Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot

Nashrni PDF ko‘rinishida o‘qing

975 bet · PDF · 9.23 MB

Yuklab olish
Matn ko‘rinishi 881–900 / 975 bet

Matn PDF fayldan avtomatik ajratilgan, shuning uchun formatlash buzilgan bo‘lishi mumkin. To‘g‘ri ko‘rinish uchun PDF nusxani oching.

881-bet

ta’sir qiluvchi murakkab fenomen sifatida tahlil qilishni maqsad qildik. Bizning fikrimizcha, kadrlar tayyorlashda innovatsiyalar insonning kognitiv qobiliyatlarini o‘ldirmasligi, aksincha, milliy tilimizning imkoniyatlari va gumanitar prinsiplar asosida uning ijodiy salohiyatini boyitishi shart. Tadqiqot davomida aynan mana shu muvozanatni saqlashning ilmiy-amaliy yo‘llari, raqamli etika va til adaptatsiyasi masalalari batafsil yoritib beriladi. Sun’iy intellekt asosida kadrlar tayyorlashni tashkil etishda, birinchi navbatda, lingvistik adaptatsiya muammosiga to‘qnash kelamiz. Bugungi kunda SI tizimlari, xususan, katta til modellari (LLM) asosan ingliz tili grammatikasi va mantiqiy qurilmalariga tayanadi. Bu esa o‘zbek tilida ta’lim olayotgan bo‘lajak mutaxassislar uchun o‘ziga xos "til to‘sig‘i"ni yuzaga keltirmoqda. Gap shundaki, talaba SI yordamida ma’lumot qidirganda yoki matn yaratganda, u o‘z-o‘zidan mashina tarjimasi mahsuli bo‘lgan, milliy tilimizning badiiy jozibasi va grammatik qoidalaridan yiroq bo‘lgan "sun’iy nutq" ta’siriga tushib qolmoqda. Bu esa professional terminologiyaning buzilishiga va kadrlar nutq madaniyatining bir qolipli (shablonli) bo‘lib qolishiga sabab bo‘lyapti. Ijtimoiy-gumanitar nuqtai nazardan qaraganda, o‘qitishni innovatsion tashkil etishda "shaxsiy namuna" omili zaiflashayotganini kuzatish mumkin. An’anaviy ta’limda ustoz nafaqat bilim beruvchi, balki ijtimoiy axloq, nutq odobi va kasbiy etika namunasidir. SI asosidagi o‘qitishda esa muloqot markaziga algoritmlar ko‘chmoqda. Bu jarayonda talaba "quruq bilim"ni tez oladi, biroq u bilimni ijtimoiy mas’uliyat bilan bog‘lashda oqsamoqda. Kadrlar tayyorlashda gumanitar fanlarning o‘rni shuning uchun ham muhimki, ular texnologiyaga "ruh" va "axloq" beradi. Agar biz texnologik innovatsiyalarni gumanitar tahlilsiz joriy etsak, kelajakda faqat buyruqlarni bajaruvchi, lekin qaror qabul qilishda ijtimoiy oqibatlarni hisobga olmaydigan "robot-kadrlar" qatlamini yaratib qo‘yishimiz hech gap emas. Shuningdek, kadrlar tayyorlashning innovatsion modelida kognitiv dangasalik fenomeni ham ko‘zga tashlanmoqda. Sun’iy intellekt murakkab lingvistik tahlillarni soniyalar ichida bajarib berishi talabalarda intellektual izlanishga bo‘lgan ishtiyoqni pasaytirmoqda. Til o‘rganish, matn ustida ishlash va gumanitar tadqiqotlar o‘tkazish jarayoni shunchaki natijaga erishish vositasiga aylanib qolmoqda. Vaholanki, ta’limning asosiy mohiyati — natija emas, balki o‘sha natijaga boradigan yo‘ldagi aqliy mehnat va lingvistik izlanishdir. Olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, sun’iy intellekt asosida kadrlar tayyorlash faqat texnologik jarayon emas, balki jamiyatning intellektual va lingvistik qiyofasini belgilovchi gumanitar hodisadir. Innovatsion o‘qitish modellarini joriy etishda inson omili va til madaniyatini asrab qolish uchun quyidagi amaliy tavsiyalarni tatbiq etish maqsadga muvofiq deb hisoblaymiz: Lingvistik xavfsizlikni ta’minlash: Oliy ta’lim tizimida SI bilan ishlash jarayonida milliy tilning (o‘zbek tili) terminologik bazasini himoya qilish va boyitish. Mashina tarjimasi mahsuli bo‘lgan "sun’iy nutq" uslubiga qarshi talabalarda professional tahrir va filologik tahlil ko‘nikmalarini shakllantirish. 879

882-bet

Gumanitar filtrni joriy etish: Har qanday texnologik innovatsiya o‘quv dasturiga kiritilishidan oldin uning sotsiolingvistik va etik ta’siri ekspertlar tomonidan baholanishi lozim. Texnik mutaxassisliklarda ham "Raqamli etika" va "Nutq madaniyati" fanlarining o‘rnini kuchaytirish. Gibrid o‘qitish metodikasi: SI imkoniyatlaridan faqat texnik vosita sifatida foydalanib, darsning mazmuniy qismida jonli muloqot, bahs-munozara va tanqidiy tahlilga asoslangan an’anaviy "ustoz-shogird" tizimini saqlab qolish. Bu talabalarda "kognitiv dangasalik" shakllanishining oldini oladi. Lokal korpuslarni yaratish: Global SI tizimlariga qaramlikni kamaytirish uchun milliy ta’lim resurslari va til korpuslari asosida ishlovchi mahalliy intellektual platformalarni rivojlantirish. Xulosa qilib aytganda, kadrlar tayyorlash tizimiga sun’iy intellektning kirib kelishi shunchaki texnik yangilanish emas, balki ta’limning gumanitar mohiyatini sinovdan o‘tkazuvchi jarayondir. O‘tkazilgan tahlillar shuni tasdiqlaydiki, innovatsion yondashuvlar kadrlar salohiyatini oshirishi uchun ular, birinchi navbatda, milliy til va ijtimoiy qadriyatlar zaminiga qurilishi lozim. Mashina mantiqi inson tafakkurini boyitishi kerak, lekin uni cheklab qo‘ymasligi shart. Kelajak kadrlari nafaqat algoritmlarni boshqaradigan mutaxassislar, balki raqamli dunyoda o‘zligini, tilini va ijtimoiy mas’uliyatini saqlab qolgan shaxslar bo‘lib yetishishi maqolada ko‘tarilgan muammolarning eng to‘g‘ri yechimidir. Faqatgina texnologik imkoniyatlar va gumanitar tamoyillar o‘rtasidagi uyg‘unlik bilangina intellektual salohiyatli kadrlar tayyorlashning barqaror modeliga erishish mumkin. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Russell, S.J., & Norvig, P. Artificial Intelligence: A Modern Approach. 4th Edition. Pearson, 2020. 2. Floridi, L. The Ethics of Artificial Intelligence: Principles, Challenges, and Opportunities. Oxford University Press, 2023. 3. Abdurahmonov, Q.X. Inson kapitali: rivojlanish omillari va raqamli iqtisodiyot. – Toshkent: "Innovatsion rivojlanish nashriyot-matbaa uyi", 2020. 4. Holmes, W., & Tuomi, I. State of the Art and Practice in AI in Education. European Journal of Education, 2022. 5. Kaufman, D. Artificial Intelligence in the Humanities. Cambridge University Press, 2024 MATEMATIKA O‘QITISH METODIKASI FANIDAN KASBIY SALOHIYATNI SHAKLLANTIRISHDА VIRTUAL TEXNOLOGIYALARNING O‘RNI Xalmanov Ural Rasulovich, JizDPU, “Boshlang‘ich ta’lim nazariyasi va metodikasi” kafedrasi o‘qituvchisi E-mail: xalmanov77@gmail.com Annotatsiya. Ushbu maqolada matematika o‘qitish metodikasi fani doirasida bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy salohiyatini shakllantirishda virtual texnologiyalarning o‘rni tahlil qilinadi. Virtual ta’lim muhiti, raqamli dasturlar, interaktiv simulyatsiyalar va onlayn 880

