli platformaga olib chiqdi. Bugungi kunda
"Mashina fikrlay oladimi?" degan savol bevosita "Mashina tilni inson kabi
konseptualizatsiya qila oladimi?" degan muammo bilan to‘qnash kelmoqda.
Mazkur maqolada kognitiv tilshunoslikning nazariy asoslari, xususan,
konseptualizatsiya jarayonining sun’iy intellekt tizimlarida (NLP, LLM) qay
darajada simulyatsiya qilinayotgani tadqiq etiladi.
Asosiy qism. Kognitiv tilshunoslikda til - bu bilimlarni saqlash va qayta
ishlashning konseptual tizimidir. Inson tafakkurida biror ob’ekt (masalan, "daraxt")
haqidagi tushuncha faqat so‘zdan iborat emas, balki u bilan bog‘liq barcha sensor
va mental tajribalarni o‘z ichiga oladi. Sun’iy intellekt tizimlarida esa bu jarayon
884
vektorli fazolar (embeddings) orqali amalga oshiriladi. SI uchun har bir so‘z -ko‘p
o‘lchovli fazodagi nuqtadir. Intellekt - insonning tafakkur yuritish qobiliyatidir.
Sun’iy intellekt - inson intellektining ba’zi vazifalarini o‘zida mujassamlashtirgan
avtomatik va avtomatlashtirilgan tizimlar xususiyati. Sun’iy intellekt shaxsning
nisbatan barqaror bo‘lgan, misol uchun, axborotni qabul qilish va undan ma’lum
masalalarni hal qilishda foydalana olishi kabi aqliy qobiliyatini ifodalaydi86.
SIning kognitiv funksiyasi insonnikidan farqli o‘laroq, tajribaga emas, balki
statistik ehtimolliklarga tayanadi. Biroq, konseptualizatsiya mexanizmi o‘xshash:
tizim ma’lumotlar orasidagi bog‘liqlikni aniqlash orqali mavhum tushunchalar
(konseptlar) iyerarxiyasini quradi. Ya’ni u inson kabi tafakkur qilish o‘rniga
matematik hisoblaydi. AI so‘zlarni shunchak ketma-ket taxlamaydi, u o‘zining
ichki dunyosida tushunchalar xaritasini chizib chiqadi. U har qanday til korpusini
o‘qiyotganda so‘zlar bir-biriga qanchalik “yaqin” ekanligini hisoblaydi. Misol
uchun fransuz tilida “Roi”(qirol) va “Reine”(qirolicha) so‘zlari ko‘pincha bir-xil
matnlarda saroy, toj, hukmronlik kabi so‘zlar bilan ko‘p uchraydi. AI bu ikki so‘z
o‘rtasida juda kuchli matematik bo‘liqlik borligini “sezadi” va tushunchalar
xaritasida bir-biriga yaqin joylashtiradi.
Sun’iy intellektda raqamli konseptualizatsiya jarayoni iyerarxik tartiblash
asosida so‘zlarni guruhlarga ajratadi. Olma, nok, banan so‘zlari doim “yemoq”,
“shirin”, “daraxt” kabi so‘zlar bilan kelishini ko‘radi va ularni “mevalar” degan
konseptga birlashtiradi. “Mevalar”, “go‘sht”, “sabzavotlar” bularning hammasini
SI “Oziq-ovqatlar” degan yanada kattaroq guruhga joylashtiradi. Bu jarayonni biz
insonikkiga o‘xshash deyishimiz mumkin. Chunki, inson ham yoshligida “olma”ni
ko‘rib keyin “nok” ni ko‘rib keyin miyasida “meva” degan tushunchani
shakllantiradi. Farqi, inson buni tajriba orqali-ushlab ko‘rish, tatib ko‘rish orqali
shakllantiradi. Demak inson tafakkurida biror obyekt faqat so‘z bilangina emas,
balki, u bilan bog‘liq barcha sensor va mental tajribalarni o‘z ichiga oladi. Sun’iy
intellect uchun esa biror obeykt faqat so‘z ko‘rinishida mavjud va ularning
ma’nosini embedding fazosida bir-biriga yaqinlik va qo‘shnichilik orqali
“tushunadi”.
Google Translate, ChatGPT kabi tizimlar o‘zbek madaniyatidagi “andisha”
so‘zini “ijtimoiy sezgirlik”, “o‘zini tiyish”, “boshqalar fikrini hisobga olish”,
“obro‘-e’tibor va uyat hissi”, “oldindan o‘ylab ish tutish” kabi semantic
komponentlarni o‘z ichiga olgan “andisha” so‘zini kontekstga qarab turlicha
tarjima qiladi, chunki u bir nechta semantic qatlamga ega. Bu so‘z odatda ingliz
tilida consideration-boshqalarni hisobga olish, thoughtfulness-mulohazalilik,
restraint-o‘zini tiyish, modesty-kamtarlik, prudence-ehtiyotkorlik, sense of
propriety-odob-me’yorni his qilish kabi tarjimalarni beradi. Lekin muammo
shundaki, bularning hech biri “andisha”ning to‘liq konseptual maydonini qamrab
olmaydi. Sababi “andisha” konsepti boshqalar nima deydi degan ijtimoiy
Muldanov F.R. Sun’iy intellekt-insonning tafakkur yuritish qobiliyati. “Экономика и социум" №10(136)-2 2025
www.iupr.ru
86
885
sezgirlikni, o‘zini tiyishni, uyat va mas’uliyat hissini, odob-axloq me’yoriga
moslashish kabi ma’nolarni birlashtiradi. Sun’iy intellect esa ko‘pincha bunday
ko‘p qatlamli madaniy konseptni bir so‘z bilan emas, kontekst asosida eng yaqin
semantic ekvavalent bilan almashtiradi. Edward Sapir va Benjamin Lee Whorf
ilgari surgan lingvistik nisbiylik g‘oyasiga ko‘ra, til insonning dunyoni idrok etish
va kategoriyalash usullariga ta’sir qiladi. Yuqoridagi misolni mana shu nazariyaga
asos qilib olsak maqsadga muvofiq bo‘ladi. Bu lingvistik nisbiylikning amaliy
ko‘rinishidir. Tilga xos kategoriya boshqa tilga to‘liq ko‘chmaydi. Sapir–Uorfga
ko‘ra, “andisha” nafaqat so‘z, balki o‘zbek jamiyatining ijtimoiy idrok modelini
shakllantiruvchi kognitiv vositadir.
