Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot

RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA AYOLLAR TADBIRKORLIGI ASOSIDA YASHIL IQTISODIYOTNI RIVOJLANTIRISH MASALALARI Usmonova Mohigul Mansur qizi, QarDU “Mintaqaviy iqtisodiyot” yo‘nalishi mustaqil tadqiqotchisi Email: usmonovamohigul99@gmail.com Annotatsiya. Ushbu maqola raqamli iqtisodiyot sharoitida ayollar tadbirkorligining yashil iqtisodiy rivojlanishni rivojlantirishdagi rolini o‘rganadi. Maqolada raqamlashtirish ayol tadbirkorlar uchun bozorlarga, moliya va bilimlarga kirishni kengaytirishi, shu bilan birga resurslar samaradorligi va ekologik barqarorlikni qo‘llab-quvvatlashi ta'kidlangan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, ayollar boshchiligidagi yashil korxonalar uchun raqamli imkoniyatlarni kuchaytirish va siyosatni qo‘llab-quvvatlash inklyuziv va barqaror iqtisodiy o‘sishga sezilarli hissa qo‘shishi mumkin. Kalit so‘zlar: Ayollar tadbirkorligi; raqamli iqtisodiyot; yashil iqtisodiyot; barqaror rivojlanish; yashil innovatsiya. Abstract. This article explores the role of women’s entrepreneurship in fostering green economic development in the context of the digital economy. The article argues that digitalization can expand access to markets, finance, and knowledge for women entrepreneurs, while supporting resource efficiency and environmental sustainability. The study findings suggest that strengthening digital capabilities and policy support for women-led green enterprises can significantly contribute to inclusive and sustainable economic growth. Keywords: Women’s entrepreneurship; digital economy; green economy; sustainable development; green innovation. Аннотация. В данной статье исследуется роль женского предпринимательства в содействии развитию «зеленой» экономики в контексте цифровой экономики. В статье утверждается, что цифровизация может расширить доступ женщинпредпринимателей к рынкам, финансированию и знаниям, одновременно поддерживая эффективность использования ресурсов и экологическую устойчивость. Результаты исследования показывают, что укрепление цифровых возможностей и политическая поддержка возглавляемых женщинами «зеленых» предприятий могут внести значительный вклад в инклюзивный и устойчивый экономический рост. Ключевые слова: Женское предпринимательство; цифровая экономика; «зеленая» экономика; устойчивое развитие; «зеленые» инновации. Kirish. So‘nggi yillarda global iqtisodiyot raqamlashtirish, ekologik muammolar va barqaror rivojlanishga intilish natijasida chuqur o‘zgarishlarni boshdan kechirmoqda. Yashil iqtisodiyotga o‘tish iqlim o‘zgarishi, resurslarning kamayishi va atrof-muhitning tanazzuliga qarshi muhim javobga aylandi. Shu bilan birga, raqamli iqtisodiyotning tez kengayishi innovatsion biznes modellari va inklyuziv iqtisodiy ishtirok uchun yangi imkoniyatlar yaratdi. Shu nuqtai nazardan, ayollar tadbirkorligi barqaror va ekologik jihatdan mas'uliyatli iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirishda muhim omil sifatida paydo bo‘ldi. Ushbu tadqiqotning dolzarbligi raqamli iqtisodiyot, yashil iqtisodiy rivojlanish va ayollar tadbirkorligining tobora ortib borayotgan kesishmasi bilan belgilanadi. Raqamli texnologiyalar ayol tadbirkorlarga moliya, bozorlar va axborotga kirish bilan bog‘liq an'anaviy to‘siqlarni yengib o‘tish imkonini beradi, shu bilan birga yashil amaliyotlar va eko-innovatsiyalarni qo‘llab-quvvatlaydi. Empirik dalillar shuni ko‘rsatadiki, ayollar boshchiligidagi korxonalar, ayniqsa 579

raqamli vositalar va platformalar tomonidan qo‘llab-quvvatlanganda, barqarorlik tamoyillarini o‘z biznes faoliyatiga integratsiya qilish ehtimoli ko‘proq. Biroq, bu salohiyatga qaramay, ayollar tadbirkorligining raqamli iqtisodiyotda yashil iqtisodiy rivojlanishga qo‘shgan hissasi akademik adabiyotlarda, ayniqsa rivojlanayotgan va o‘tish davri iqtisodiyotlari kontekstida yetarlicha o‘rganilmagan. Ushbu maqolaning asosiy maqsadi raqamli iqtisodiyot sharoitida ayollar tadbirkorligining yashil iqtisodiyotni rivojlantirishdagi rolini tahlil qilishdir. Tadqiqot raqamlashtirish ayollarning yashil iqtisodiy faoliyatdagi ishtirokini qanday oshirishi va barqaror iqtisodiy o‘sishga qanday hissa qo‘shishini baholashga qaratilgan. Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi tadqiqot maqsadlari aniqlangan: - raqamli iqtisodiyot, ayollar tadbirkorligi va yashil iqtisodiy rivojlanish o‘rtasidagi kontseptual bog‘liqlikni o‘rganish; - raqamli texnologiyalar orqali ayollar boshchiligidagi yashil korxonalarni qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha xalqaro tajriba va eng yaxshi amaliyotlarni tahlil qilish; - raqamli yashil iqtisodiyotda ayol tadbirkorlar duch keladigan asosiy qiyinchiliklar va imkoniyatlarni aniqlash; - barqaror va inklyuziv yashil iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirishda ayollar tadbirkorligining rolini kuchaytirishga qaratilgan siyosat tavsiyalarini ishlab chiqish. Asosiy qism. Yashil iqtisodiyotning rivojlanishi tobora ko‘proq raqamli texnologiyalar va inklyuziv tadbirkorlik modellarining samarali integratsiyasiga bog‘liq. Shu nuqtai nazardan, ayollar tadbirkorligi innovatsiya, ekologik mas'uliyat va ijtimoiy ta'sirni birlashtirish orqali barqaror iqtisodiy o‘zgarishlarni tezlashtirishda muhim rol o‘ynaydi. Raqamli iqtisodiyot ayol tadbirkorlarga yashil iqtisodiy faoliyatda faolroq ishtirok etish va an'anaviy tarkibiy to‘siqlarni yengib o‘tish imkonini beruvchi yangi vositalarni taqdim etadi. Raqamli texnologiyalar ayollar boshchiligidagi korxonalar uchun bozorlar, moliya va axborotga kirishni sezilarli darajada kengaytiradi. Elektron tijorat platformalari, raqamli to‘lov tizimlari va onlayn biznes tarmoqlari orqali ayol tadbirkorlar yashil mahsulotlar va xizmatlarni nisbatan past tranzaksiya xarajatlari bilan mahalliy bozorlardan tashqariga chiqarishlari mumkin. Bu, ayniqsa, raqamli marketing va onlayn tarqatish raqobatbardoshlik va ko‘rinishni oshiradigan organik qishloq xo‘jaligi, ekoturizm, qayta tiklanadigan energiya xizmatlari va yashil iste'mol tovarlari kabi ekologik yo‘naltirilgan sohalar uchun muhimdir. Bundan tashqari, raqamlashtirish resurslar samaradorligini oshirish va atrofmuhitga ta'sirni kamaytirish orqali yashil innovatsiyalarni joriy etishni qo‘llabquvvatlaydi. Aqlli resurslarni boshqarish tizimlari, onlayn monitoring platformalari va ma'lumotlarga asoslangan qarorlar qabul qilish kabi raqamli vositalar ayol tadbirkorlarga ishlab chiqarish jarayonlarini optimallashtirish, chiqindilarni minimallashtirish va energiya sarfini kamaytirish imkonini beradi. Natijada, 580