883-bet

platformalarning o‘quv jarayonidagi ahamiyati yoritilgan. Shuningdek, matematik tafakkurni rivojlantirish, o‘quvchilarda ijodkorlik, mantiqiy fikrlash va muammoli vaziyatlarda yechim topish ko‘nikmalarini shakllantirishda virtual vositalarning samaradorligi tahlil etiladi. Kalit so‘zlar: kasbiy salohiyat, virtual texnologiyalar, matematika o‘qitish metodikasi, raqamli ta’lim, innovatsion yondashuv, interaktiv o‘qitish. Аннотация. В данной статье анализируется роль виртуальных технологий в формировании профессионального потенциала будущих учителей в рамках дисциплины «Методика преподавания математики». Освещается значение виртуальной образовательной среды, цифровых программ, интерактивных симуляций и онлайнплатформ в учебном процессе. Кроме того, рассматривается эффективность виртуальных средств в развитии математического мышления, формировании у обучающихся творческих способностей, логического мышления и навыков решения проблемных ситуаций. Ключевые слова: профессиональный потенциал, виртуальные технологии, методика преподавания математики, цифровое образование, инновационный подход, интерактивное обучение. Abstract. This article examines the role of virtual technologies in shaping the professional potential of future teachers within the framework of the discipline “Methodology of Teaching Mathematics.” It highlights the significance of virtual learning environments, digital programs, interactive simulations, and online platforms in the educational process. Furthermore, the effectiveness of virtual tools in developing mathematical thinking, fostering creativity, logical reasoning, and problem-solving skills among learners is analyzed. Keywords: professional potential, virtual technologies, methodology of teaching mathematics, digital education, innovative approach, interactive learning. Kirish. Zamonaviy ta’lim tizimida raqamli texnologiyalarni o‘quv jarayoniga joriy etish o‘qituvchining kasbiy salohiyatini rivojlantirishning eng muhim omillaridan biridir. Ayniqsa, matematika o‘qitish metodikasi fanida virtual texnologiyalardan foydalanish — nafaqat nazariy bilimlarni o‘zlashtirish, balki murakkab matematik tushunchalarni vizual va interaktiv tarzda tushuntirish imkonini beradi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 8-oktabrdagi PF–5847sonli Farmoni bilan tasdiqlangan “Oliy ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi”da raqamli ta’lim, masofaviy o‘qitish, virtual laboratoriyalarni rivojlantirish va o‘qituvchilarning raqamli kompetensiyalarini oshirish dolzarb vazifa sifatida belgilangan [1]. Kasbiy salohiyatning mazmuni va matematika o‘qituvchisi uchun ahamiyati. Kasbiy salohiyat – bu o‘qituvchining o‘z faoliyatini samarali amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan bilim, ko‘nikma, malaka, motivatsiya va qadriyatlar tizimidir [2]. Matematik yo‘nalishdagi o‘qituvchilar uchun bu tushuncha quyidagilarni o‘z ichiga oladi: • matematik tafakkur va tahliliy fikrlashni rivojlantirish qobiliyati; • murakkab masalalarni yechishda algoritmik yondashuvni qo‘llay olish; • matematik modellashtirishni tushuntirishda virtual vositalardan foydalanish; • ta’lim jarayonida interaktiv metodlarni integratsiyalash. 881

884-bet

Bu jihatlar o‘qituvchining nafaqat fanga oid bilimini, balki uni o‘quvchiga yetkazish mahoratini ham belgilaydi. Matematika o‘qitish metodikasida virtual texnologiyalarning o‘rni. Matematika fani o‘z mohiyatiga ko‘ra abstrakt tushunchalarga asoslanadi. Shu bois, virtual texnologiyalar bu abstraktsiyani ko‘rgazmali, tushunarli va amaliy shaklda taqdim etish imkonini beradi. Matematika o‘qitish jarayonida quyidagi virtual vositalar samarali natija beradi: • GeoGebra, Desmos, Cabri 3D dasturlari — geometrik shakllar va funksiyalarni dinamik modellashtirishga yordam beradi; • PhET Interactive Simulations – matematik formulalar va qonuniyatlarni interaktiv tarzda sinovdan o‘tkazish imkonini yaratadi; • Google Classroom, Moodle, Edmodo kabi platformalar – topshiriqlarni masofadan berish va nazorat qilish uchun qulay sharoit yaratadi; • Mathematica, MATLAB – yuqori darajadagi hisob-kitob va grafik tahlil imkoniyatlarini beradi. Ushbu vositalardan foydalanish o‘qituvchining kasbiy mahoratini oshirib, ta’limni raqamli muhitga moslashtirishga xizmat qiladi. Virtual texnologiyalar orqali kasbiy salohiyatni shakllantirish bosqichlari Matematika o‘qitish metodikasi fanida bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy salohiyatini virtual texnologiyalar yordamida shakllantirish quyidagi bosqichlarda amalga oshiriladi: 1. Axborot bosqichi – o‘qituvchilar virtual platformalar, dasturlar va onlayn resurslar bilan tanishadilar; 2. Amaliy bosqich – virtual vositalardan foydalangan holda dars loyihalari va interaktiv topshiriqlar ishlab chiqiladi; 3. Refleksiv bosqich – o‘z faoliyatini tahlil qilish, o‘quvchilar natijasini monitoring qilish, virtual muhitda dars samaradorligini baholash amalga oshiriladi. Bu bosqichlar o‘qituvchilarning raqamli, kommunikativ va pedagogik kompetensiyalarini kompleks tarzda rivojlantirishga xizmat qiladi. 4. Virtual texnologiyalar asosida innovatsion dars modellarini yaratish Matematika o‘qitish metodikasida “virtual laboratoriya darsi”, “raqamli loyiha asosidagi dars” va “interaktiv mashg‘ulot” kabi formatlar keng qo‘llanilmoqda. Masalan, bo‘lajak o‘qituvchi GeoGebra dasturida “Parabola va uning xossalari” mavzusida interaktiv model yaratishi, o‘quvchilar esa bu model yordamida funksiyaning grafikini o‘zgartirish qonuniyatlarini o‘zlari kuzatishlari mumkin. Bu yondashuv o‘quvchilarni faol ishtirokchiga aylantiradi, o‘qituvchining esa metodik salohiyatini yangi bosqichga olib chiqadi. Xulosa qilib aytganda, matematika o‘qitish metodikasi fanida virtual texnologiyalardan foydalanish o‘qituvchining kasbiy salohiyatini shakllantirishning samarali vositasidir. Ular o‘quv jarayonini interaktiv, vizual va 882

885-bet

amaliy ko‘rinishga keltirib, talabalarning mustaqil o‘rganish motivatsiyasini kuchaytiradi. Bo‘lajak o‘qituvchilarni tayyorlash jarayonida virtual texnologiyalarni metodik jihatdan to‘g‘ri qo‘llash, raqamli ta’lim resurslarini yaratish hamda innovatsion o‘qitish yondashuvlarini ishlab chiqish bugungi kunda ustuvor ilmiypedagogik yo‘nalishlardan biridir. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Xalmanov U., Aliqulova S. Tekislikdagi harakat, uning eng sodda turlari, analitik ifodasi //Journal of science-innovative research in Uzbekistan. – 2025. – Т. 3. – №. 2. – С. 100107. 2. Xalmanov U., Mardonov B. Inshoatlarni qo‘riqlash tizimini matematik modellashtirish yordamida tashkil etish //Modern Science and Research. – 2025. – Т. 4. – №. 3. – С. 282-286. 3. Сластенин В.А. Педагогика и психология профессионального образования. — Москва, 2010. 4. The role of virtual technologies in developing professional competence in the methodology of teaching mathematics. (2026). International Journal of Artificial Intelligence, 6(02), 656-658. 5. Xalmanov Ural Rasulovich. (2026). Bo‘lajak matematika o‘qituvchisining kasbiy salohiyatini shakllantirish. Multidisciplinary journal: fundamental research scientific journal, 2(02), 55–60. 6. Выготский Л.С. Мышление и речь. — Москва: Лабиринт, 1999. 7. Dewey J. Experience and Education. — New York: Macmillan, 1938. 8. Абдуллаева Н. Теоретические основы формирования педагогической компетентности. — Ташкент, 2021. 9. Каримов А. Педагогическая культура современного учителя. — Самарканд, 2023. 10. Rasulovich X.U. Texnologik talim jarayonda gidroavtomatikaning o‘rni va ruvoji //Ьateriallari to ‘plami. – Т. 17. 11. Xalmanov U., Matematikani o‘qitishda o‘qituvchining psixologik tayyorgarligi «Zamonaviy ijtimoiy psixologiya: an’analar va istiqbollar» mavzuidagi II-xalqaro ilmiy-amaliy anjumani materiallari 12. Xalmanov U., sensor texnologiyalarini oziq ovqat maxsulotlarini ishlab chiqarishda o‘rni. Iste’mol bozorini sifatli oziq-ovqat mahsulotlari bilan ta’minlash-farovonlik va taraqqiyotning muhim omili ilmiy-amaliy anjumani materiallari FarPi 13. Xalmanov U., Телекоммуникация соҳасида кириш занжирларининг асосий кўрсаткичлари. Journal of science-innovative research in Uzbekistan. Research Science and Innovation House TIL VA TAFAKKUR MUNOSABATLARINING RAQAMLI KONSEPTUALIZATSIYASI: KOGNITIV TILSHUNOSLIK TAMOYILLARI SUN’IY INTELLEKT TIZIMLARIDA Xikmatullayeva Mohichexra Latifjon qizi, O‘zDJTU doktoranti xikmatullayevamohichexra@gmail.com Annotatsiya. Ushbu maqolada til va tafakkur munosabatlarining klassik nazariyalari va ularning zamonaviy sun’iy intellekt (SI) tizimlaridagi raqamli talqini tadqiq etiladi. Tadqiqotda kognitiv tilshunoslikning asosiy tushunchasi-, konseptualizatsiya jarayonining sun’iy neyron tarmoqlari arxitekturasidagi o‘rni tahlil qilingan. Lingvistik nisbiylik gipotezasi (Sapir-Uorf) 883