Xulosa. Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, Til va tafakkur munosabatlarining
raqamli konseptualizatsiyasi sun’iy intellektga berilgan prompt va ma’lum bir
tilda yaratilgan korpus asosida vujudga keladi. Sapir–Uorf gipotezasini sun’iy
intellektga tadbiq qilsak, u o‘zi o‘rgatilgan matnlar tilidan tashqaridagi “dunyo”ni
idrok eta olmaydi. Sun’iy intellekt faqat unga berilgan til korpusi doirasida
“fikrlaydi”. Biroq, til sun’iy intellekt ning xulosalariga ta’sir qiladi, lekin uni
butunlay cheklamaydi. Katta til modellari bir necha tilda muloqot qila olganligi
sababli, bir tushunchani turli lisoniy manzarada tahlil qilish imkoniga ega
bo‘lmoqda. Demak, sun’iy intellektda konseptualizatsiya jarayoni kognitiv
tilshunoslikning raqamli ekvivalentidir. Til va tafakkur munosabatlarining
an’anaviy modellari sun’iy intellekt tizimlarini yaratish va takomillashtirish uchun
nazariy poydevor bo‘lib xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Lakoff, G., & Johnson, M. Metaphors We Live By. University of Chicago Press. 1980 242b
2. Whorf, B. L. Language, Thought, and Reality. MIT Press.1956 – 278b.
3. Chomsky, N. New Horizons in the Study of Language and Mind. Cambridge University
Press. 2000 – 230b
4. Bengio, Y. Learning Deep Architectures for AI. Foundations and Trends in Machine
Learning. 2009 – 94b.
5. Safarov.SH Kognitiv tilshunoslik.jizzax:Sangzor, 2006 - 92b.
6. “Sun’iy intellekt-insonning tafakkur yuritish qobiliyati” maqola Muldanov F. R.
"Экономика и социум" №10(136)-2 2025 www
7. Edward Sapir . Langage: An Introduction to the Study of Speech. New York:Harcourt.
Brace 1921 - 258 b.
8. Benjamin Lee Whorf .Langage, Thought, and Reality: Selected Writings.Cambridge,
MA:MIT Press 1956 - 278 b.
BADIIY MATNDA “MA’NAVIYAT” LEKSIK-SEMANTIK MAYDONI
BIRLIKLARINI TARJIMA QILISHNING LINGVOKULTUROLOGIK
JIHATLARI
Xolmurodova Madina Alisher qizi,
filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori, dotsent
kholmurodovamadina599@gmail.com
Annotatsiya. Tadqiqotda “ma’naviyat” tushunchasining til va madaniyat bilan uzviy
bog‘liqligi, uning badiiy matnlarda ifodalanish xususiyatlari hamda tarjima jarayonida yuzaga
886
keladigan semantik va madaniy muammolar ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, mazkur leksik
birliklarni boshqa tilga o‘girish jarayonida milliy-madaniy ma’no qatlamlarini saqlab qolish
masalalari yoritiladi. Tadqiqot davomida lingvokulturologik yondashuv asosida “ma’naviyat”
konseptining badiiy matndagi ifodasi va ularning tarjima jarayonida adekvat berilish usullari
tahlil qilinadi. Natijada, tarjimada nafaqat lingvistik, balki madaniy omillarni ham hisobga olish
muhimligi asoslab beriladi.
Kalit so‘zlar: ma’naviyat konsepti, leksik-semantik maydon, lingvokulturologiya,
konseptual tahlil, semantik transformatsiya, tarjimada adekvatlik muammosi, diskursiv talqin.
Аннотация. В данном исследовании рассматривается неразрывная связь понятия
«духовность» с языком и культурой, особенности его выражения в художественных
текстах, а также семантические и культурные проблемы, возникающие в процессе
перевода. Кроме того, освещаются вопросы сохранения национально-культурных
смысловых слоёв при передаче данных лексических единиц на другой язык.
Ключевые слова: концепт «духовность», лексико-семантическое поле,
лингвокультурология, концептуальный анализ, семантическая трансформация, проблема
адекватности в переводе, дискурсивная интерпретация.
Abstract. This article analyzes the expression of the concept of “spirituality” in literary
texts within the framework of a linguocultural approach and examines the methods of conveying
it adequately in translation. The study focuses on the semantic and cultural aspects that arise
when this concept is transferred into another language. The research demonstrates the
importance of considering not only linguistic but also cultural factors in the translation process.
Keywords: the concept of “spirituality”, lexical-semantic field, linguoculturology,
conceptual analysis, semantic transformation, the problem of adequacy in translation, discursive
interpretation.
Kirish. Badiiy matnlarni lisoniy xususiyatlari tahlil qilinganda morfologik
birliklarning ishlatilishi bilan bog‘liq holatlar haqida fikr yuritilishi lozim.
Morfologik birliklarning turli vazifalarda kelishi matnni so‘z formalari vositasida,
shuningdek grammatik ma’no va funksiyaga ko‘ra farqlash va formal sintez qilish
orqali ekspressivlik – emotsionallik ifodalanishi tushuniladi[1]. Ekspressivlik
badiiy va salbiy ma’no qirralariga ega bo‘lgan so‘zlarda aniq ko‘rinib turadi.
Badiiy matn lisoniy jihatdan tekshirilganda dastavval ana shunday ma’no
qirralariga ega bo‘lgan birliklarni ajratish va qaysi turkumga mansubligini,
kimning nutqida, nima maqsad bilan qo‘llanilganligi, kimga nisbatan qanday
vaziyatda ishlatilganligi e’tiborni tortishi lozim.
Odatda erkaklar – ayollar, bolalar – kattalar, keksalar – yoshlar, yaqinlar –
begonalarga nisbatan qo‘llaniladigan nutqiy birliklar ham ma’lum ma’no ifodasini
beradi[2]. Bunday birliklar orqali nutq subyektining munosabati ifodalanadi.