ayollar boshchiligidagi bizneslar iqtisodiy maqsadlarni ekologik barqarorlik bilan tobora uyg‘unlashtirib, yashil iqtisodiyot tamoyillarini mustahkamlamoqda. Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, ayollar o‘rtasida raqamli tadbirkorlikni faol ravishda qo‘llab-quvvatlayotgan mamlakatlar barqaror rivojlanishda yaxshiroq natijalarga erishmoqda. Rivojlangan iqtisodiyotlarda hukumat tomonidan qo‘llabquvvatlanadigan raqamli inkubatorlar, yashil startap tezlatgichlari va innovatsiya markazlari ayollarning iqlim bilan bog‘liq va ekologik toza biznes faoliyatida ishtirok etishini osonlashtirdi. Rivojlanayotgan va o‘tish davri iqtisodiyotlarida raqamli moliyaviy xizmatlar va mobil texnologiyalar ayollarning yashil moliyalashtirish va mikroinvestitsiya imkoniyatlaridan foydalanishini yaxshilashda muhim rol o‘ynadi. Ushbu ijobiy tendentsiyalarga qaramay, ayol tadbirkorlar raqamli yashil iqtisodiyotda jiddiy muammolarga duch kelishda davom etmoqdalar. Raqamli ko‘nikmalarning cheklanganligi, ilg‘or texnologiyalarga teng bo‘lmagan kirish imkoniyati va institutsional qo‘llab-quvvatlashning yetarli emasligi ayollarning tadbirkorlik salohiyatini to‘liq amalga oshirishni cheklaydi. Bundan tashqari, ayollar boshchiligidagi yashil korxonalar ko‘pincha tartibga solish va bozor cheklovlari tufayli uzoq muddatli investitsiyalarni jalb qilish va innovatsion yechimlarni kengaytirishda qiyinchiliklarga duch kelishadi. Ushbu muammolarni hal qilish raqamli transformatsiya strategiyalarini yashil iqtisodiyot va gender tengligi maqsadlari bilan birlashtiradigan keng qamrovli siyosat doirasini talab qiladi. Raqamli savodxonlik dasturlarini kuchaytirish, yashil raqamli moliyalashtirishga kirishni kengaytirish va davlatxususiy sheriklikni rivojlantirish ayol tadbirkorlarni qo‘llab-quvvatlashning muhim choralari hisoblanadi. Bundan tashqari, milliy raqamlashtirish siyosatini ekologik barqarorlik maqsadlari bilan uyg‘unlashtirish ayollar boshchiligidagi yashil biznesning samaradorligini oshirishi va inklyuziv iqtisodiy o‘sishga hissa qo‘shishi mumkin. Umuman olganda, raqamli iqtisodiyot va ayollar tadbirkorligi o‘rtasidagi o‘zaro ta'sir yashil iqtisodiyotga o‘tishni tezlashtirish uchun qulay sharoit yaratadi. Raqamli texnologiyalardan foydalanish va ayol tadbirkorlarni qo‘llab-quvvatlash orqali iqtisodiyotlar yanada muvozanatli, bardoshli va ekologik barqaror rivojlanish natijalariga erishishi mumkin. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Ushbu tadqiqot ayollar tadbirkorligi raqamli iqtisodiyot sharoitida yashil iqtisodiyotni rivojlantirishda strategik rol o‘ynashi haqida xulosa chiqaradi. Tahlil shuni tasdiqlaydiki, raqamli texnologiyalar ayol tadbirkorlarning ekologik barqaror biznes modellarini qabul qilish, resurslar samaradorligini oshirish va yashil bozorlarga kirishni kengaytirish imkoniyatlarini sezilarli darajada oshiradi. Raqamli innovatsiyalarni yashil iqtisodiy tamoyillar bilan birlashtirish orqali ayollar boshchiligidagi korxonalar inklyuziv o‘sish, atrofmuhitni muhofaza qilish va uzoq muddatli iqtisodiy barqarorlikka hissa qo‘shadi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, raqamli iqtisodiyot ayol tadbirkorlar duch keladigan an'anaviy to‘siqlarni, ayniqsa moliya, bozorlar va axborotga 581

kirishda kamaytiradi. Raqamli platformalar, elektron tijorat va raqamli moliyaviy xizmatlar ayollarga yashil biznesni yanada samaraliroq kengaytirish va global qiymat zanjirlarida ishtirok etish imkonini beradi. Biroq, tadqiqot shuningdek, cheklangan raqamli ko‘nikmalar, ilg‘or texnologiyalarga teng bo‘lmagan kirish va institutsional qo‘llab-quvvatlashning yetarli emasligi kabi doimiy muammolarni ham ochib beradi, bu esa yashil iqtisodiyotda ayollar tadbirkorligining barcha imkoniyatlarini cheklaydi. Ushbu xulosalarga asoslanib, bir nechta amaliy tavsiyalar taklif etiladi. Birinchidan, siyosatchilar raqamli infratuzilmani mustahkamlashlari va yashil sektorlarga e'tibor qaratgan holda, ayniqsa ayol tadbirkorlarga qaratilgan raqamli savodxonlik dasturlarini kengaytirishlari kerak. Ikkinchidan, ayollar boshchiligidagi korxonalar uchun mo‘ljallangan imtiyozli kreditlar, grantlar va fintechga asoslangan moliyaviy vositalar orqali yashil raqamli moliyalashtirishga kirish imkoniyati kengaytirilishi kerak. Uchinchidan, hukumatlar va rivojlanish institutlari ayollarning ekologik barqaror tadbirkorlikdagi ishtirokini rag‘batlantiradigan raqamli yashil inkubatorlar, innovatsiya markazlari va ustozlik tarmoqlarini qo‘llab-quvvatlashlari kerak. Bundan tashqari, raqamli transformatsiya strategiyalari, yashil iqtisodiyot tashabbuslari va gender tengligi doiralari o‘rtasidagi siyosatni muvofiqlashtirishni kuchaytirish juda muhimdir. Davlat-xususiy sheriklik va xalqaro hamkorlikni rag‘batlantirish bilim almashinuvini va eng yaxshi amaliyotlarni joriy etishni osonlashtirishi mumkin. Umuman olganda, raqamli yashil iqtisodiyot doirasida ayol tadbirkorlarni qo‘llab-quvvatlash barqaror, inklyuziv va ekologik jihatdan mas'uliyatli iqtisodiy rivojlanishga erishishning asosiy yo‘lidir. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati: 1. Jahon banki. Ayollar, biznes va qonun 2023. Vashington, Kolumbiya okrugi: Jahon banki, 2023. 210 b. 2. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Taraqqiyot Dasturi (BMTTD). Gender tengligi va yashil iqtisodiyot. Nyu-York: BMTTD, 2022. 156 b. 3. OECD. Ayollar tadbirkorligi va inklyuziv o‘sish. Parij: OECD nashriyoti, 2021. 180 b. 4. Yevropa Komissiyasi. Yashil iqtisodiyotdagi ayol tadbirkorlar. Bryussel: Yevropa Ittifoqi nashriyot idorasi, 2020. 134 b. 5. Xalqaro mehnat tashkiloti (XMT). Ayollar tadbirkorligi va barqaror rivojlanish. Jeneva: XMT, 2021. 98 b. 6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. “O‘zbekiston Respublikasining 2030-yilgacha yashil iqtisodiyotga o‘tish strategiyasi to‘g‘risida”gi PF–5863-sonli Farmon. 2019-yil 4-oktabr. 7. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. PQ–5020-sonli “Ayollarni qoʻllab-quvvatlash va ayollar tadbirkorligini rivojlantirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qaror. 2021-yil 5-mart. 8. Karimov B., Usmonova D. Yashil iqtisodiyot va tadbirkorlikni rivojlantirish. Toshkent: Iqtisodiyot nashriyoti, 2020. 168 b. 582