886-bet

prizmasi orqali katta til modellarining (LLM) dunyo manzarasini shakllantirish imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: Til va tafakkur, kognitiv tilshunoslik, konseptualizatsiya, sun’iy intellekt, lingvistik nisbiylik, semantik model. Annotation.This article explores classical theories of the relationship between language and thought and their contemporary digital interpretation in artificial intelligence (AI) systems. The study analyzes the core concept of cognitive linguistics conceptualization and its role within artificial neural network architectures. Through the prism of the Sapir–Whorf hypothesis of linguistic relativity, the paper examines the capacity of large language models (LLMs) to shape representations of the world. Keywords: Language and thought, cognitive linguistics, conceptualization, artificial intelligence, linguistic relativity, semantic model. Kirish. Hozirgi davrda umumiy tilshunoslikda til va tafakkur asosiy muammo sifatida o‘rganilib kelinmoqda. Til murakkab tuzilishga ega bo‘lgan fiziologik, biologik, ijtimoiy jarayonlar mahsulidir va faqat insonga xos murakkab ijtimoiy hodisadir. Ferdenant de Sossyurning fikricha, til – ma’lum bir ijtimoiy jamoaga tegishli kishilarning nutqiy faoliyati orqali to‘plangan xazinadir. Bu har bir til egasi ongida virtual mavjud bo‘lgan grammatik sistema, to‘g‘rirog‘i, u individlar yig‘indisi ongida yashaydi. Chunki til hech bir alohida individda to‘liq mavjud emas, u to‘liq holda faqat jamoada mavjud bo‘ladi [F. do‘ Sossyur, 1977: 52]. Tafakkur -bu insonnng ichki aqliy faoliyatidir. U orqali biz o‘ylaymiz, solishtiramiz, tahlil qilamiz, xulosa chiqaramiz va muammo yechamiz. Tafakkurning yana bir e’tiborli Tomoni shundaki, tilsiz ham tafakkur mavjud bo‘lishi mumkin, masalan rasm orqali o‘ylash, matematik belgilar bilan fikrlash, tushlar, tasavvurlar, hattoki tili bo‘lmagan hayvonlarda ham soda tafakkur mavjud. B.Uorfning fikriga ko‘ra, “Har qanday til-fikr ifodalashning quroligina emas, inson fikrlashi, barcha tafakkur jarayonlari uchun grammatik dasturilamal bo‘lib xizmat qiladi. Ya’ni uning ushbu fikri zamirida, insonlar borliqni o‘z tillari doirasida(yoki stereotiplari) idrok qiladilar. Bunda til va madaniyat o‘rtasidagi munosabati-til va tafakkur o‘rtasidagi munosabat kabi muhokama qilinadi. Insoniyat sivilizatsiyasi davomida til va tafakkur munosabati fundamental falsafiy va lisoniy muammo bo‘lib kelgan. Til nafaqat axborot almashish vositasi, balki voqelikni idrok etish, kategoriyalash va konseptualizatsiya qilishning asosiy qurolidir. XXI asrda sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining shiddatli rivojlanishi ushbu klassik muammoni yangi, raqamli platformaga olib chiqdi. Bugungi kunda "Mashina fikrlay oladimi?" degan savol bevosita "Mashina tilni inson kabi konseptualizatsiya qila oladimi?" degan muammo bilan to‘qnash kelmoqda. Mazkur maqolada kognitiv tilshunoslikning nazariy asoslari, xususan, konseptualizatsiya jarayonining sun’iy intellekt tizimlarida (NLP, LLM) qay darajada simulyatsiya qilinayotgani tadqiq etiladi. Asosiy qism. Kognitiv tilshunoslikda til - bu bilimlarni saqlash va qayta ishlashning konseptual tizimidir. Inson tafakkurida biror ob’ekt (masalan, "daraxt") haqidagi tushuncha faqat so‘zdan iborat emas, balki u bilan bog‘liq barcha sensor va mental tajribalarni o‘z ichiga oladi. Sun’iy intellekt tizimlarida esa bu jarayon 884

887-bet

vektorli fazolar (embeddings) orqali amalga oshiriladi. SI uchun har bir so‘z -ko‘p o‘lchovli fazodagi nuqtadir. Intellekt - insonning tafakkur yuritish qobiliyatidir. Sun’iy intellekt - inson intellektining ba’zi vazifalarini o‘zida mujassamlashtirgan avtomatik va avtomatlashtirilgan tizimlar xususiyati. Sun’iy intellekt shaxsning nisbatan barqaror bo‘lgan, misol uchun, axborotni qabul qilish va undan ma’lum masalalarni hal qilishda foydalana olishi kabi aqliy qobiliyatini ifodalaydi86. SIning kognitiv funksiyasi insonnikidan farqli o‘laroq, tajribaga emas, balki statistik ehtimolliklarga tayanadi. Biroq, konseptualizatsiya mexanizmi o‘xshash: tizim ma’lumotlar orasidagi bog‘liqlikni aniqlash orqali mavhum tushunchalar (konseptlar) iyerarxiyasini quradi. Ya’ni u inson kabi tafakkur qilish o‘rniga matematik hisoblaydi. AI so‘zlarni shunchak ketma-ket taxlamaydi, u o‘zining ichki dunyosida tushunchalar xaritasini chizib chiqadi. U har qanday til korpusini o‘qiyotganda so‘zlar bir-biriga qanchalik “yaqin” ekanligini hisoblaydi. Misol uchun fransuz tilida “Roi”(qirol) va “Reine”(qirolicha) so‘zlari ko‘pincha bir-xil matnlarda saroy, toj, hukmronlik kabi so‘zlar bilan ko‘p uchraydi. AI bu ikki so‘z o‘rtasida juda kuchli matematik bo‘liqlik borligini “sezadi” va tushunchalar xaritasida bir-biriga yaqin joylashtiradi. Sun’iy intellektda raqamli konseptualizatsiya jarayoni iyerarxik tartiblash asosida so‘zlarni guruhlarga ajratadi. Olma, nok, banan so‘zlari doim “yemoq”, “shirin”, “daraxt” kabi so‘zlar bilan kelishini ko‘radi va ularni “mevalar” degan konseptga birlashtiradi. “Mevalar”, “go‘sht”, “sabzavotlar” bularning hammasini SI “Oziq-ovqatlar” degan yanada kattaroq guruhga joylashtiradi. Bu jarayonni biz insonikkiga o‘xshash deyishimiz mumkin. Chunki, inson ham yoshligida “olma”ni ko‘rib keyin “nok” ni ko‘rib keyin miyasida “meva” degan tushunchani shakllantiradi. Farqi, inson buni tajriba orqali-ushlab ko‘rish, tatib ko‘rish orqali shakllantiradi. Demak inson tafakkurida biror obyekt faqat so‘z bilangina emas, balki, u bilan bog‘liq barcha sensor va mental tajribalarni o‘z ichiga oladi. Sun’iy intellect uchun esa biror obeykt faqat so‘z ko‘rinishida mavjud va ularning ma’nosini embedding fazosida bir-biriga yaqinlik va qo‘shnichilik orqali “tushunadi”. Google Translate, ChatGPT kabi tizimlar o‘zbek madaniyatidagi “andisha” so‘zini “ijtimoiy sezgirlik”, “o‘zini tiyish”, “boshqalar fikrini hisobga olish”, “obro‘-e’tibor va uyat hissi”, “oldindan o‘ylab ish tutish” kabi semantic komponentlarni o‘z ichiga olgan “andisha” so‘zini kontekstga qarab turlicha tarjima qiladi, chunki u bir nechta semantic qatlamga ega. Bu so‘z odatda ingliz tilida consideration-boshqalarni hisobga olish, thoughtfulness-mulohazalilik, restraint-o‘zini tiyish, modesty-kamtarlik, prudence-ehtiyotkorlik, sense of propriety-odob-me’yorni his qilish kabi tarjimalarni beradi. Lekin muammo shundaki, bularning hech biri “andisha”ning to‘liq konseptual maydonini qamrab olmaydi. Sababi “andisha” konsepti boshqalar nima deydi degan ijtimoiy Muldanov F.R. Sun’iy intellekt-insonning tafakkur yuritish qobiliyati. “Экономика и социум" №10(136)-2 2025 www.iupr.ru 86 885