Masalan: qizaloq, qizcha, qizgina, kelinchak, xotin, ayol, momo, momoqiz,
xotinoy, ayolcha, o‘g‘ilcha, bolakay, bolaginam, qizalog‘im, do‘stim, inim,
jigarim, polvonim, shohim, shakarim kabi so‘zlar ma’no qirralariga ega bo‘lgan
birliklar hisoblanadi. Shuningdek ma’no darajasi ko‘p jihatdan shaxs, narsaning
kichraytirilgan, erkalash ma’nolarini ifodalovchi so‘zlar orqali ham yuzaga
chiqadi. Bunday ma’nolarni yuzaga keltiruvchi omillarni aniqlash va baholash
badiiy tahlilning asosini tashkil qiladi. O‘zbek tilida kichraytirish affikslari, -cha, chak qo‘shimchalari orqali erkalash shakli: -jon, -xon, -oy, -oyim, -gina affikslari
yordamida hosil qilinadi. Hurmat, mensimaslik, kinoya, gumonsirash, tanqidga
887
aralash kabi ma’nolar -lar affiksi bilan hosil qilinadi. -gina qo‘shimchasi chegara,
erkalash, yaqinlik ma’nolarini yuzaga chiqaradi.
Tahlil jarayonida matnda qo‘llanilgan barcha morfologik birliklar emas,
estetik maqsadga xizmat qiladigan, yozuvchining badiiy niyati ifodalangan
morfologik o‘zgarishlar haqida so‘z yuritiladi[3],[4]. Badiiy matn tarjimasi
jarayonida til birliklarining nafaqat lug‘aviy ma’nosi, balki ularning madaniy va
konseptual mazmuni ham muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, “ma’naviyat”
tushunchasi bilan bog‘liq leksik-semantik birliklar tarjimada alohida e’tibor talab
qiladigan murakkab lingvokulturologik qatlamni tashkil etadi. Lingvokulturologiya
til va madaniyat o‘rtasidagi o‘zaro aloqani o‘rganib, til birliklari orqali milliy
qadriyatlar, mentalitet va dunyoqarashning ifodalanishini tahlil qiladi .
Asosiy qism. “Ma’naviyat” konsepti o‘zbek tilida axloqiy qadriyatlar, ruhiy
kamolot, milliy an’analar va diniy-falsafiy qarashlarni o‘zida mujassam etgan keng
semantik maydonni tashkil qiladi[5]. Shu sababli ushbu tushuncha bilan bog‘liq
birliklar badiiy matnda turli konnotativ ma’nolarni ifodalaydi. Masalan, vijdon,
ezgulik, poklik, halollik, iymon, ruhiyat, odob kabi birliklar ma’naviy
qadriyatlarning til orqali ifodalanishiga xizmat qiladi[6]. Tadqiqotlarda bu kabi
birliklar “ma’naviyat” semantik maydonining tarkibiy qismi sifatida qaralib,
ularning turli sinonimik va semantik aloqalari mavjudligi ta’kidlanadi.
Badiiy matn tarjimasida mazkur birliklarni boshqa tilga o‘girish jarayonida
muhim muammolardan biri – ekvivalentlik masalasi hisoblanadi. Ba’zi hollarda
bir tildagi ma’naviy tushuncha boshqa til tizimida to‘liq ekvivalentga ega
bo‘lmasligi mumkin. Shunday vaziyatlarda tarjimon kontekstual yoki tavsifiy
tarjima usullaridan foydalanishga majbur bo‘ladi. Tadqiqotchilar buni “madaniy
semantik nomuvofiqlik”[7] deb atashadi va bu hodisa ayniqsa abstrakt
tushunchalar tarjimasida yaqqol namoyon bo‘lishini qayd etadilar.
Lingvokulturologik yondashuvga ko‘ra, har bir til birliklari o‘zida milliy
madaniyatga xos ma’no qatlamlarini saqlaydi[8]. Shu sababli badiiy matnda
uchraydigan ma’naviy tushunchalarni tarjima qilish jarayonida faqat grammatik
yoki leksik moslik yetarli emas. Tarjimon matndagi madaniy konnotatsiya, tarixiy
tajriba va milliy mentalitetni ham hisobga olishi lozim. Bu esa tarjimaning
adekvatligi va badiiy ta’sirchanligini ta’minlaydi .
Bundan tashqari, lingvokulturologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, badiiy
matndagi til birliklari ko‘pincha ramziy va metaforik ma’nolarga ega bo‘ladi.
Bunday birliklar milliy madaniyatga xos obrazlar orqali ma’naviy qadriyatlarni
ifodalaydi. Shu sababli tarjimon bunday birliklarni tarjima qilishda faqat so‘zmaso‘z usulga emas, balki funksional va semantik moslik tamoyillariga ham tayanishi
zarur. Til birliklarining konnotativ semantikasi aynan shu jarayonda muhim rol
o‘ynaydi, chunki ular xalqning madaniy qadriyatlari va dunyoqarashini aks ettiradi
Shuningdek, badiiy matnda ma’naviyat bilan bog‘liq birliklar ko‘pincha qahramon
xarakterini ochish, muallifning estetik qarashlarini ifodalash va asarning umumiy
g‘oyaviy yo‘nalishini shakllantirishda xizmat qiladi. Shu bois tarjimon ushbu
888
birliklarni adekvat tarjima qilish orqali asarning badiiy-estetik qiymatini saqlab
qolishi zarur.
Xulosa. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, badiiy matnda “ma’naviyat” leksiksemantik maydoni birliklari til va madaniyatning o‘zaro bog‘liqligini aks ettiruvchi
muhim lingvistik hodisa hisoblanadi. Ushbu birliklar milliy qadriyatlar, axloqiy
me’yorlar va xalqning dunyoqarashini ifodalovchi semantik tizimni tashkil etadi.
Badiiy tarjima jarayonida mazkur birliklarni to‘g‘ri talqin qilish tarjimonning
lingvokulturologik kompetensiyasiga bog‘liq. Tarjimon faqat til bilimiga emas,
balki madaniy kontekstni chuqur anglashga ham ega bo‘lishi zarur. Chunki
ma’naviy tushunchalar ko‘pincha milliy madaniyatga xos konnotativ ma’nolarni
o‘zida mujassam etadi.