TALABALARDA ALTURISTIK QADRIYATLARNI SHAKLLANTIRISHDA INNOVATSION TA’LIM YONDASHUVLARINING O‘RNI O‘g‘ilxon Vaxabova Tolibjonovna, AndDPI “Pedagogika va psixologiya” kafedrasi dotsenti (PhD) vaxabovaogiloy0021@gmail.com Annotatsiya. Mazkur ilmiy maqolada talabalarda alturistik qadriyatlarni shakllantirish jarayonida innovatsion ta’lim yondashuvlarining o‘rni va ahamiyati psixologik nuqtayi nazardan tahlil qilinadi. Interfaol metodlar, raqamli texnologiyalar va sun’iy intellektga asoslangan ta’lim yondashuvlarining talabalarda alturistik xulq-atvorni shakllantirishdagi psixologik mexanizmlari yoritib beriladi. Kalit so‘zlar: alturistik qadriyatlar, alturizm, innovatsion ta’lim, psixologik rivojlanish, ijtimoiy xulq-atvor. Аннотация. В данной научной статье анализируется роль и значение инновационных образовательных подходов в процессе формирования альтруистических ценностей у учащихся с психологической точки зрения. Выделены психологические механизмы влияния образовательных подходов, основанных на интерактивных методах, цифровых технологиях и искусственном интеллекте, на формирование альтруистического поведения у учащихся. Ключевые слова: альтруистические ценности, альтруизм, инновационное образование, психологическое развитие, социальное поведение. Abstract. This scientific article analyzes the role and importance of innovative educational approaches in the process of forming altruistic values in students from a psychological point of view. The psychological mechanisms of educational approaches based on interactive methods, digital technologies, and artificial intelligence in the formation of altruistic behavior in students are highlighted. Keywords: altruistic values, altruism, innovative education, psychological development, social behavior. Kirish. Bugungi kunda jamiyat taraqqiyoti nafaqat texnologik va iqtisodiy rivojlanish bilan, balki insonlarning ijtimoiy mas’uliyati, o‘zaro hamkorligi va boshqalarga nisbatan g‘amxo‘rlik munosabatlari bilan ham chambarchas bog‘liqdir. Shu nuqtayi nazardan qaraganda, alturistik qadriyatlar shaxs kamolotining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Ayniqsa, oliy ta’lim muassasalarida tahsil olayotgan talabalarda alturizm, empatiya va ijtimoiy faollikni shakllantirish zamonaviy ta’limning dolzarb vazifalaridan biridir. An’anaviy ta’lim tizimi ko‘proq bilim va kasbiy ko‘nikmalarni egallashga yo‘naltirilgan bo‘lsa, hozirgi davrda innovatsion ta’lim yondashuvlari shaxsning psixologik va ijtimoiy rivojiga ham katta e’tibor qaratmoqda. Interfaol mashg‘ulotlar, muammoli ta’lim, loyihaviy faoliyat hamda raqamli texnologiyalar asosida tashkil etilgan ta’lim jarayoni talabalarda mustaqil fikrlash, jamoada ishlash va boshqalarga yordam berish kabi alturistik sifatlarning rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Shuningdek, sun’iy intellekt va raqamli platformalarning ta’lim jarayoniga joriy etilishi talabalarning ijtimoiy xulq-atvorini tahlil qilish, empatiya va alturistik motivatsiyani rivojlantirish uchun yangi imkoniyatlarni yaratmoqda. Shu sababli, innovatsion ta’lim yondashuvlarining talabalarda alturistik qadriyatlarni 583

shakllantirishdagi psixologik o‘rni va samaradorligini o‘rganish ilmiy va amaliy jihatdan muhim ahamiyat kasb etadi. Asosiy qism. Alturistik qadriyatlar shaxsning boshqalarga beg‘araz yordam berish, ularning ehtiyoj va muammolariga befarq bo‘lmaslik, ijtimoiy mas’uliyatni his etish kabi sifatlarini o‘z ichiga oladi. Psixologiya fanida alturizm ko‘pincha empatiya, ijtimoiy motivatsiya va axloqiy ong bilan bog‘liq holda talqin qilinadi. Talabalik davri shaxs rivojining muhim bosqichi bo‘lib, aynan shu davrda ijtimoiy qadriyatlar, hayotiy pozitsiya va kasbiy yo‘nalish shakllanadi. Shu sababli alturistik sifatlarni rivojlantirish oliy ta’lim tizimi oldida turgan muhim vazifalardan biridir. Zamonaviy jamiyatda individualizmning kuchayishi, raqamli muloqotning ustunligi ayrim hollarda insonlar o‘rtasidagi hissiy aloqalarning susayishiga olib kelmoqda. Bunday sharoitda ta’lim jarayoni nafaqat bilim beruvchi, balki ijtimoiy va axloqiy tarbiya beruvchi muhit sifatida ham faoliyat yuritishi lozim. Aynan shu nuqtada innovatsion ta’lim yondashuvlari alturistik qadriyatlarni shakllantirishda samarali vosita bo‘lib xizmat qiladi. Innovatsion ta’lim yondashuvlari deganda, an’anaviy ma’ruza va nazoratga asoslangan usullardan farqli ravishda, talabaning faol ishtirokini ta’minlovchi, mustaqil fikrlashga undovchi va real hayotiy vaziyatlarga yo‘naltirilgan metodlar tushuniladi. Bular jumlasiga interfaol mashg‘ulotlar, muammoli ta’lim, loyihaviy faoliyat, raqamli platformalar va sun’iy intellekt elementlariga asoslangan ta’lim texnologiyalari kiradi. Mazkur yondashuvlar talabalarning faqat akademik bilimlarini emas, balki ijtimoiy kompetensiyalarini ham rivojlantirishga xizmat qiladi. Masalan, guruhiy ishlash jarayonida talabalar o‘zaro hamkorlik qiladi, boshqalarning fikrini tinglashga o‘rganadi va umumiy maqsad sari birgalikda harakat qiladi. Bu esa ularda mas’uliyat, o‘zaro yordam va empatiya kabi alturistik sifatlarning shakllanishiga zamin yaratadi. Interfaol ta’lim metodlari talabaning faol subyekt sifatida ta’lim jarayonida ishtirok etishini ta’minlaydi. Munozaralar, rolli o‘yinlar, keys-stadiylar va treninglar orqali talabalar real hayotda uchrashi mumkin bo‘lgan ijtimoiy vaziyatlarni tahlil qilish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Bunday faoliyat davomida talabalar nafaqat muammoni hal qilish, balki boshqalarning his-tuyg‘ularini tushunish va ularga yordam berish zaruratini ham anglay boshlaydilar. Masalan, ijtimoiy muammolarga bag‘ishlangan keyslar ustida ishlash jarayonida talabalar jamiyatdagi muhtoj qatlamlar, psixologik yordamga muhtoj shaxslar yoki ijtimoiy tengsizlik masalalariga duch keladilar. Bu esa ularda alturistik motivatsiyaning kuchayishiga, boshqalarga nisbatan befarq bo‘lmaslik hissining shakllanishiga olib keladi. Shunday qilib, interfaol metodlar alturizmni nazariy tushuncha sifatida emas, balki amaliy xulq-atvor shakli sifatida rivojlantirishga xizmat qiladi. Loyihaviy ta’lim innovatsion yondashuvlarning muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Ijtimoiy yo‘naltirilgan loyihalar talabalarda jamiyat muammolariga nisbatan faol munosabatni shakllantiradi. Bunday loyihalar doirasida talabalar ko‘ngillilik faoliyati, ijtimoiy tadbirlar yoki psixologik yordamga oid tashabbuslarda ishtirok etishlari mumkin. Loyihaviy faoliyat jarayonida talabalar 584