888-bet

sezgirlikni, o‘zini tiyishni, uyat va mas’uliyat hissini, odob-axloq me’yoriga moslashish kabi ma’nolarni birlashtiradi. Sun’iy intellect esa ko‘pincha bunday ko‘p qatlamli madaniy konseptni bir so‘z bilan emas, kontekst asosida eng yaqin semantic ekvavalent bilan almashtiradi. Edward Sapir va Benjamin Lee Whorf ilgari surgan lingvistik nisbiylik g‘oyasiga ko‘ra, til insonning dunyoni idrok etish va kategoriyalash usullariga ta’sir qiladi. Yuqoridagi misolni mana shu nazariyaga asos qilib olsak maqsadga muvofiq bo‘ladi. Bu lingvistik nisbiylikning amaliy ko‘rinishidir. Tilga xos kategoriya boshqa tilga to‘liq ko‘chmaydi. Sapir–Uorfga ko‘ra, “andisha” nafaqat so‘z, balki o‘zbek jamiyatining ijtimoiy idrok modelini shakllantiruvchi kognitiv vositadir. Xulosa. Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, Til va tafakkur munosabatlarining raqamli konseptualizatsiyasi sun’iy intellektga berilgan prompt va ma’lum bir tilda yaratilgan korpus asosida vujudga keladi. Sapir–Uorf gipotezasini sun’iy intellektga tadbiq qilsak, u o‘zi o‘rgatilgan matnlar tilidan tashqaridagi “dunyo”ni idrok eta olmaydi. Sun’iy intellekt faqat unga berilgan til korpusi doirasida “fikrlaydi”. Biroq, til sun’iy intellekt ning xulosalariga ta’sir qiladi, lekin uni butunlay cheklamaydi. Katta til modellari bir necha tilda muloqot qila olganligi sababli, bir tushunchani turli lisoniy manzarada tahlil qilish imkoniga ega bo‘lmoqda. Demak, sun’iy intellektda konseptualizatsiya jarayoni kognitiv tilshunoslikning raqamli ekvivalentidir. Til va tafakkur munosabatlarining an’anaviy modellari sun’iy intellekt tizimlarini yaratish va takomillashtirish uchun nazariy poydevor bo‘lib xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Lakoff, G., & Johnson, M. Metaphors We Live By. University of Chicago Press. 1980 242b 2. Whorf, B. L. Language, Thought, and Reality. MIT Press.1956 – 278b. 3. Chomsky, N. New Horizons in the Study of Language and Mind. Cambridge University Press. 2000 – 230b 4. Bengio, Y. Learning Deep Architectures for AI. Foundations and Trends in Machine Learning. 2009 – 94b. 5. Safarov.SH Kognitiv tilshunoslik.jizzax:Sangzor, 2006 - 92b. 6. “Sun’iy intellekt-insonning tafakkur yuritish qobiliyati” maqola Muldanov F. R. "Экономика и социум" №10(136)-2 2025 www 7. Edward Sapir . Langage: An Introduction to the Study of Speech. New York:Harcourt. Brace 1921 - 258 b. 8. Benjamin Lee Whorf .Langage, Thought, and Reality: Selected Writings.Cambridge, MA:MIT Press 1956 - 278 b. BADIIY MATNDA “MA’NAVIYAT” LEKSIK-SEMANTIK MAYDONI BIRLIKLARINI TARJIMA QILISHNING LINGVOKULTUROLOGIK JIHATLARI Xolmurodova Madina Alisher qizi, filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori, dotsent kholmurodovamadina599@gmail.com Annotatsiya. Tadqiqotda “ma’naviyat” tushunchasining til va madaniyat bilan uzviy bog‘liqligi, uning badiiy matnlarda ifodalanish xususiyatlari hamda tarjima jarayonida yuzaga 886

889-bet

keladigan semantik va madaniy muammolar ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, mazkur leksik birliklarni boshqa tilga o‘girish jarayonida milliy-madaniy ma’no qatlamlarini saqlab qolish masalalari yoritiladi. Tadqiqot davomida lingvokulturologik yondashuv asosida “ma’naviyat” konseptining badiiy matndagi ifodasi va ularning tarjima jarayonida adekvat berilish usullari tahlil qilinadi. Natijada, tarjimada nafaqat lingvistik, balki madaniy omillarni ham hisobga olish muhimligi asoslab beriladi. Kalit so‘zlar: ma’naviyat konsepti, leksik-semantik maydon, lingvokulturologiya, konseptual tahlil, semantik transformatsiya, tarjimada adekvatlik muammosi, diskursiv talqin. Аннотация. В данном исследовании рассматривается неразрывная связь понятия «духовность» с языком и культурой, особенности его выражения в художественных текстах, а также семантические и культурные проблемы, возникающие в процессе перевода. Кроме того, освещаются вопросы сохранения национально-культурных смысловых слоёв при передаче данных лексических единиц на другой язык. Ключевые слова: концепт «духовность», лексико-семантическое поле, лингвокультурология, концептуальный анализ, семантическая трансформация, проблема адекватности в переводе, дискурсивная интерпретация. Abstract. This article analyzes the expression of the concept of “spirituality” in literary texts within the framework of a linguocultural approach and examines the methods of conveying it adequately in translation. The study focuses on the semantic and cultural aspects that arise when this concept is transferred into another language. The research demonstrates the importance of considering not only linguistic but also cultural factors in the translation process. Keywords: the concept of “spirituality”, lexical-semantic field, linguoculturology, conceptual analysis, semantic transformation, the problem of adequacy in translation, discursive interpretation. Kirish. Badiiy matnlarni lisoniy xususiyatlari tahlil qilinganda morfologik birliklarning ishlatilishi bilan bog‘liq holatlar haqida fikr yuritilishi lozim. Morfologik birliklarning turli vazifalarda kelishi matnni so‘z formalari vositasida, shuningdek grammatik ma’no va funksiyaga ko‘ra farqlash va formal sintez qilish orqali ekspressivlik – emotsionallik ifodalanishi tushuniladi[1]. Ekspressivlik badiiy va salbiy ma’no qirralariga ega bo‘lgan so‘zlarda aniq ko‘rinib turadi. Badiiy matn lisoniy jihatdan tekshirilganda dastavval ana shunday ma’no qirralariga ega bo‘lgan birliklarni ajratish va qaysi turkumga mansubligini, kimning nutqida, nima maqsad bilan qo‘llanilganligi, kimga nisbatan qanday vaziyatda ishlatilganligi e’tiborni tortishi lozim. Odatda erkaklar – ayollar, bolalar – kattalar, keksalar – yoshlar, yaqinlar – begonalarga nisbatan qo‘llaniladigan nutqiy birliklar ham ma’lum ma’no ifodasini beradi[2]. Bunday birliklar orqali nutq subyektining munosabati ifodalanadi. Masalan: qizaloq, qizcha, qizgina, kelinchak, xotin, ayol, momo, momoqiz, xotinoy, ayolcha, o‘g‘ilcha, bolakay, bolaginam, qizalog‘im, do‘stim, inim, jigarim, polvonim, shohim, shakarim kabi so‘zlar ma’no qirralariga ega bo‘lgan birliklar hisoblanadi. Shuningdek ma’no darajasi ko‘p jihatdan shaxs, narsaning kichraytirilgan, erkalash ma’nolarini ifodalovchi so‘zlar orqali ham yuzaga chiqadi. Bunday ma’nolarni yuzaga keltiruvchi omillarni aniqlash va baholash badiiy tahlilning asosini tashkil qiladi. O‘zbek tilida kichraytirish affikslari, -cha, chak qo‘shimchalari orqali erkalash shakli: -jon, -xon, -oy, -oyim, -gina affikslari yordamida hosil qilinadi. Hurmat, mensimaslik, kinoya, gumonsirash, tanqidga 887