Shu sababli badiiy matnda “ma’naviyat” semantik maydoniga mansub
birliklarni tarjima qilishda lingvokulturologik yondashuvdan foydalanish muhim
ahamiyatga ega. Bu yondashuv tarjimada semantik aniqlikni ta’minlash, milliymadaniy xususiyatlarni saqlab qolish hamda asarning badiiy-estetik qiymatini
to‘liq yetkazishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Maslova, V.A. (2001). Lingvokulturologiya. Moskva: Akademiya.
2. Teliya, V.N. (1996). Russkaya frazeologiya: Semanticheskie, pragmaticheskie i
lingvokulturologicheskie aspekty. Moskva.
3. Sobirjonova, M.S. (2025). Lingvokulturologiyaning asosiy tushunchalari va bu
tushunchalarning til hamda madaniyat bilan bog‘liqligi. In Tilshunoslik, adabiyot va tarjima
bo‘yicha xalqaro konferensiya materiallari.
4. Qurbonova, M.I. (2021). Tarjimada lingvokulturologik konseptlar muammolari.
Galaxy International Interdisciplinary Research Journal.
5. Akhmedova, M.B., & Jamoliddinova, D. J. Ingliz va o‘zbek tillarida “ma’naviyat”
semantik maydonining sinonimik munosabatlari. Shokh Library Journal.
6. Akhmedova, M.B. (2019). Ingliz va o‘zbek tillarida “ma’naviyat” terminlarini tarjima
qilish usullari. In ICECRS Conference Proceedings.
7. Yo‘ldosheva, M.Q. (2025). Til hodisalarini o‘rganishda lingvokulturologik yondashuv.
Shokh Library Journal.
8. Yuldoshaliyeva, Z. (2025). Konnotativ semantika va madaniy qadriyatlar: Leksik
tahlilga lingvokulturologik yondashuv. Yosh olimlar ilmiy konferensiyasi materiallari.
“DHOCH3” ONLAYN MODUL PLATFORMASI ASOSIDA BOʻLAJAK
NEMIS TILI PEDAGOGLARINING KASBIY MAHORATINI
OSHIRISHNING AHAMIYATI
Xudanova Shaxnoza Norbutayevna, OʻzDJTU tayanch doktoranti,
E-Mail: hudanova87@mail.ru
Annotatsiya. Mazkur maqolada raqamli ta’lim muhitida boʻlajak nemis tili
oʻqituvchilarini tayyorlashda xalqaro tajribada keng qoʻllanilayotgan “Dhoch3” elektron ta’lim
platformasining pedagogik ahamiyati haqida yoritib beriladi. Pedagogik mahoratli
oʻqituvchilarni tayyorlash tizimining vazifalaridan biri ham pedagoglarning ta’limda axborottexnologiyalaridan maqsadli foydalana olish mahoratini shakllantirishdir.
Kalit soʻzlar: pedagogik mahorat, “Dhoch3“, raqamli ta’lim texnologiyalari
889
Аннотация. В данной статье рассматривается педагогическое значение
электронной образовательной платформы “Dhoch3”, широко применяемой в
международной практике при подготовке будущих преподавателей немецкого языка в
условиях цифровой образовательной среды. Одной из важнейших задач системы
подготовки педагогов с высоким уровнем педагогического мастерства является
формирование у будущих учителей умений целенаправленного использования
информационно-коммуникационных технологий в образовательном процессе.
Ключевые
слова:
педагогическое
мастерство,
“Dhoch3”,
цифровые
образовательные технологии
Abstract.This article examines the pedagogical significance of the “Dhoch3” electronic
educational platform, which is widely used in international practice for training future teachers
of the German language in a digital educational environment. One of the key tasks of the system
for training pedagogically skilled teachers.
Keywords: pedagogical mastery, “Dhoch3”, digital educational technologies
Kirish. XXI asr pedagogikasi ta’limning raqamlashgan muhitida
rivojlanmoqda. Zamonaviy oʻqituvchi va unga qoʻyiladigan talablar shunga mos
ravishda oʻzgarib, moderniyatsiyalashib bormoqda. Pedagogning mahoratiga
qoʻyiladigan talablar orasida raqamli vositalardan foydalanib dars jarayonini
mazmunli olib borish ham belgilab qoʻyilgan. Shu bois raqamli ta’lim
texnologiyalarini darslarda mohirona qoʻllay olish mahoratiga ega boʻlish bugungi
kun uchun dolzarb ahamiyatga ega. Bundan kelib chiqib aytish joizki, boʻlajak
nemis tili pedagoglarini kasbiy faoliyatga tayyorlashda ularning ta’lim platformasi
„Dhoch3“dan foydalanib, darsni maqsadli tashkillashtirish mahoratini oshirish
mazkur tadqiqotimizning asosiy maqsadi hisoblanadi. Bu maqsad asosida
belgilanadigan vazifalar ea quyidagilardan iborat:
-„Dhoch3“ elektron modul platformasining imkoniyatlarini ochib berish;
- „Dhoch3“ orqali ta’lim berish samaradorligini tahlil qilish;
- Boʻlajak nemis tili oʻqituvchilarining kelgusi kasbiy faoliyatga
tayyorlashda ularning kasbiy mahoratini zamon talablariga mos ravishda
oshirishga amaliy va nazariy tavsiyalar berish.
Demak, boʻlajak nemis tili oʻqituvchilarini tayyorlashda mavjud xalqaro
tajribaga tayangan holda ta‘lim berish, ishimizning bugungi kundagi dolzarbligidan
kelib chiqadi.
Asosiy qism. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining PF-60-sonli
farmonida, 2022-2026-yillarga moʻljallangan yangi Oʻzbekistonning taraqqiyot
strategiyasi belgilab qoʻyilgan boʻlib, uning 4-boʻlimi „Adolatli ijtimoiy siyosat
yuritish, inson kapitalini rivojlantirish“ni nazarda tutadi. Ayna shu qismda „ta’lim
sifatini oshirish maqsadlardan biri etib tanlangan. 52-maqsadning 2-bandida esa,
“Innovatsion loyihalarni amalga oshirish uchun barcha yoʻnalishlarda keng
imkoniyatlarni yaratish, tadqiqotlarni va innovatsion tashabbuslarni qoʻllabquvvatlashning zamonaviy mexanizmlarini joriy qilish”[1] belgilangan. Bu esa
Oʻzbekiston Respublikasining globalizatsion indeksdagi oʻrnini yaxshilash va
2030-yilga qadar top-50 mamlakatlar qatoriga qoʻshish uchun joriy qilingan choratadbirlardan biridir. Ushbu huquqiy-normativ hujjat asosida oliy ta’lim tizimida
nemis tili pedagoglarini boʻlajak kasbiy faoliyatga tayyorlashda xalqaro tajriba
890
amaliyotida boʻlgan “Dhoch3” elektron modul platformasining pedagogik
imkoniyatlarini tahlil qilib, amaliy tavsiyalar beramiz..