o‘z bilimlarini real vaziyatlarda qo‘llash bilan birga, boshqalarga foyda keltirish hissini his qiladilar. Bu holat alturistik qadriyatlarning mustahkamlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Psixologik nuqtayi nazardan qaraganda, shaxs boshqalarga yordam berish orqali o‘zini jamiyatning muhim a’zosi sifatida his qiladi, bu esa uning ijtimoiy o‘zini anglashini kuchaytiradi. So‘nggi yillarda raqamli texnologiyalar va sun’iy intellekt ta’lim tizimiga faol joriy etilmoqda. Onlayn platformalar, virtual muhitlar va moslashtirilgan ta’lim tizimlari talabalarning individual xususiyatlarini hisobga olish imkonini bermoqda. Bu jarayonda alturistik qadriyatlarni rivojlantirish uchun ham yangi imkoniyatlar paydo bo‘lmoqda. Masalan, raqamli muhitda ijtimoiy loyihalar, onlayn ko‘ngillilik yoki masofaviy psixologik yordam faoliyatlari tashkil etilishi mumkin. Bunday faoliyatlar talabalarni geografik va ijtimoiy cheklovlarsiz boshqalarga yordam berishga undaydi. Sun’iy intellekt asosidagi tahlil vositalari esa talabalar xulq-atvoridagi ijobiy o‘zgarishlarni kuzatish va baholash imkonini yaratadi. Shu bilan birga, raqamli ta’limda insoniy munosabatlarni saqlab qolish, empatiya va jonli muloqotni rivojlantirish muhim vazifa bo‘lib qolmoqda. Innovatsion ta’lim muhiti talabaning shaxs sifatida har tomonlama rivojlanishini ta’minlashga qaratilgan. Bunday muhitda o‘qituvchi faqat bilim beruvchi emas, balki yo‘naltiruvchi va motivator rolini bajaradi. O‘qituvchining shaxsiy namunasi, ijtimoiy faoliyati va talabalarga bo‘lgan munosabati alturistik qadriyatlarning shakllanishida muhim omil hisoblanadi. Talabalar innovatsion ta’lim jarayonida o‘z fikrini erkin bildirish, boshqalarni hurmat qilish va ijtimoiy mas’uliyatni his etishga o‘rganadilar. Bu esa ularning kelajakdagi kasbiy faoliyatida ham alturistik yondashuvni namoyon etishiga zamin yaratadi. Ayniqsa, psixologiya yo‘nalishi talabalari uchun bu sifatlar kasbiy kompetensiyaning ajralmas qismi hisoblanadi. Xulosa va tavsiyalar. Mazkur ilmiy maqolada talabalarda alturistik qadriyatlarni shakllantirishda innovatsion ta’lim yondashuvlarining psixologik o‘rni va ahamiyati tahlil qilindi. Tadqiqot davomida alturistik sifatlar shaxs rivojining muhim tarkibiy qismi ekanligi, ayniqsa talabalik davrida bu qadriyatlarni rivojlantirish kelajakdagi ijtimoiy va kasbiy faoliyat uchun muhim omil bo‘lib xizmat qilishi asoslab berildi. Innovatsion ta’lim yondashuvlari esa mazkur jarayonni samarali tashkil etish uchun qulay pedagogik va psixologik sharoit yaratishi aniqlandi. Interfaol metodlar, loyihaviy faoliyat hamda raqamli va sun’iy intellektga asoslangan ta’lim texnologiyalari talabalarda empatiya, ijtimoiy mas’uliyat va boshqalarga yordam berishga yo‘naltirilgan xulq-atvorni rivojlantirishga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Bunday yondashuvlar orqali talabalar faqat nazariy bilimlarni emas, balki real ijtimoiy vaziyatlarda alturistik xulqni namoyon etish ko‘nikmalarini ham egallaydilar. Tavsiyalar 1. Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim jarayonini tashkil etishda innovatsion va interfaol metodlardan keng foydalanish, ayniqsa ijtimoiy muammolarni qamrab olgan mashg‘ulotlar ulushini oshirish maqsadga muvofiqdir. 585