890-bet

aralash kabi ma’nolar -lar affiksi bilan hosil qilinadi. -gina qo‘shimchasi chegara, erkalash, yaqinlik ma’nolarini yuzaga chiqaradi. Tahlil jarayonida matnda qo‘llanilgan barcha morfologik birliklar emas, estetik maqsadga xizmat qiladigan, yozuvchining badiiy niyati ifodalangan morfologik o‘zgarishlar haqida so‘z yuritiladi[3],[4]. Badiiy matn tarjimasi jarayonida til birliklarining nafaqat lug‘aviy ma’nosi, balki ularning madaniy va konseptual mazmuni ham muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, “ma’naviyat” tushunchasi bilan bog‘liq leksik-semantik birliklar tarjimada alohida e’tibor talab qiladigan murakkab lingvokulturologik qatlamni tashkil etadi. Lingvokulturologiya til va madaniyat o‘rtasidagi o‘zaro aloqani o‘rganib, til birliklari orqali milliy qadriyatlar, mentalitet va dunyoqarashning ifodalanishini tahlil qiladi . Asosiy qism. “Ma’naviyat” konsepti o‘zbek tilida axloqiy qadriyatlar, ruhiy kamolot, milliy an’analar va diniy-falsafiy qarashlarni o‘zida mujassam etgan keng semantik maydonni tashkil qiladi[5]. Shu sababli ushbu tushuncha bilan bog‘liq birliklar badiiy matnda turli konnotativ ma’nolarni ifodalaydi. Masalan, vijdon, ezgulik, poklik, halollik, iymon, ruhiyat, odob kabi birliklar ma’naviy qadriyatlarning til orqali ifodalanishiga xizmat qiladi[6]. Tadqiqotlarda bu kabi birliklar “ma’naviyat” semantik maydonining tarkibiy qismi sifatida qaralib, ularning turli sinonimik va semantik aloqalari mavjudligi ta’kidlanadi. Badiiy matn tarjimasida mazkur birliklarni boshqa tilga o‘girish jarayonida muhim muammolardan biri – ekvivalentlik masalasi hisoblanadi. Ba’zi hollarda bir tildagi ma’naviy tushuncha boshqa til tizimida to‘liq ekvivalentga ega bo‘lmasligi mumkin. Shunday vaziyatlarda tarjimon kontekstual yoki tavsifiy tarjima usullaridan foydalanishga majbur bo‘ladi. Tadqiqotchilar buni “madaniy semantik nomuvofiqlik”[7] deb atashadi va bu hodisa ayniqsa abstrakt tushunchalar tarjimasida yaqqol namoyon bo‘lishini qayd etadilar. Lingvokulturologik yondashuvga ko‘ra, har bir til birliklari o‘zida milliy madaniyatga xos ma’no qatlamlarini saqlaydi[8]. Shu sababli badiiy matnda uchraydigan ma’naviy tushunchalarni tarjima qilish jarayonida faqat grammatik yoki leksik moslik yetarli emas. Tarjimon matndagi madaniy konnotatsiya, tarixiy tajriba va milliy mentalitetni ham hisobga olishi lozim. Bu esa tarjimaning adekvatligi va badiiy ta’sirchanligini ta’minlaydi . Bundan tashqari, lingvokulturologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, badiiy matndagi til birliklari ko‘pincha ramziy va metaforik ma’nolarga ega bo‘ladi. Bunday birliklar milliy madaniyatga xos obrazlar orqali ma’naviy qadriyatlarni ifodalaydi. Shu sababli tarjimon bunday birliklarni tarjima qilishda faqat so‘zmaso‘z usulga emas, balki funksional va semantik moslik tamoyillariga ham tayanishi zarur. Til birliklarining konnotativ semantikasi aynan shu jarayonda muhim rol o‘ynaydi, chunki ular xalqning madaniy qadriyatlari va dunyoqarashini aks ettiradi Shuningdek, badiiy matnda ma’naviyat bilan bog‘liq birliklar ko‘pincha qahramon xarakterini ochish, muallifning estetik qarashlarini ifodalash va asarning umumiy g‘oyaviy yo‘nalishini shakllantirishda xizmat qiladi. Shu bois tarjimon ushbu 888

891-bet

birliklarni adekvat tarjima qilish orqali asarning badiiy-estetik qiymatini saqlab qolishi zarur. Xulosa. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, badiiy matnda “ma’naviyat” leksiksemantik maydoni birliklari til va madaniyatning o‘zaro bog‘liqligini aks ettiruvchi muhim lingvistik hodisa hisoblanadi. Ushbu birliklar milliy qadriyatlar, axloqiy me’yorlar va xalqning dunyoqarashini ifodalovchi semantik tizimni tashkil etadi. Badiiy tarjima jarayonida mazkur birliklarni to‘g‘ri talqin qilish tarjimonning lingvokulturologik kompetensiyasiga bog‘liq. Tarjimon faqat til bilimiga emas, balki madaniy kontekstni chuqur anglashga ham ega bo‘lishi zarur. Chunki ma’naviy tushunchalar ko‘pincha milliy madaniyatga xos konnotativ ma’nolarni o‘zida mujassam etadi. Shu sababli badiiy matnda “ma’naviyat” semantik maydoniga mansub birliklarni tarjima qilishda lingvokulturologik yondashuvdan foydalanish muhim ahamiyatga ega. Bu yondashuv tarjimada semantik aniqlikni ta’minlash, milliymadaniy xususiyatlarni saqlab qolish hamda asarning badiiy-estetik qiymatini to‘liq yetkazishga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Maslova, V.A. (2001). Lingvokulturologiya. Moskva: Akademiya. 2. Teliya, V.N. (1996). Russkaya frazeologiya: Semanticheskie, pragmaticheskie i lingvokulturologicheskie aspekty. Moskva. 3. Sobirjonova, M.S. (2025). Lingvokulturologiyaning asosiy tushunchalari va bu tushunchalarning til hamda madaniyat bilan bog‘liqligi. In Tilshunoslik, adabiyot va tarjima bo‘yicha xalqaro konferensiya materiallari. 4. Qurbonova, M.I. (2021). Tarjimada lingvokulturologik konseptlar muammolari. Galaxy International Interdisciplinary Research Journal. 5. Akhmedova, M.B., & Jamoliddinova, D. J. Ingliz va o‘zbek tillarida “ma’naviyat” semantik maydonining sinonimik munosabatlari. Shokh Library Journal. 6. Akhmedova, M.B. (2019). Ingliz va o‘zbek tillarida “ma’naviyat” terminlarini tarjima qilish usullari. In ICECRS Conference Proceedings. 7. Yo‘ldosheva, M.Q. (2025). Til hodisalarini o‘rganishda lingvokulturologik yondashuv. Shokh Library Journal. 8. Yuldoshaliyeva, Z. (2025). Konnotativ semantika va madaniy qadriyatlar: Leksik tahlilga lingvokulturologik yondashuv. Yosh olimlar ilmiy konferensiyasi materiallari. “DHOCH3” ONLAYN MODUL PLATFORMASI ASOSIDA BOʻLAJAK NEMIS TILI PEDAGOGLARINING KASBIY MAHORATINI OSHIRISHNING AHAMIYATI Xudanova Shaxnoza Norbutayevna, OʻzDJTU tayanch doktoranti, E-Mail: hudanova87@mail.ru Annotatsiya. Mazkur maqolada raqamli ta’lim muhitida boʻlajak nemis tili oʻqituvchilarini tayyorlashda xalqaro tajribada keng qoʻllanilayotgan “Dhoch3” elektron ta’lim platformasining pedagogik ahamiyati haqida yoritib beriladi. Pedagogik mahoratli oʻqituvchilarni tayyorlash tizimining vazifalaridan biri ham pedagoglarning ta’limda axborottexnologiyalaridan maqsadli foydalana olish mahoratini shakllantirishdir. Kalit soʻzlar: pedagogik mahorat, “Dhoch3“, raqamli ta’lim texnologiyalari 889