“Dhoch3” elektron platformasi qirqqa yaqin xorijiy mamlakatlarning oliy
ta’lim tizimida nemis tili oʻqitish va nemis tili pedagoglarini tayyorlashda amalda
qisman yoki toʻliq joriy qilingan. “Dhoch3” modul platformasini DAAD
(Germaniya akademik almashinuv xizmati) tashkiloti onlayn va oflayn ta’lim
uchun ishlab chiqqan. “Dhoch3” elektron ta’lim platformasi 11 ta modulni oʻz
ichiga oladi. Har bitta modul bir yoki bir nechta fanlarni oʻqitish uchun
moʻljallangan boʻlib, ularda taqdim etiladigan ta’lim resurlari muntazam ravishda
yangi adabiyotlar, ilmiy manbaalar asosida yangilanib, boyitib boriladi. Modullar
tarkibidagi fanlar Germaniyaning ilmiy faoliyat bilan shugʻullanuvchi tashkilotlari
olim va professor jamoasi hamkorligida ishlab chiqilib, butun dunyo boʻyicha
nemis tili oʻqitish tizimiga tavsiya qilingan [2]. Standartlar xalqaro oʻqitish
me’yorlariga mos kelib, oʻquv jaraynida ularni milliy ta’lim tizimining oʻquv
dasturlariga moslash imkoniyati mavjud.
Ushbu platformada yangi metodik va didaktik ishlanmalar hamda raqamli
ta’lim vositalari mavjud. Uni qoʻllash jarayonida boʻlajak oʻqituvchiga egallashi
lozim boʻlgan til bilimlari berib boriladi. Nazariya va amaliyot har bir dars
mavzusida taqdim etiladi. Nazariy ma’lumotlarga oid qoʻllanma va darsliklar esa
elektron shaklda “raqamli kutubxonada” [3] joylashtirilgan. Har bir nazariy
material bilan tanishgandan keyin foydalanuvchi shu olingan bilimlar asosida
metodik hamda didaktik jihatdan shu nazariya mos keladigan amaliy mashgʻulot
va topshiriqlarni bajaradi. Ulardan foydalanish asosida raqamli kompetensiya
shakllanadi. Uni rivojlantirishga qaratilgan ishlanma va qoʻllanmalar taqdim
etilgan. Shu kompetensyaga tayanib, pedagog uni amaliy faoliyatda qoʻllaydi
hamda oʻz raqamli kometentligini rivojlantiradi. Platformadan tizimli ravishda
izchil foydalanish esa pedagogik mahoratni oshirishni ta’minlab beradi.
Mahoratli pedagog esa raqamli texnologiyalar rivojlangan asrda yashab,
ta’lim olayotgan oʻquvchiga qiynalmasdan dars berishga erishadi. Chunki unda
“texnologik pedagogik bilimlar” [4] rivojlangan boʻladi. Shu oʻrinda mazkur
platformadan foydalanish qoʻllanmasiga qisqacha toʻxtlib oʻtishni maqsadga
muvofiq deb topdik. Demak, “Dhoch3” platformasidan foydalanish uchun daad.de
rasmiy sayti orqali roʻyxatdan oʻtiladi [5]. Keyingi bosqichda esa nemis tili
oʻqituvchisining talabalar bilan raqamli ta’lim platformasida joylangan ta’lim
resurslaridan foydalanishlariga ruhsat beriladi. Materiallarni qoʻllashda mualliflik
huquqlariga qat’iy rioya qilish talab etiladi.
Shu oʻrinda ta’kidlash joizki, xalqaro tajribani oʻrganish va uning milliy
ta’lim tizimiga moslash bugungi kunda ta’lim tizimida katta ahamiyatga esa.
chunki xalqaro tajribada sinovdan oʻtgan ta’lim platformasi “Dhoch3” asosida
faoliyat olib borish ta’limda uning samarador natijasini ta’minlaydi.
Shuning uchun ham biz ushbu platformadan foydalanish boʻyicha quyidagi
amaliy va nazariy tavsiyalarni ishlab chiqdik:
891
- “Dhoch3” elektron platformasi orqali nemis tilida yaratilgan autentik ta’lim
materiallarini tez va qulay olish imkoniyatining mavjudligi nemis tili pedagogining
ishonchli va dolzarb ta’lim maeriallarini vaqtdan unumli foydalanib topa olishiga
koʻmaklashadi;
- Pedagogning “Dhoch3” taqdim etadigan inetraktiv ta’lim vositalaridan
foydalanishi uning metodik va didaktik imkoniyatlarini oshiradi, dars mazmunini
boyitadi hamda oʻqituvchining metodik-didaktik jihatdan faoliyatga tayyrgarligini
ta’minlaydi.
- Pedagogning ta’lim jarayoni uchun taqdim etadigan topshriqlari tizimining
izchilligi ta’minlanadi hamda ular mavjud javoblar asosida obyektiv baholashga
xizmat qiladi.
Demak, yuqorida ishlab chiqilgan tavsiyalardan anglashiladiki, har bir
tavsiya asosida olib borilgan faoliyat, albatta, pedagogik mahoratni oshirishga
imkoniyat tugʻdiradi. Bu esa, mazkur platformadan foydalanib, ta’lim berish
imkoniyatlarining keng ekanligidan dalolat beradi.
Xulosa va amaliy tavsiyalar: Xulosa sifatida aytish mumkinki, raqamli
ta’lim texnologiyalarining kompyuter, internet yoki ta’limiy dasturiy mahsulotlar
singari turli shakllari mavjud. Shu jihatdan ular kasbiy mahoratni oshirishda
turlicha ahamiyat kasb etadi. Tadqiqotimizda esa “Dhoch3” onlayn ta’lim
platformasining b’lajak nemis tili pedagoglarining asbiy mahoratini oshirishdagi
roli yoritib berildi.