2. Talabalarda alturistik qadriyatlarni rivojlantirish uchun ijtimoiy yo‘naltirilgan loyihalar, ko‘ngillilik faoliyati va jamoaviy ishlarga asoslangan topshiriqlarni o‘quv rejalarga tizimli ravishda kiritish tavsiya etiladi. 3. Raqamli va sun’iy intellektga asoslangan ta’lim platformalaridan foydalanishda talabalarning empatiya va ijtimoiy faolligini rivojlantirishga xizmat qiluvchi psixologik komponentlarga alohida e’tibor qaratish zarur. 4. Psixologiya yo‘nalishi talabalari uchun alturistik sifatlarni kasbiy kompetensiya sifatida shakllantirishga qaratilgan maxsus treninglar va amaliy mashg‘ulotlar tashkil etilishi samarali natijalar berishi mumkin. Innovatsion ta’lim muhiti talabaning shaxsiy faolligini oshirish, o‘zini jamiyatning muhim a’zosi sifatida anglash va ijtimoiy qadriyatlarga ongli munosabat bildirishiga xizmat qilishi bilan ahamiyatlidir. O‘qituvchining yo‘naltiruvchi va motivatsion roli, ta’lim jarayonida ijtimoiy yo‘naltirilgan vazifalarning mavjudligi alturistik qadriyatlarning barqaror shakllanishiga zamin yaratadi. Natijada, innovatsion ta’lim yondashuvlari talabalarning shaxsiy va ijtimoiy rivojlanishida muhim psixologik omil sifatida namoyon bo‘ladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Wang C., Fu W., Wu X., Wang Y. Just world beliefs and altruistic behaviors of college students during the COVID‑19 pandemic: The mediating role of empathy. Current Psychology. 2023. DOI: 10.1007/s12144-023-04233-9. 2. Xalilova D.E., Qayumova G.N. (2025). Altruistik xulq-atvor tushunchasi va uning jamiyatda namoyon bo‘lish sabablari / Образование Наука и Инновационные Идеи в Мире. 4(3), 234-239. 3. Nizomiddinova, G. (2024). Ta’lim psixologiyasi va uning kelajak istiqbollari. Universal xalqaro ilmiy jurnal, 1(4), 373-375. 4. Qo‘ldosheva, K. (2024). Ta’lim va tarbiya psixologiyasi. Universal xalqaro ilmiy jurnal, 1(4), 414-416. 5. Dilafruz, A. (2023). Kasb tanlashning psixologik asoslari. образование наука и инновационные идеи в мире, 14(7), 13-17. 6. Vakobova, O. (2021). Socio-psychological aspects of parental responsibility in the family. eurasian journal of social sciences, philosophy and culture, 1 (2), 102–106. SUN’IY INTELLEKT ASOSIDAGI INNOVATSION TA’LIM MUHITIDA LINGVOMADANIY KOMPETENSIYANI RIVOJLANTIRISHNING NAZARIY MODELI Vohidova Sitorabonu Hurmatulloyevna, A. Avloniy nomidadagi Pedagogik mahorat milliy instituti doktoranti sitoravakhidova@gmail.com Annotatsiya. Maqolada sun’iy intellekt va innovatsion ta’lim muhiti sharoitida lingvomadaniy kompetensiyani rivojlantirishning nazariy modeli ishlab chiqildi. Model kompetensiyaning tarkibiy komponentlarini sun’iy intellekt vositalari bilan integratsiyalashgan holda tizimli yondashuv asosida asoslaydi. Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, lingvomadaniy kompetensiya, innovatsion ta’lim muhiti, madaniyatlararo kommunikatsiya, ingliz tili. Аннотация. В статье разработана теоретическая модель развития лингвокультурной компетенции в условиях искусственного интеллекта и инновационной 586

образовательной среды. Обоснована интеграция структурных компонентов компетенции с инструментами искусственного интеллекта в рамках системного подхода. Ключевые слова: искусственный интеллект, лингвокультурная компетенция, инновационная образовательная среда, межкультурная коммуникация, Английский язык. Abstract. The article presents a theoretical model for developing linguacultural competence within artificial intelligence and innovative educational environments. The study substantiates the integration of structural competence components with AI tools based on a systemic and interdisciplinary approach. Keywords: artificial intelligence, linguacultural competence, innovative education, intercultural communication, English language. Kirish. Til nafaqat grammatik va leksik birliklar tizimi, balki muayyan jamiyatning tarixiy xotirasi, qadriyatlari, mental modellari va ijtimoiy tajribasini aks ettiruvchi semiotik tizimdir. Shu sababli chet tilini o‘qitish jarayoni faqat lingvistik kompetensiyani shakllantirish bilan cheklanmaydi, balki madaniy kodlarni anglash va ularni kommunikativ faoliyatda qo‘llay olishni ham nazarda tutadi. Raqamli transformatsiya va sun’iy intellekt texnologiyalarining jadal rivojlanishi ta’lim tizimini tubdan o‘zgartirmoqda. Adaptiv o‘quv tizimlari, tabiiy tilni qayta ishlash (NLP), intellektual repetitor tizimlari va generativ modellar o‘quv jarayonining metodologik arxitekturasini yangidan shakllantirmoqda. Biroq lingvomadaniy kompetensiyaning aynan sun’iy intellekt bilan integratsiyalashgan nazariy modeli yetarlicha ishlab chiqilmagan. Mazkur tadqiqot ana shu ilmiy bo‘shliqni to‘ldirishga qaratilgan. Asosiy qism. Til orqali inson o‘z fikrlarini ifodalaydi va o‘z ijtimoiy muhitida muloqot qilishi mumkin bo‘ladi. Shu bilan birga, til milliy madaniyatning murakkab aks ettiruvchisi sifatida ham xizmat qiladi. Chunki til ushbu madaniyat bilan o‘zaro bog‘liq bo‘lib, uning doirasida shakllanadi va uning tarixiy, ijtimoiy hamda madaniy xususiyatlarini ifodalaydi. Til nafaqat grammatika va leksika tizimi, balki millatning tarixi, urf-odati, mentaliteti, qadriyatlari va madaniy tajribasining integrativ aksidir. Lingvomadaniyatshunoslik tarixiga nazar soladigan bo‘lsak, XX asrning oxirida E.A. Maslova, V.V. Vorobyov, N.F. Alefirenko, Y.N. Karaulov, S.G. Terminasova va boshqa tilshunos olimlar tomonidan til va madaniyatni uzluksiz o‘zaro bog‘liqlik nuqtai nazaridan o‘rganishga qaratilgan lingvomadaniyatshunoslik nomli yangi mustaqil yo‘nalish ishlab chiqildi. Ushbu yo‘nalish tilni nafaqat kommunikatsiya vositasi, balki madaniyatni idrok etish va ifodalash vositasi sifatida tadqiq etadi. Lingvomadaniyatshunoslikning nazariy asoslari til foydalanuvchisining tafakkurini, til kategoriyalari va madaniy kontseptlarni shakllantirishdagi o‘rni, shuningdek, madaniyatlararo muloqotdagi funksiyasini o‘rganishga qaratilgan. Lingvomadaniyatshunoslikning markaziy tushunchalari sifatida “lingvistik dunyoqarash” va “lingvistik shaxsiyat” kontseptsiyalari ajralib turadi. Tilning shakllanishi millatning o‘ziga xos dunyoqarashi va atrof587