892-bet

Аннотация. В данной статье рассматривается педагогическое значение электронной образовательной платформы “Dhoch3”, широко применяемой в международной практике при подготовке будущих преподавателей немецкого языка в условиях цифровой образовательной среды. Одной из важнейших задач системы подготовки педагогов с высоким уровнем педагогического мастерства является формирование у будущих учителей умений целенаправленного использования информационно-коммуникационных технологий в образовательном процессе. Ключевые слова: педагогическое мастерство, “Dhoch3”, цифровые образовательные технологии Abstract.This article examines the pedagogical significance of the “Dhoch3” electronic educational platform, which is widely used in international practice for training future teachers of the German language in a digital educational environment. One of the key tasks of the system for training pedagogically skilled teachers. Keywords: pedagogical mastery, “Dhoch3”, digital educational technologies Kirish. XXI asr pedagogikasi ta’limning raqamlashgan muhitida rivojlanmoqda. Zamonaviy oʻqituvchi va unga qoʻyiladigan talablar shunga mos ravishda oʻzgarib, moderniyatsiyalashib bormoqda. Pedagogning mahoratiga qoʻyiladigan talablar orasida raqamli vositalardan foydalanib dars jarayonini mazmunli olib borish ham belgilab qoʻyilgan. Shu bois raqamli ta’lim texnologiyalarini darslarda mohirona qoʻllay olish mahoratiga ega boʻlish bugungi kun uchun dolzarb ahamiyatga ega. Bundan kelib chiqib aytish joizki, boʻlajak nemis tili pedagoglarini kasbiy faoliyatga tayyorlashda ularning ta’lim platformasi „Dhoch3“dan foydalanib, darsni maqsadli tashkillashtirish mahoratini oshirish mazkur tadqiqotimizning asosiy maqsadi hisoblanadi. Bu maqsad asosida belgilanadigan vazifalar ea quyidagilardan iborat: -„Dhoch3“ elektron modul platformasining imkoniyatlarini ochib berish; - „Dhoch3“ orqali ta’lim berish samaradorligini tahlil qilish; - Boʻlajak nemis tili oʻqituvchilarining kelgusi kasbiy faoliyatga tayyorlashda ularning kasbiy mahoratini zamon talablariga mos ravishda oshirishga amaliy va nazariy tavsiyalar berish. Demak, boʻlajak nemis tili oʻqituvchilarini tayyorlashda mavjud xalqaro tajribaga tayangan holda ta‘lim berish, ishimizning bugungi kundagi dolzarbligidan kelib chiqadi. Asosiy qism. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining PF-60-sonli farmonida, 2022-2026-yillarga moʻljallangan yangi Oʻzbekistonning taraqqiyot strategiyasi belgilab qoʻyilgan boʻlib, uning 4-boʻlimi „Adolatli ijtimoiy siyosat yuritish, inson kapitalini rivojlantirish“ni nazarda tutadi. Ayna shu qismda „ta’lim sifatini oshirish maqsadlardan biri etib tanlangan. 52-maqsadning 2-bandida esa, “Innovatsion loyihalarni amalga oshirish uchun barcha yoʻnalishlarda keng imkoniyatlarni yaratish, tadqiqotlarni va innovatsion tashabbuslarni qoʻllabquvvatlashning zamonaviy mexanizmlarini joriy qilish”[1] belgilangan. Bu esa Oʻzbekiston Respublikasining globalizatsion indeksdagi oʻrnini yaxshilash va 2030-yilga qadar top-50 mamlakatlar qatoriga qoʻshish uchun joriy qilingan choratadbirlardan biridir. Ushbu huquqiy-normativ hujjat asosida oliy ta’lim tizimida nemis tili pedagoglarini boʻlajak kasbiy faoliyatga tayyorlashda xalqaro tajriba 890

893-bet

amaliyotida boʻlgan “Dhoch3” elektron modul platformasining pedagogik imkoniyatlarini tahlil qilib, amaliy tavsiyalar beramiz.. “Dhoch3” elektron platformasi qirqqa yaqin xorijiy mamlakatlarning oliy ta’lim tizimida nemis tili oʻqitish va nemis tili pedagoglarini tayyorlashda amalda qisman yoki toʻliq joriy qilingan. “Dhoch3” modul platformasini DAAD (Germaniya akademik almashinuv xizmati) tashkiloti onlayn va oflayn ta’lim uchun ishlab chiqqan. “Dhoch3” elektron ta’lim platformasi 11 ta modulni oʻz ichiga oladi. Har bitta modul bir yoki bir nechta fanlarni oʻqitish uchun moʻljallangan boʻlib, ularda taqdim etiladigan ta’lim resurlari muntazam ravishda yangi adabiyotlar, ilmiy manbaalar asosida yangilanib, boyitib boriladi. Modullar tarkibidagi fanlar Germaniyaning ilmiy faoliyat bilan shugʻullanuvchi tashkilotlari olim va professor jamoasi hamkorligida ishlab chiqilib, butun dunyo boʻyicha nemis tili oʻqitish tizimiga tavsiya qilingan [2]. Standartlar xalqaro oʻqitish me’yorlariga mos kelib, oʻquv jaraynida ularni milliy ta’lim tizimining oʻquv dasturlariga moslash imkoniyati mavjud. Ushbu platformada yangi metodik va didaktik ishlanmalar hamda raqamli ta’lim vositalari mavjud. Uni qoʻllash jarayonida boʻlajak oʻqituvchiga egallashi lozim boʻlgan til bilimlari berib boriladi. Nazariya va amaliyot har bir dars mavzusida taqdim etiladi. Nazariy ma’lumotlarga oid qoʻllanma va darsliklar esa elektron shaklda “raqamli kutubxonada” [3] joylashtirilgan. Har bir nazariy material bilan tanishgandan keyin foydalanuvchi shu olingan bilimlar asosida metodik hamda didaktik jihatdan shu nazariya mos keladigan amaliy mashgʻulot va topshiriqlarni bajaradi. Ulardan foydalanish asosida raqamli kompetensiya shakllanadi. Uni rivojlantirishga qaratilgan ishlanma va qoʻllanmalar taqdim etilgan. Shu kompetensyaga tayanib, pedagog uni amaliy faoliyatda qoʻllaydi hamda oʻz raqamli kometentligini rivojlantiradi. Platformadan tizimli ravishda izchil foydalanish esa pedagogik mahoratni oshirishni ta’minlab beradi. Mahoratli pedagog esa raqamli texnologiyalar rivojlangan asrda yashab, ta’lim olayotgan oʻquvchiga qiynalmasdan dars berishga erishadi. Chunki unda “texnologik pedagogik bilimlar” [4] rivojlangan boʻladi. Shu oʻrinda mazkur platformadan foydalanish qoʻllanmasiga qisqacha toʻxtlib oʻtishni maqsadga muvofiq deb topdik. Demak, “Dhoch3” platformasidan foydalanish uchun daad.de rasmiy sayti orqali roʻyxatdan oʻtiladi [5]. Keyingi bosqichda esa nemis tili oʻqituvchisining talabalar bilan raqamli ta’lim platformasida joylangan ta’lim resurslaridan foydalanishlariga ruhsat beriladi. Materiallarni qoʻllashda mualliflik huquqlariga qat’iy rioya qilish talab etiladi. Shu oʻrinda ta’kidlash joizki, xalqaro tajribani oʻrganish va uning milliy ta’lim tizimiga moslash bugungi kunda ta’lim tizimida katta ahamiyatga esa. chunki xalqaro tajribada sinovdan oʻtgan ta’lim platformasi “Dhoch3” asosida faoliyat olib borish ta’limda uning samarador natijasini ta’minlaydi. Shuning uchun ham biz ushbu platformadan foydalanish boʻyicha quyidagi amaliy va nazariy tavsiyalarni ishlab chiqdik: 891

894-bet

- “Dhoch3” elektron platformasi orqali nemis tilida yaratilgan autentik ta’lim materiallarini tez va qulay olish imkoniyatining mavjudligi nemis tili pedagogining ishonchli va dolzarb ta’lim maeriallarini vaqtdan unumli foydalanib topa olishiga koʻmaklashadi; - Pedagogning “Dhoch3” taqdim etadigan inetraktiv ta’lim vositalaridan foydalanishi uning metodik va didaktik imkoniyatlarini oshiradi, dars mazmunini boyitadi hamda oʻqituvchining metodik-didaktik jihatdan faoliyatga tayyrgarligini ta’minlaydi. - Pedagogning ta’lim jarayoni uchun taqdim etadigan topshriqlari tizimining izchilligi ta’minlanadi hamda ular mavjud javoblar asosida obyektiv baholashga xizmat qiladi. Demak, yuqorida ishlab chiqilgan tavsiyalardan anglashiladiki, har bir tavsiya asosida olib borilgan faoliyat, albatta, pedagogik mahoratni oshirishga imkoniyat tugʻdiradi. Bu esa, mazkur platformadan foydalanib, ta’lim berish imkoniyatlarining keng ekanligidan dalolat beradi. Xulosa va amaliy tavsiyalar: Xulosa sifatida aytish mumkinki, raqamli ta’lim texnologiyalarining kompyuter, internet yoki ta’limiy dasturiy mahsulotlar singari turli shakllari mavjud. Shu jihatdan ular kasbiy mahoratni oshirishda turlicha ahamiyat kasb etadi. Tadqiqotimizda esa “Dhoch3” onlayn ta’lim platformasining b’lajak nemis tili pedagoglarining asbiy mahoratini oshirishdagi roli yoritib berildi. Tahlillar asosida ishlab chiqilgan amaliy tavsiyalar esa ta’lim tizimini rivojlantirishga, pedagogik faoliyatni samarador natijaga olib chiqishga xizmat qiladi. Xususan, “Dhoch3” raqamli ta’lim platformasidan foydalanilganda, kasbga oid nazariy bilim, koʻnikma va malakalar oshiriladi. Innovatsion didaktik va metodik ishlanmalardan foydalanilganda esa nemis tili oʻqituvchisining amaliy tajribasi boyiydi. Bu esa ta’limni qiziqarli olib borishga turtki boʻladi. Natijada esa, “Dhoch3” raqamli ta’lim platformasini qoʻllash asosida ta’limda samaradorlikka erishiladi. Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati: 1. www.lex.uz. Oʻzbekiston Pespublikasi Prezidentining 28.01.2022-yildagi “2022-2026yillarga moʻljallangan yangi Oʻzbekistonning taraqqiyot strtegiyasi toʻgʻrisida”gi PF-60-son Farmoni 2. Fathy H., Buchholz S.(2023) Das Programm Dhoch3. Genese, aktuelle Entwiclungen und Zukunftsperspektiven. // Deutsch als Fremdsprache in der digitalen Welt. Zu aktuellen Entwicklungen in Lehre und Forschung. – Bonn: Deutscher Akademischer Austauschdienst e.V. Februar 2023.01. – S. 216. 15-b. 3. Romano Wieczorek (2020). Einsatz digitaler Medien im Unterricht. Integration mit Fokus auf das Fach Deutsch. Grin, 2020. 8-b. 4. Martin Rothland und Simone Herrlinger (Hrsg.) (2020). Digital?! Perspektiven der Digitalisierung für den Lehrerberuf und+ die Lehrerbildung. Münster, Waxmann. S. 210. 54-b. 5. www.daad.moodle.de ta’lim sayti. URL: https://moodle.daad.de data acces: 08.12.2025. 892