Tahlillar asosida ishlab chiqilgan amaliy tavsiyalar esa ta’lim tizimini
rivojlantirishga, pedagogik faoliyatni samarador natijaga olib chiqishga xizmat
qiladi. Xususan, “Dhoch3” raqamli ta’lim platformasidan foydalanilganda, kasbga
oid nazariy bilim, koʻnikma va malakalar oshiriladi. Innovatsion didaktik va
metodik ishlanmalardan foydalanilganda esa nemis tili oʻqituvchisining amaliy
tajribasi boyiydi. Bu esa ta’limni qiziqarli olib borishga turtki boʻladi. Natijada esa,
“Dhoch3” raqamli ta’lim platformasini qoʻllash asosida ta’limda samaradorlikka
erishiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1. www.lex.uz. Oʻzbekiston Pespublikasi Prezidentining 28.01.2022-yildagi “2022-2026yillarga moʻljallangan yangi Oʻzbekistonning taraqqiyot strtegiyasi toʻgʻrisida”gi PF-60-son
Farmoni
2. Fathy H., Buchholz S.(2023) Das Programm Dhoch3. Genese, aktuelle Entwiclungen
und Zukunftsperspektiven. // Deutsch als Fremdsprache in der digitalen Welt. Zu aktuellen
Entwicklungen in Lehre und Forschung. – Bonn: Deutscher Akademischer Austauschdienst e.V.
Februar 2023.01. – S. 216. 15-b.
3. Romano Wieczorek (2020). Einsatz digitaler Medien im Unterricht. Integration mit
Fokus auf das Fach Deutsch. Grin, 2020. 8-b.
4. Martin Rothland und Simone Herrlinger (Hrsg.) (2020). Digital?! Perspektiven der
Digitalisierung für den Lehrerberuf und+ die Lehrerbildung. Münster, Waxmann. S. 210. 54-b.
5. www.daad.moodle.de ta’lim sayti. URL: https://moodle.daad.de data acces:
08.12.2025.
892
ПРИМЕНЕНИЕ ИННОВАЦИОННЫХ ПОДХОДОВ И МЕТОДОВ В
ПРЕПОДАВАНИИ ИСТОРИИ В ОБЩЕСТВЕННЫХ ШКОЛАХ
Абдувaхидов Дилшод Нарботирович, асс.учитель,
Экономический и педагогический университет
Самаркандского кампуса,norbotirovich@mail.ru
Аннотация. В статье рассматриваются теоретические и практические вопросы
использования инновационных педагогических технологий, интерактивных методов,
информационно-коммуникационных средств и цифровых образовательных платформ в
преподавании истории в общеобразовательных школах. На основе научных данных
анализируется роль современных подходов в развитии исторического мышления,
источниковедческих компетенций и навыков критического мышления учащихся.
Ключевые слова: инновационное образование, методика преподавания истории,
интерактивные методы, ИКТ, медиаресурсы, компетентность, историческое
мышление.
Annotatsiya. Maqolada umumiy o‘rta ta’lim maktablarida tarix fanini o‘qitishda
innovatsion pedagogik texnologiyalar, interaktiv metodlar, axborot-kommunikatsiya vositalari
va raqamli ta’lim platformalaridan foydalanishning nazariy va amaliy masalalari ko‘rib
chiqilgan. O‘quvchilarning tarixiy tafakkuri, manbashunoslik kompetensiyalari va tanqidiy
fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirishda zamonaviy yondashuvlarning o‘rni ilmiy ma’lumotlar
asosida tahlil qilingan.
Tayanch iboralar: innovatsion ta’lim, tarix o‘qitish metodikasi, interfaol metodlar, AKT,
mediaresurslar, kompetentlik, tarixiy tafakkur.
Abstract. The article examines the theoretical and practical issues of using innovative
pedagogical technologies, interactive methods, information and communication tools, and
digital educational platforms in teaching history in general education schools. Based on
scientific data, the role of modern approaches in developing students' historical thinking,
source-based competencies, and critical thinking skills is analyzed.
Keywords: innovative education, history teaching methodology, interactive methods, ICT,
media resources, competence, historical thinking.
Введение. В условиях стремительно развивающейся глобализации и
цифровой трансформации требования к системе образования радикально
меняются. Международные программы оценки, такие как PISA, TIMSS,
PIRLS, оценивают не только уровень знаний учащихся, но и их компетенции,
такие как навыки практического мышления, аналитический подход и
способность принимать решения в проблемных ситуациях. Это, в свою
очередь, требует обновления содержания и методологии образовательного
процесса.
Переосмысление
содержания
образования
на
основе
компетентностного подхода, формирование из учащихся не готовых
получателей знаний, а активных создателей знаний, стало приоритетом
современного образования. История в системе общеобразовательных школ
выполняет важные задачи, такие как укрепление исторической памяти
учащихся, понимание национальной идентичности, привитие универсальных
гуманистических ценностей и формирование социального мышления.
Историческое образование служит не только для знания фактов и дат,
но и для развития таких навыков, как историческое мышление,
893
аналитический подход, определение причинно-следственных связей,
сравнение исторических источников и формулирование логических выводов.
Поэтому совершенствование методологии преподавания истории на основе
современных инновационных подходов считается одним из центральных
вопросов современной образовательной политики. В последние годы в
Республике Узбекистан были проведены фундаментальные реформы,
направленные на модернизацию образовательного процесса, обновление
учебных планов на основе международного опыта и повышение
педагогического мастерства учителей. В частности, Закон «Об образовании»,
государственные программы «Воспитание молодежи как духовно и
нравственно зрелых личностей» и принятые решения о развитии школьного
образования требуют широкого внедрения в практику инновационных
методов обучения. Мысли нашего Президента Ш.М. Мирзиёева о том, что
«национальная история должна создаваться в национальном духе. В
противном случае она не будет иметь воспитательного эффекта. Мы должны
учить нашу молодежь учиться на истории, делать выводы и вооружать ее
историческими знаниями и историческим мышлением», еще больше
усиливают роль истории в формировании умов учащихся [1].