muhit bilan chambarchas bog‘liqdir. Shu ma’noda har bir til foydalanuvchisi (lingvistik shaxsiyat) mavjud ijtimoiy va madaniy kontekstga mos ravishda ifodalarni yaratishi lozim, bunda til orqali insonning olamni idrok etishidagi o‘ziga xoslik namoyon bo‘ladi va keyinchalik til shakllanishida aks etadi. Shunday qilib, lingvomadaniy yondashuv til va madaniyatni uzluksiz integratsiyalangan tizim sifatida ko‘rib chiqadi, bu esa til o‘rganuvchining lingvomadaniy kompetensiyasini rivojlantirishda nazariy va metodik asos bo‘lib xizmat qiladi. Lingvomadaniy kompetensiya, o‘z navbatida, nafaqat kommunikativ qobiliyatni, balki tilni madaniy va kontekstual jihatdan to‘liq idrok etish qobiliyatini ham o‘z ichiga oladi. Zamonaviy xorijiy til ta’limi nazariyasida lingvomadaniy kompetensiya til o‘rganuvchining kommunikativ tayyorgarligini belgilovchi asosiy integrativ kategoriyalardan biri sifatida talqin etiladi. Mazkur kompetensiya tilni faqat grammatik va leksik birliklar majmui sifatida emas, balki muayyan etnomadaniy jamoaning tarixiy shakllanish jarayoni, ijtimoiy-madaniy tajribasi, kollektiv ongida mustahkamlangan mental modellari hamda aksiologik qadriyatlari bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan murakkab ijtimoiy-semiotik hodisa sifatida anglashni nazarda tutadi. Shu nuqtai nazardan, lingvomadaniy kompetensiya til o‘rganuvchining til birliklarida kodlangan madaniy ma’nolarni idrok etish, talqin qilish va ularni real kommunikativ vaziyatlarda kontekstual jihatdan adekvat qo‘llash qobiliyatini ifodalovchi ko‘p qatlamli nazariy konstruksiya sifatida qaraladi. Ilmiy-pedagogik adabiyotlarda lingvomadaniy kompetensiya kommunikativ kompetensiyaning tarkibiy qismi sifatida talqin qilinadi. D. Hymes tomonidan asoslangan kommunikativ kompetensiya konsepsiyasida til birliklaridan foydalanish jarayoni ijtimoiy va madaniy omillar bilan shartlangan hodisa sifatida izohlanadi [1]. M. Byramning madaniyatlararo kommunikativ kompetensiya modeli esa lingvomadaniy kompetensiyani bilim, ko‘nikma, munosabat va tanqidiy madaniy ongning o‘zaro uyg‘unligi asosida shakllanuvchi tizim sifatida tavsiflaydi [2]. Lingvomadaniy kompetensiyaning mohiyati til o‘rganuvchining xorijiy til orqali boshqa madaniyat vakillari bilan samarali muloqotga kirisha olishida namoyon bo‘ladi. Bunda o‘quvchi til birliklarining denotativ ma’nosini anglash bilan cheklanmay, ularning madaniy-konnotativ mazmunini va pragmatik vazifasini ham hisobga oladi [3]. V.A. Maslovaning ta’kidlashicha, til birliklari milliy-madaniy tajribaning jamlangan shakli bo‘lib, ularni o‘zlashtirish jarayoni madaniy tafakkur bilan chambarchas bog‘liqdir [4]. Zamonaviy xorijiy til ta’limi metodikasida til o‘rganuvchining kommunikativ tayyorgarligini shakllantirishning strategik maqsadi ikkinchi til shaxsiyatini (secondary language personality) rivojlantirishdan iborat. Til va madaniyat o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlik shuni ta’minlaydiki, til o‘rganuvchi nafaqat grammatik va leksik birliklarni o‘zlashtiradi, balki tilning madaniy konteksti, xalqning tarixiy rivoji, dunyoqarashi, ijtimoiy tajribasi, urf-odatlari va madaniy qadriyatlarini ham chuqur idrok etadi. 588

Ikkinchi til shaxsiyati termini birinchi marta I.I. Xaleeva tomonidan kiritilgan bo‘lib, u o‘quvchilarda, xususan bo‘lg‘usi xorijiy til o‘qituvchilarida, o‘rganilayotgan tilning "ruhi"ga, madaniyatlararo muloqot amalga oshiriladigan xalq madaniyatining "tanasiga" kirib borish qobiliyati bilan tavsiflangan ikkinchi til shaxsiyati xususiyatlarini rivojlantirish zarurligini ta'kidlaydi. [5]. Shuningdek, N. D. Galskova va N. I. Gez fikricha, til ta’limi natijasida shakllangan ikkinchi til shaxsiyati o‘quvchining madaniyatlararo kommunikatsiyada to‘liq va faol ishtirok etish qobiliyatining ko‘rsatkichi hisoblanadi[6]. Bu nuqtai nazardan, lingvomadaniy kompetensiya til o‘rganuvchining nafaqat til bilimlarini, balki madaniy tafakkurini, dunyoqarashini, idrok etish qobiliyatini va kommunikativ faoliyatini birlashtiruvchi integrativ tizim sifatida qaraladi. Shuni alohida ta’kidlash lozimki, lingvomadaniy kompetensiya tushunchasi sotsiomadaniy kompetensiya, madaniyatlararo kommunikativ kompetensiya va pragmatik kompetensiya bilan yaqin aloqador bo‘lsa-da, ularning hech birini to‘liq takrorlamaydi. Sotsiomadaniy kompetensiya asosan ijtimoiy normalar va xulqatvor modellari bilan cheklansa, madaniyatlararo kommunikativ kompetensiya muloqot jarayonidagi o‘zaro tushunish va moslashuvga urg‘u beradi. Lingvomadaniy kompetensiya esa til birliklarida kodlangan milliy-madaniy ma’nolarni idrok etish, talqin qilish va kontekstual qo‘llash mexanizmlarini o‘zida mujassamlashtirgan holda, til va madaniyat integratsiyasining aynan lingvistik darajadagi ifodasini namoyon etadi. Shu sababli, lingvomadaniy kompetensiya kommunikativ kompetensiyaning tarkibiy qismi bo‘lishi bilan birga, mustaqil ilmiy-pedagogik kategoriya sifatida ham qaraladi. Lingvomadaniy kompetensiyaning tarkibiy tuzilishi ko‘p komponentli va integrativ tizim sifatida qaraladi. Ushbu komponentlar quyidagilardan iborat: lingvistik-madaniy bilimlar, kognitiv-kommunikativ qobiliyatlar, pragmatik-nutqiy malaka, affektiv-aksiologik munosabat va reflektiv-madaniyatlararo kompetensiya [2]. Ularning har biri o‘quvchining ikkinchi til shaxsiyatini shakllantirish va madaniyatlararo kommunikativ tayyorgarligini mustahkamlashda muhim rol o‘ynaydi. Shu nuqtai nazardan, lingvomadaniy kompetensiya va ikkinchi til shaxsiyati bir-birini to‘ldiruvchi kontseptsiyalar bo‘lib, til o‘rganuvchining til va madaniyatni chuqur idrok etish, kommunikativ vaziyatlarda madaniyatga mos xatti-harakat qilish va o‘zining madaniy qadriyatlarini tanqidiy tahlil qilish qobiliyatini birlashtiradi. Ushbu integratsiyalashgan yondashuv o‘quv jarayonida lingvomadaniy kompetensiyani baholash va shakllantirish mexanizmlarini ishlab chiqishga nazariy asos yaratadi. Lingvomadaniy kompetensiyaning tarkibiy tuzilishini aniqlash metodik va didaktik jihatdan muhim ahamiyatga ega bo‘lib, mazkur kompetensiyani shakllantirish jarayonini tizimli tashkil etish, uning rivojlanish darajasini aniqlash hamda baholash mezonlarini ishlab chiqish uchun zarur ilmiy-nazariy asosni ta’minlaydi. Kompetensiyaning tarkibiy tuzilmasini aniq belgilash lingvomadaniy ta’lim jarayonida qo‘llaniladigan mazmun, shakl va metodlarning o‘zaro 589