895-bet

ПРИМЕНЕНИЕ ИННОВАЦИОННЫХ ПОДХОДОВ И МЕТОДОВ В ПРЕПОДАВАНИИ ИСТОРИИ В ОБЩЕСТВЕННЫХ ШКОЛАХ Абдувaхидов Дилшод Нарботирович, асс.учитель, Экономический и педагогический университет Самаркандского кампуса,norbotirovich@mail.ru Аннотация. В статье рассматриваются теоретические и практические вопросы использования инновационных педагогических технологий, интерактивных методов, информационно-коммуникационных средств и цифровых образовательных платформ в преподавании истории в общеобразовательных школах. На основе научных данных анализируется роль современных подходов в развитии исторического мышления, источниковедческих компетенций и навыков критического мышления учащихся. Ключевые слова: инновационное образование, методика преподавания истории, интерактивные методы, ИКТ, медиаресурсы, компетентность, историческое мышление. Annotatsiya. Maqolada umumiy o‘rta ta’lim maktablarida tarix fanini o‘qitishda innovatsion pedagogik texnologiyalar, interaktiv metodlar, axborot-kommunikatsiya vositalari va raqamli ta’lim platformalaridan foydalanishning nazariy va amaliy masalalari ko‘rib chiqilgan. O‘quvchilarning tarixiy tafakkuri, manbashunoslik kompetensiyalari va tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirishda zamonaviy yondashuvlarning o‘rni ilmiy ma’lumotlar asosida tahlil qilingan. Tayanch iboralar: innovatsion ta’lim, tarix o‘qitish metodikasi, interfaol metodlar, AKT, mediaresurslar, kompetentlik, tarixiy tafakkur. Abstract. The article examines the theoretical and practical issues of using innovative pedagogical technologies, interactive methods, information and communication tools, and digital educational platforms in teaching history in general education schools. Based on scientific data, the role of modern approaches in developing students' historical thinking, source-based competencies, and critical thinking skills is analyzed. Keywords: innovative education, history teaching methodology, interactive methods, ICT, media resources, competence, historical thinking. Введение. В условиях стремительно развивающейся глобализации и цифровой трансформации требования к системе образования радикально меняются. Международные программы оценки, такие как PISA, TIMSS, PIRLS, оценивают не только уровень знаний учащихся, но и их компетенции, такие как навыки практического мышления, аналитический подход и способность принимать решения в проблемных ситуациях. Это, в свою очередь, требует обновления содержания и методологии образовательного процесса. Переосмысление содержания образования на основе компетентностного подхода, формирование из учащихся не готовых получателей знаний, а активных создателей знаний, стало приоритетом современного образования. История в системе общеобразовательных школ выполняет важные задачи, такие как укрепление исторической памяти учащихся, понимание национальной идентичности, привитие универсальных гуманистических ценностей и формирование социального мышления. Историческое образование служит не только для знания фактов и дат, но и для развития таких навыков, как историческое мышление, 893

896-bet

аналитический подход, определение причинно-следственных связей, сравнение исторических источников и формулирование логических выводов. Поэтому совершенствование методологии преподавания истории на основе современных инновационных подходов считается одним из центральных вопросов современной образовательной политики. В последние годы в Республике Узбекистан были проведены фундаментальные реформы, направленные на модернизацию образовательного процесса, обновление учебных планов на основе международного опыта и повышение педагогического мастерства учителей. В частности, Закон «Об образовании», государственные программы «Воспитание молодежи как духовно и нравственно зрелых личностей» и принятые решения о развитии школьного образования требуют широкого внедрения в практику инновационных методов обучения. Мысли нашего Президента Ш.М. Мирзиёева о том, что «национальная история должна создаваться в национальном духе. В противном случае она не будет иметь воспитательного эффекта. Мы должны учить нашу молодежь учиться на истории, делать выводы и вооружать ее историческими знаниями и историческим мышлением», еще больше усиливают роль истории в формировании умов учащихся [1]. В целом, использование инновационных методов на уроках истории сегодня побуждает учащихся к активности, стимулирует самостоятельные исследования, развивает критическое мышление, оживляет образовательный процесс и расширяет возможности визуального восприятия исторических событий. Инновационные подходы в образовании XXI века представляют собой систему организации образовательного процесса на основе современных научно-педагогических принципов, ориентированную на опыт учащихся, проблемно-ориентированную, интерактивную и сочетающую цифровые технологии. Теоретические основы инновационных подходов базируются на принципах конструктивизма, компетентностного подхода, теории активного обучения, концепции личностно-ориентированного образования и когнитивной психологии. В современной педагогической науке теория конструктивизма является одним из главных идеологических источников инновационного образования. Согласно этому подходу, основанному Ж. Пиаже и Л.С. Выготским, знание не дается в готовом виде, а строится посредством личного опыта и активного мышления ученика [2]. Конструктивистский подход к истории требует следующего: • понимание учащимся исторических процессов не через готовые утверждения, а через анализ, сравнение, сопоставление и интерпретацию; • учебный процесс становится активной средой, в которой развивается историческое мышление учащегося; • работа над проблемными ситуациями, историческими источниками, картами, статистическими таблицами и периодическими процессами активизирует процесс «конструирования знаний» у учащегося. 894

897-bet

Этот подход согласуется с идеей Э. Карра о том, что «история — это реальность, воссозданная в сознании историка» [3]. Действительно, незнание истории своей страны и региона, в котором человек живет, влияет на социокультурный уровень всего общества, и национальная идентичность исчезает. Национальная идентичность — это не то, что можно привить. Это чувство можно культивировать только путем пробуждения интереса к истории у школьников и студентов. Сегодня знания молодежи в области истории нельзя считать достаточными. На наш взгляд, этому есть несколько причин. Прежде всего, серьезной проблемой является неоправданность традиционного метода преподавания истории. Учебные программы до сих пор разрабатываются по советской модели, и учебники издаются на этой основе. Нынешние государственные образовательные стандарты преподавания истории в средних школах направлены на заучивание исторических дат, топонимов, информации о важных событиях и процессах, оставивших определенный след в истории человечества от древнейших времен Узбекистана и мировой истории до начала XX века, одним словом, превращение ума ученика в «хранилище данных». Но о преподавании методов исторического исследования, формировании навыков использования музеев, памятников, археологических курганов, архивов не говорится. У японцев есть замечательная пословица: «Если хочешь оказать кому-то услугу, не давай рыбу, научи его ловить». В настоящее время в общеобразовательных школах в 5-11 классах преподается всего 12 учебников. Все они полны дат, топонимов и исторических событий. В большинстве наших школ используются традиционные методы обучения. Этот метод мог быть эффективен в 70-90-х годах прошлого века. Потому что в то время различные технологии, привлекающие внимание учеников, еще не были распространены, и единственным местом, представляющим интерес для учеников, была школа. Сейчас существует множество технологий, привлекающих внимание учеников. К ним относятся компьютерные игровые клубы, открытые рядом со школами, и смартфоны, которые можно найти в руках каждого ученика. Отвлечение внимания учеников от этих отвлекающих элементов является наиболее актуальной проблемой современного мира [4]. Именно поэтому необходимо обращаться к современным ученикам с помощью новых стратегий и подходов к обучению. В противном случае учителя, например, учителя истории, будут почти каждый день сталкиваться с вопросами учеников, такими как: «История скучна», «Слишком много дат нужно запоминать», «Зачем мне знать о событиях, которые произошли давным-давно?». По мнению исследователей, работающих в области образования и воспитания, современное образование должно фокусироваться на самостоятельной деятельности учащихся, командной работе, самообучении, инновационной и практической деятельности, критическом 895