В целом, использование инновационных методов на уроках истории
сегодня побуждает учащихся к активности, стимулирует самостоятельные
исследования, развивает критическое мышление, оживляет образовательный
процесс и расширяет возможности визуального восприятия исторических
событий.
Инновационные подходы в образовании XXI века представляют собой
систему организации образовательного процесса на основе современных
научно-педагогических принципов, ориентированную на опыт учащихся,
проблемно-ориентированную, интерактивную и сочетающую цифровые
технологии. Теоретические основы инновационных подходов базируются на
принципах конструктивизма, компетентностного подхода, теории активного
обучения, концепции личностно-ориентированного образования и
когнитивной психологии. В современной педагогической науке теория
конструктивизма является одним из главных идеологических источников
инновационного образования. Согласно этому подходу, основанному Ж.
Пиаже и Л.С. Выготским, знание не дается в готовом виде, а строится
посредством личного опыта и активного мышления ученика [2].
Конструктивистский подход к истории требует следующего:
• понимание учащимся исторических процессов не через готовые
утверждения, а через анализ, сравнение, сопоставление и интерпретацию;
• учебный процесс становится активной средой, в которой развивается
историческое мышление учащегося;
• работа над проблемными ситуациями, историческими источниками,
картами, статистическими таблицами и периодическими процессами
активизирует процесс «конструирования знаний» у учащегося.
894
Этот подход согласуется с идеей Э. Карра о том, что «история — это
реальность, воссозданная в сознании историка» [3].
Действительно, незнание истории своей страны и региона, в котором
человек живет, влияет на социокультурный уровень всего общества, и
национальная идентичность исчезает. Национальная идентичность — это не
то, что можно привить. Это чувство можно культивировать только путем
пробуждения интереса к истории у школьников и студентов. Сегодня знания
молодежи в области истории нельзя считать достаточными. На наш взгляд,
этому есть несколько причин. Прежде всего, серьезной проблемой является
неоправданность традиционного метода преподавания истории. Учебные
программы до сих пор разрабатываются по советской модели, и учебники
издаются на этой основе.
Нынешние государственные образовательные стандарты преподавания
истории в средних школах направлены на заучивание исторических дат,
топонимов, информации о важных событиях и процессах, оставивших
определенный след в истории человечества от древнейших времен
Узбекистана и мировой истории до начала XX века, одним словом,
превращение ума ученика в «хранилище данных». Но о преподавании
методов исторического исследования, формировании навыков использования
музеев, памятников, археологических курганов, архивов не говорится. У
японцев есть замечательная пословица: «Если хочешь оказать кому-то
услугу, не давай рыбу, научи его ловить». В настоящее время в
общеобразовательных школах в 5-11 классах преподается всего 12
учебников. Все они полны дат, топонимов и исторических событий. В
большинстве наших школ используются традиционные методы обучения.
Этот метод мог быть эффективен в 70-90-х годах прошлого века. Потому что
в то время различные технологии, привлекающие внимание учеников, еще не
были распространены, и единственным местом, представляющим интерес
для учеников, была школа. Сейчас существует множество технологий,
привлекающих внимание учеников. К ним относятся компьютерные игровые
клубы, открытые рядом со школами, и смартфоны, которые можно найти в
руках каждого ученика. Отвлечение внимания учеников от этих
отвлекающих элементов является наиболее актуальной проблемой
современного мира [4].
Именно поэтому необходимо обращаться к современным ученикам с
помощью новых стратегий и подходов к обучению. В противном случае
учителя, например, учителя истории, будут почти каждый день сталкиваться
с вопросами учеников, такими как: «История скучна», «Слишком много дат
нужно запоминать», «Зачем мне знать о событиях, которые произошли
давным-давно?». По мнению исследователей, работающих в области
образования и воспитания, современное образование должно фокусироваться
на самостоятельной деятельности учащихся, командной работе,
самообучении, инновационной и практической деятельности, критическом
895
мышлении и инициативе. Поскольку история является важной составляющей
образования, учителя должны стараться заинтересовать учеников и побудить
их к пониманию истории, а не к ее заучиванию. Одним из наиболее
эффективных современных подходов к преподаванию истории является
использование
интерактивных
мультимедийных
образовательных
инструментов. К ним относятся симуляции виртуальной реальности,
приложения дополненной реальности и образовательные видеоигры. С их
помощью ученики могут виртуально погрузиться в исторические события,
углубляя свое понимание прошлого в увлекательной и захватывающей
форме. Приложения могут оживить историю в классе, интегрируя
исторические изображения и информацию в реальный мир.
Образовательные
видеоигры
не
только
делают
обучение
увлекательным, но и развивают навыки решения проблем и принятия
решений, которые необходимы для исторического анализа. Цифровое
повествование — еще один инновационный метод, который можно
использовать на уроках истории. Студенты могут создавать мультимедийные
презентации, включающие изображения, видео и истории, чтобы
рассказывать об исторических событиях или людях. Этот метод не только
улучшает навыки исследования и презентации, но и позволяет им подходить
к истории с творческой точки зрения. Поощрение студентов к созданию
собственных историй помогает углубить их понимание исторического
контекста и способствует развитию эмпатии к изучаемым людям и событиям.
Использование первоисточников является ключевым аспектом исторических
исследований.
Интеграция
инновационных
методов
анализа
первоисточников, таких как оцифрованные исторические документы, письма,
фотографии и артефакты, может значительно улучшить аналитические
навыки студентов. Онлайн-базы данных и архивы предоставляют обширное
хранилище первоисточников, к которым можно получить доступ и которые
можно анализировать совместно. Направление студентов на критическую
оценку этих источников помогает им развить более глубокое понимание
исторических событий и побуждает их подвергать сомнению достоверность
и точность имеющейся информации. Геймификация делает обучение более
интерактивным и увлекательным, интегрируя игровые элементы в неигровые
контексты. Исторические викторины, головоломки и образовательные
настольные игры могут преобразить обстановку в классе. Такие мероприятия
не только закрепляют исторические знания, но и способствуют здоровой
конкуренции и командной работе. Геймификация создает чувство
достижения и мотивации, побуждая студентов активно участвовать и
преуспевать в изучении истории [5].