uyg‘unligini ta’minlashga xizmat qiladi hamda ta’lim natijalarini rejalashtirish va monitoring qilish imkonini yaratadi. Mazkur tadqiqot doirasida lingvomadaniy kompetensiya o‘zaro funksional va mazmuniy jihatdan bog‘liq bo‘lgan bir qator komponentlardan iborat, yaxlit va integrativ pedagogik tizim sifatida talqin qilinadi. Aynan ushbu komponentlar lingvomadaniy kompetensiyaning mazmunini belgilab, ularning har biri til o‘rganuvchining madaniy bilimlari, kognitiv-analitik faoliyati, nutqiy-amaliy tayyorgarligi, aksiologik munosabatlari hamda reflektiv qobiliyatlarining shakllanishida muhim rol o‘ynaydi. 1.3-jadval Lingvomadaniy kompetensiyaning tarkibiy modeli № Kompone nt nomi Ta’lim jarayonidagi funksiyasi Mazmuniy tavsifi 1. LingvistikXorijiy tilga xos milliy realiyalar, madaniy Til birliklarini madaniy kontekstda madaniy belgilangan leksik birliklar, frazeologizmlar, anglash, lingvomadaniy mazmunni bilimlar nutq etiketi formulalari, tarixiy va ijtimoiy- idrok etish uchun bilim asosini komponent madaniy kontekst haqidagi bilimlar majmui shakllantiradi i 2. KognitivOna tili va xorijiy til madaniyatlari Madaniy axborotni idrok etish, tahlil qilish, kommuni o‘rtasidagi o‘xshashlik va farqlarni qiyoslash va umumlashtirishga oid kativ anglash, madaniyatlararo tafakkurni intellektual faoliyat komponent rivojlantiradi 3. Nutqiy strategiyalarni tanlash, Pragmatik- Lingvomadaniy bilimlarni real kommunikativ vaziyatga mos til nutqiy kommunikativ vaziyatlarda mos va vositalaridan foydalanishni komponent maqsadga muvofiq qo‘llash qobiliyati ta’minlaydi 4. Affektiv- Boshqa madaniyatga nisbatan munosabat, Madaniyatlararo muloqotda psixologik aksiologik bag‘rikenglik, madaniy qadriyatlarni qabul tayyorgarlikni ta’minlaydi, komponent qilishga tayyorlik stereotiplarni kamaytiradi 5. ReflektivO‘rganuvchining madaniy ongini O‘z va xorijiy madaniyatni tanqidiy tahlil madaniyatl yuqori bosqichga olib chiqadi, qilish, qiyosiy baholash va xulosalar araro mustaqil va ongli muloqot subyektini chiqarish qobiliyati komponent shakllantiradi Quyidagi jadvalda (1-jadvalga qarang) lingvomadaniy kompetensiya markaziy integrativ tizim sifatida tasvirlanib, uning atrofida o‘zaro uzviy bog‘liq beshta asosiy komponent joylashtirilgan. Model lingvistik-madaniy bilimlar, kognitiv-kommunikativ, pragmatik-nutqiy, affektiv-aksiologik hamda reflektivmadaniyatlararo komponentlarning o‘zaro aloqadorligi va ularning birgalikda lingvomadaniy kompetensiyani shakllantirishdagi funksional birligini aks ettiradi. Mazkur jadval lingvomadaniy kompetensiyaning tizimli va ko‘p komponentli mohiyatini yoritishga xizmat qiladi. Shuni takidlash joizki, lingvomadaniy kompetensiyaning tarkibiy modeli statik tuzilma emas, balki dinamik va bosqichma-bosqich rivojlanib boruvchi tizim sifatida namoyon bo‘ladi. Ta’lim jarayonining dastlabki bosqichlarida lingvistik-madaniy bilimlar komponenti ustuvor ahamiyat kasb etsa, keyingi bosqichlarda kognitiv-kommunikativ va pragmatik-nutqiy komponentlarning faolligi ortib boradi. Yuqori bosqichlarda esa affektiv-aksiologik va reflektiv590

madaniyatlararo komponentlar yetakchi rol o‘ynab, til o‘rganuvchining mustaqil, tanqidiy va madaniyatlararo ongli muloqot subyekti sifatida shakllanishini ta’minlaydi. Mazkur dinamik yondashuv lingvomadaniy kompetensiyani shakllantirish jarayonini yosh, psixologik rivojlanish bosqichlari va ta’lim mazmuniga mos holda loyihalash imkonini beradi. Lingvistik-madaniy bilimlar komponenti xorijiy tilga xos milliy realiyalar, madaniy belgilangan leksik birliklar, frazeologizmlar va nutq etiketi shakllarini qamrab oladi [7]. Ushbu komponent til birliklarida mujassamlangan madaniy ma’nolarni dastlabki darajada anglash va ularni keyingi kognitiv hamda kommunikativ faoliyatga tayanch sifatida xizmat qilishini ta’minlaydi. Mazkur bilimlar negizida shakllanadigan kognitiv-kommunikativ komponent o‘rganuvchining madaniy axborotni idrok etish, tahlil qilish, qiyoslash va umumlashtirishga doir intellektual faoliyatini ifodalaydi. Ushbu komponent ona tili va xorijiy til madaniyatlari o‘rtasidagi o‘xshashlik va farqlarni anglash, madaniyatlararo tafakkurni rivojlantirish hamda madaniy hodisalarga ongli va tanqidiy yondashuvni shakllantirishga xizmat qiladi [8]. Kognitiv darajada o‘zlashtirilgan lingvomadaniy bilim va tushunchalar pragmatik-nutqiy komponent orqali real kommunikativ faoliyatga tatbiq etiladi. Ushbu komponent til o‘rganuvchining lingvomadaniy bilimlarni muayyan kommunikativ vaziyatlarda maqsadga muvofiq, kontekstual jihatdan adekvat va pragmatik jihatdan to‘g‘ri qo‘llash qobiliyatini ifodalaydi hamda Yevropa tillari umumiy kompetensiyalari (CEFR) doirasida pragmatik kompetensiya sifatida talqin etiladi [3]. Lingvomadaniy kompetensiyaning muvaffaqiyatli namoyon bo‘lishi nafaqat bilim va ko‘nikmalar, balki o‘rganuvchining affektiv-aksiologik munosabatlari bilan ham chambarchas bog‘liqdir. Affektiv-aksiologik komponent o‘rganuvchining boshqa madaniyat vakillariga nisbatan ochiqligi, bag‘rikengligi, empatiyasi hamda madaniy qadriyatlarni qabul qilishga tayyorligini ifodalaydi. Mazkur komponent madaniyatlararo muloqot jarayonida psixologik muvozanatni ta’minlash va stereotiplarning kamayishiga xizmat qiladi [9]. Lingvomadaniy kompetensiyaning eng yuqori rivojlanish bosqichi reflektivmadaniyatlararo komponent orqali namoyon bo‘ladi. Ushbu komponent o‘rganuvchining o‘z va xorijiy madaniyatni tanqidiy tahlil qilish, ularni qiyosiy baholash, madaniy hodisalarga nisbatan ongli xulosalar chiqarish qobiliyatini ifodalaydi hamda lingvomadaniy kompetensiyaning yuqori darajada shakllanganligini ko‘rsatuvchi muhim mezon sifatida qaraladi [2]. Umuman olganda, mazkur komponentlar o‘zaro uzviy bog‘liq bo‘lib, CEFR standartlarida belgilangan kommunikativ kompetensiyaning kognitiv, pragmatik va affektiv jihatlari bilan uyg‘unlashgan holda til o‘rganuvchining madaniyatlararo tafakkurini, kommunikativ moslashuvchanligini va ikkinchi til shaxsiyati sifatida shakllanishini ta’minlaydi. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Shunday qilib, mazkur tadqiqotda lingvomadaniy kompetensiya til o‘rganuvchining xorijiy til birliklarida kodlangan 591