898-bet

мышлении и инициативе. Поскольку история является важной составляющей образования, учителя должны стараться заинтересовать учеников и побудить их к пониманию истории, а не к ее заучиванию. Одним из наиболее эффективных современных подходов к преподаванию истории является использование интерактивных мультимедийных образовательных инструментов. К ним относятся симуляции виртуальной реальности, приложения дополненной реальности и образовательные видеоигры. С их помощью ученики могут виртуально погрузиться в исторические события, углубляя свое понимание прошлого в увлекательной и захватывающей форме. Приложения могут оживить историю в классе, интегрируя исторические изображения и информацию в реальный мир. Образовательные видеоигры не только делают обучение увлекательным, но и развивают навыки решения проблем и принятия решений, которые необходимы для исторического анализа. Цифровое повествование — еще один инновационный метод, который можно использовать на уроках истории. Студенты могут создавать мультимедийные презентации, включающие изображения, видео и истории, чтобы рассказывать об исторических событиях или людях. Этот метод не только улучшает навыки исследования и презентации, но и позволяет им подходить к истории с творческой точки зрения. Поощрение студентов к созданию собственных историй помогает углубить их понимание исторического контекста и способствует развитию эмпатии к изучаемым людям и событиям. Использование первоисточников является ключевым аспектом исторических исследований. Интеграция инновационных методов анализа первоисточников, таких как оцифрованные исторические документы, письма, фотографии и артефакты, может значительно улучшить аналитические навыки студентов. Онлайн-базы данных и архивы предоставляют обширное хранилище первоисточников, к которым можно получить доступ и которые можно анализировать совместно. Направление студентов на критическую оценку этих источников помогает им развить более глубокое понимание исторических событий и побуждает их подвергать сомнению достоверность и точность имеющейся информации. Геймификация делает обучение более интерактивным и увлекательным, интегрируя игровые элементы в неигровые контексты. Исторические викторины, головоломки и образовательные настольные игры могут преобразить обстановку в классе. Такие мероприятия не только закрепляют исторические знания, но и способствуют здоровой конкуренции и командной работе. Геймификация создает чувство достижения и мотивации, побуждая студентов активно участвовать и преуспевать в изучении истории [5]. Демонстрация учащимся видеороликов и кинофрагментов, связанных с процессом урока, а также просмотр всего видео дома, также способствует правильному использованию интернета. Сегодня не секрет, что большинство студентов и школьников постоянно используют мобильные средства связи и 896

899-bet

социальные сети, что является основой для поиска эффективного решения проблемы использования социальных сетей. Использование интерактивных методов в преподавании истории для превращения уроков в реальную творческую среду формирует творческое мышление учащихся и повышает эффективность урока. Западная педагогика основана на том, что постоянное использование дидактических игр во время урока истории дает очень хорошие результаты. Если мы возьмем результаты международных исследований качества образования (PISA, PIRLS, TIMSS, TALIS, ICILS), то страны Россия, Сингапур, Гонконг, Ирландия, Финляндия, Польша, Северная Ирландия, занимающие самые высокие места по эффективности образования, являются лидерами в эффективной системе обучения. Для нас важно использовать интерактивные методы для достижения содержательных уроков. Во-первых, это эффективно при работе с шумным классом, ускоряет процесс вовлечения, организует процесс немедленного выполнения заданий и перехода к следующим, мотивирует учеников и служит множеству других целей. Самое важное – это возможность создания атмосферы творчества с помощью простых движений рук. При этом использование дидактических игр во время урока включает в себя ряд целей, которые учитель хочет достичь на уроке. К ним относятся: систематичность, историчность, типология, диалектика, культурная значимость, связь между деятельностью, практикой и практикой, общность образования, его инклюзивность, специальная подготовка в общеобразовательном учреждении, психология игровой деятельности в развитии личности ученика и т.д. Со стороны учеников формируются воображение об игровых технологиях, интерес к процессу, хорошая память, командообразование, мышление, отказ от шумных действий, активность, любопытство, сравнение, привлечение внимания, процесс вовлечения застенчивых учеников в творческую среду, приобретение опыта, самостоятельное мышление, формирование уникального коллективного мышления посредством игры, обучение соблюдению правил и определенных условий, учет временных норм, быстрое формулирование выводов, развитие умственных способностей посредством быстрого усвоения знаний, а также формируется взаимодействие детей друг с другом [6]. В целом, инновационные методы требуют от учителя постоянной самосовершенствования, эффективного планирования уроков и использования различных цифровых и ресурсных средств. В этом процессе широкое использование современных образовательных программ, электронных платформ, исторических карт, мультимедийных учебников, интерактивных тестов и виртуальных туров напрямую влияет на качество образования. Также несравнима роль инновационных методов в формировании у учащихся исторического мышления, уважения к культурному наследию, национальной идентичности и глобального 897

900-bet

мировоззрения. Исследования также показывают, что на уроках, где используются инновационные методы, активность учащихся увеличивается на 30–40 процентов, а уровень запоминания темы — на 25–35 процентов [7]. Такие подходы превращают ученика в участника процесса и формируют высокоуровневые мыслительные практики, такие как выражение личной реакции на исторические события, сравнение альтернатив и анализ причинно-следственных связей. В заключение, преподавание истории в средних школах с использованием инновационных методов не только повышает эффективность урока, но и помогает учащимся развиваться как интеллектуалам с навыками XXI века. Переход от традиционных подходов к современным, интерактивным и интегрированным методам преподавания истории остается одним из приоритетов современной образовательной политики. В будущем необходимо дальнейшее развитие цифровых образовательных платформ в этой области, повышение инновационной компетентности учителей и обмен передовым опытом между школами. Список литературы: 1. Муртазаева Р.Х. Новейшая история Узбекистана, Учебник, Т.: 2022 1. Piaget J. The Child’s Construction of Reality. – New York: Basic Books, 1954. 2. Carr E.H. What is History? – London: Penguin Books, 1961 3. Нематиллаева Г. «Важность и достижения использования нетрадиционных методов в преподавании истории в средних школах». Новый Узбекистан. Новый научный журнал, том I, выпуск 4, 2024. 4. Хакимова Р. «Использование современных инновационных подходов в преподавании истории в средних школах», Материалы научно-практической конференции «Перспективы современной науки и образования», 2024. 5. Талипов О.К., Усмонбаева М. Прикладные основы педагогических технологий (учебник). – Т.: издательство «Фан», 2006. 6. Джалaлов Дж. Теория и практика педагогических технологий. – Т.: «Фан и технология», 2020. ВЛИЯНИЕ ЛИНГВИСТИЧЕСКИХ «АЛГОРИТМОВ ЭМПАТИИ» ПОД УПРАВЛЕНИЕМ ИСКУССТВЕННОГО ИНТЕЛЛЕКТА В ИННОВАЦИОННЫХ ПЛАТФОРМАХ ВИРТУАЛЬНОЙ СИМУЛЯЦИИ НА СОЦИАЛЬНУЮ АДАПТИВНОСТЬ КАДРОВ: ЭКСПЕРИМЕНТАЛЬНОЕ ИССЛЕДОВАНИЕ Муротова Гулноз Нематовна, ДжизГПУ Факультет филологии, Кафедра романо-германских языков исполняющая обязанности доцента, gulnozmurotova67@gmail.com Annotatsiya. Ushbu maqolada innovatsion virtual simulyatsiya (VR/AR) platformalarida sun’iy intellekt (AI) boshqaruvidagi lingvistik “empatiya algoritmlari”ning sog‘liqni saqlash va ta’lim sohasi kadrlarining ijtimoiy moslashuvchanligiga ta’siri eksperimental tadqiqot orqali o‘rganildi. AI chatbotlarning til orqali his-tuyg‘ularni aks ettirish darajasi (past va yuqori empatiya rejimlari) solishtirildi. Tadqiqot O‘zbekiston oliy ta’lim va tibbiyot muassasalarida o‘tkazilgan bo‘lib, 80 nafar kadr (o‘qituvchilar va tibbiy xodimlar) ishtirok etdi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, yuqori lingvistik empatiya algoritmlaridan foydalangan eksperimental guruhda ijtimoiy moslashuvchanlik ko‘rsatkichi 32% ga oshgan (p < 0,01), bu stressli vaziyatlarda til 898

PDF hujjat

1 / 1
Yuklab olish

Universitet litsenziyalari

Litsenziya preview