Демонстрация учащимся видеороликов и кинофрагментов, связанных с
процессом урока, а также просмотр всего видео дома, также способствует
правильному использованию интернета. Сегодня не секрет, что большинство
студентов и школьников постоянно используют мобильные средства связи и
896
социальные сети, что является основой для поиска эффективного решения
проблемы использования социальных сетей. Использование интерактивных
методов в преподавании истории для превращения уроков в реальную
творческую среду формирует творческое мышление учащихся и повышает
эффективность урока. Западная педагогика основана на том, что постоянное
использование дидактических игр во время урока истории дает очень
хорошие результаты. Если мы возьмем результаты международных
исследований качества образования (PISA, PIRLS, TIMSS, TALIS, ICILS), то
страны Россия, Сингапур, Гонконг, Ирландия, Финляндия, Польша, Северная
Ирландия, занимающие самые высокие места по эффективности образования,
являются лидерами в эффективной системе обучения. Для нас важно
использовать интерактивные методы для достижения содержательных
уроков. Во-первых, это эффективно при работе с шумным классом, ускоряет
процесс вовлечения, организует процесс немедленного выполнения заданий
и перехода к следующим, мотивирует учеников и служит множеству других
целей.
Самое важное – это возможность создания атмосферы творчества с
помощью простых движений рук. При этом использование дидактических
игр во время урока включает в себя ряд целей, которые учитель хочет
достичь на уроке. К ним относятся: систематичность, историчность,
типология, диалектика, культурная значимость, связь между деятельностью,
практикой и практикой, общность образования, его инклюзивность,
специальная подготовка в общеобразовательном учреждении, психология
игровой деятельности в развитии личности ученика и т.д. Со стороны
учеников формируются воображение об игровых технологиях, интерес к
процессу, хорошая память, командообразование, мышление, отказ от
шумных действий, активность, любопытство, сравнение, привлечение
внимания, процесс вовлечения застенчивых учеников в творческую среду,
приобретение
опыта,
самостоятельное
мышление,
формирование
уникального коллективного мышления посредством игры, обучение
соблюдению правил и определенных условий, учет временных норм, быстрое
формулирование выводов, развитие умственных способностей посредством
быстрого усвоения знаний, а также формируется взаимодействие детей друг
с другом [6].
В целом, инновационные методы требуют от учителя постоянной
самосовершенствования,
эффективного
планирования
уроков
и
использования различных цифровых и ресурсных средств. В этом процессе
широкое использование современных образовательных программ,
электронных платформ, исторических карт, мультимедийных учебников,
интерактивных тестов и виртуальных туров напрямую влияет на качество
образования. Также несравнима роль инновационных методов в
формировании у учащихся исторического мышления, уважения к
культурному наследию, национальной идентичности и глобального
897
мировоззрения. Исследования также показывают, что на уроках, где
используются инновационные методы, активность учащихся увеличивается
на 30–40 процентов, а уровень запоминания темы — на 25–35 процентов [7].
Такие подходы превращают ученика в участника процесса и формируют
высокоуровневые мыслительные практики, такие как выражение личной
реакции на исторические события, сравнение альтернатив и анализ
причинно-следственных связей.
В заключение, преподавание истории в средних школах с
использованием инновационных методов не только повышает эффективность
урока, но и помогает учащимся развиваться как интеллектуалам с навыками
XXI века. Переход от традиционных подходов к современным,
интерактивным и интегрированным методам преподавания истории остается
одним из приоритетов современной образовательной политики. В будущем
необходимо дальнейшее развитие цифровых образовательных платформ в
этой области, повышение инновационной компетентности учителей и обмен
передовым опытом между школами.
Список литературы:
1. Муртазаева Р.Х. Новейшая история Узбекистана, Учебник, Т.: 2022
1. Piaget J. The Child’s Construction of Reality. – New York: Basic Books, 1954.
2. Carr E.H. What is History? – London: Penguin Books, 1961
3. Нематиллаева Г. «Важность и достижения использования нетрадиционных
методов в преподавании истории в средних школах». Новый Узбекистан. Новый научный
журнал, том I, выпуск 4, 2024.
4. Хакимова Р. «Использование современных инновационных подходов в
преподавании истории в средних школах», Материалы научно-практической конференции
«Перспективы современной науки и образования», 2024.
5. Талипов О.К., Усмонбаева М. Прикладные основы педагогических технологий
(учебник). – Т.: издательство «Фан», 2006.
6. Джалaлов Дж. Теория и практика педагогических технологий. – Т.: «Фан и
технология», 2020.
ВЛИЯНИЕ ЛИНГВИСТИЧЕСКИХ «АЛГОРИТМОВ ЭМПАТИИ» ПОД
УПРАВЛЕНИЕМ ИСКУССТВЕННОГО ИНТЕЛЛЕКТА В ИННОВАЦИОННЫХ
ПЛАТФОРМАХ ВИРТУАЛЬНОЙ СИМУЛЯЦИИ НА СОЦИАЛЬНУЮ
АДАПТИВНОСТЬ КАДРОВ: ЭКСПЕРИМЕНТАЛЬНОЕ ИССЛЕДОВАНИЕ
Муротова Гулноз Нематовна, ДжизГПУ
Факультет филологии, Кафедра романо-германских языков
исполняющая обязанности доцента, gulnozmurotova67@gmail.com
Annotatsiya. Ushbu maqolada innovatsion virtual simulyatsiya (VR/AR) platformalarida
sun’iy intellekt (AI) boshqaruvidagi lingvistik “empatiya algoritmlari”ning sog‘liqni saqlash va
ta’lim sohasi kadrlarining ijtimoiy moslashuvchanligiga ta’siri eksperimental tadqiqot orqali
o‘rganildi. AI chatbotlarning til orqali his-tuyg‘ularni aks ettirish darajasi (past va yuqori
empatiya rejimlari) solishtirildi. Tadqiqot O‘zbekiston oliy ta’lim va tibbiyot muassasalarida
o‘tkazilgan bo‘lib, 80 nafar kadr (o‘qituvchilar va tibbiy xodimlar) ishtirok etdi. Natijalar shuni
ko‘rsatdiki, yuqori lingvistik empatiya algoritmlaridan foydalangan eksperimental guruhda
ijtimoiy moslashuvchanlik ko‘rsatkichi 32% ga oshgan (p < 0,01), bu stressli vaziyatlarda til
898