madaniy ma’nolarni idrok etish, ularni kognitiv jihatdan tahlil qilish, real kommunikativ vaziyatlarda pragmatik jihatdan adekvat qo‘llash hamda o‘z va boshqa madaniyatni tanqidiy-reflektiv baholash qobiliyatlarini o‘zida mujassamlashtirgan integrativ pedagogik kompetensiya sifatida talqin qilindi. O‘zbek o‘quvchilari auditoriyasida lingvomadaniy kompetensiyani shakllantirish jarayoni milliy mentalitet, kollektiv madaniy xotira, hurmatga asoslangan ijtimoiy munosabatlar va bilvosita muloqot strategiyalarining ustuvorligi bilan tavsiflanadi. Shu sababli, ingliz tilini o‘qitishda lingvomadaniy kompetensiyani rivojlantirish faqat xorijiy madaniyatni o‘zlashtirish emas, balki ona tili madaniyati bilan qiyosiy-anglangan holda o‘zini madaniyatlararo muloqot subyekti sifatida anglash jarayonini ham nazarda tutadi. Ushbu yondashuv o‘zbek o‘quvchilarining madaniy identifikatsiyasini saqlagan holda, ularni global kommunikativ makonda samarali faoliyat yurita oladigan ikkinchi til shaxsiyati sifatida shakllantirishga xizmat qiladi. Shunday qilib, lingvomadaniy kompetensiyaning mazkur tarkibiy modeli ingliz tilini o‘qitish jarayonida til va madaniyat integratsiyasini ta’minlovchi, nazariy jihatdan asoslangan hamda metodik jihatdan qo‘llash mumkin bo‘lgan samarali ilmiy konstruktsiya sifatida baholanadi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Hymes D. On communicative competence // sociolinguistics. Harmondsworth, 1972. Т. 269293. С. 269–293. 2. Byram M. Teaching and assessing intercultural communicative competence (Multilingual Matters). Multilingual Matters, 1997. 3. de l’Europe C. Council of Europe. 2020. 4. Маслова В.А. лингвокультурология. Издательский центр" Академия", 2001. 5. Халеева И. Вторичная языковая личность как реципиент инофонного текста // Язык–система Язык. 1995. С. 280–287. 6. Гальскова Н.Д., Гез Н.И. Теория обучения иностранным языкам: Лингводидактика и методика // М Издательский Центр «Академия. 2004. Т. 336. С. 4. 7. Верещагин К. Верещагин Е.М., Костомаров В.Г. Язык и культура // Лингвострановедение в преподавании русского языка как иностранного. М Русский Язык. 1976. 8. Халеева И.И. Основы теории обучения пониманию иноязычной речи. Издательство" Высшая Школа", 1989. 9. Brown H. D. Principles of language learning and teaching. Prentice Hall, 1994. Т. USING ROLE-PLAY AND SIMULATIONS TO CULTIVATE DIALOGIC SKILLS OF LANGUAGE LEARNERS Khalilova Lenie Fevzievna, Assistant-teacher of SamSIFL leniyehalilova@gmail.com Karimova Aminabonu Alisherovna, 1st year student of SamSIFL karimovaaminabonu72@gmail.com Abstract. This article examines the effectiveness of role-play and simulation activities in developing dialogic skills among language learners. The study analyzes the pedagogical value of dialogic interaction in foreign language education and highlights the role of role-play as a 592

communicative teaching strategy. Special attention is given to the integration of artificial intelligence (AI) in designing and supporting role-play and simulation activities. The article argues that AI-assisted role-play enhances learner engagement, promotes communicative competence, and supports teachers in creating authentic and level-appropriate dialogic tasks. Key words: role-play, simulations, dialogic skills, communicative competence, artificial intelligence, language learning. Annotatsiya. Ushbu maqolada til o‘rganuvchilarning dialogik ko‘nikmalarini rivojlantirishda rolli o`yinlar va simulyatsiya mashqlarining samaradorligi tahlil qilinadi. Tadqiqot xorijiy til ta’limida dialogik muloqotning pedagogik ahamiyatini ochib beradi hamda rolli o`yinlar metodining kommunikativ yondashuvdagi o‘rnini yoritadi. Shuningdek, sun’iy intellekt texnologiyalarining rolli o`yinlar va simulyatsiya mashqlarini yaratish va qo‘llabquvvatlashdagi imkoniyatlariga alohida e’tibor qaratiladi. Maqolada sun’iy intellekt yordamida tashkil etilgan rolli o`yinlar mashqlari talabalarning faolligi va kommunikativ kompetensiyasini oshirishiga xizmat qilishi asoslab beriladi. Kalit so‘zlar: rolli o`yinlar, simulyatsiya, dialogik ko‘nikmalar, kommunikativ kompetensiya, sun’iy intellekt Аннотация. В статье рассматривается роль ролевых игр и симуляций в развитии диалогических навыков изучающих иностранный язык. Анализируется педагогическая ценность диалогического взаимодействия и значение ролевых игр как одного из ключевых методов коммуникативного обучения. Особое внимание уделяется использованию искусственного интеллекта для создания и поддержки ролевых и симуляционных заданий. В статье доказывается, что интеграция искусственного интеллекта способствует повышению мотивации обучающихся, развитию коммуникативной компетенции и облегчает работу преподавателя. Ключевые слова: ролевые игры, симуляции, диалогические навыки, коммуникативная компетенция, искусственный интеллект. Introduction. In modern foreign language education, the development of dialogic skills is regarded as a central component of communicative competence. Dialogic skills include the ability to initiate and maintain conversation, respond appropriately to interlocutors, negotiate meaning, and express ideas coherently in interaction. Mastering a language entails more than just structural accuracy; it requires the pragmatic skill to adapt one's speech to various social settings. Consequently, there has been a significant shift toward pedagogical methods that center on realworld interaction and communicative fluency. Role-play and simulations are widely recognized as effective instructional strategies for creating authentic communicative situations in the classroom. These methods allow learners to engage in purposeful dialogue by assuming social roles and participating in realistic scenarios. Simulations through role-play offer authentic environments for students to exercise communicative skills and enhance their natural speech flow. As educational technology evolves, AI has become a crucial asset in refining the creation and delivery of these interactive tasks. Incorporating AI into the curriculum provides innovative avenues for both educators and students to foster conversational proficiency. The aim of this article is to examine the pedagogical value of role-play and simulations in cultivating 593

dialogic skills of language learners and to analyze the role of artificial intelligence in facilitating and enriching these activities. Main part. Research on communicative language teaching highlights the importance of interaction in language development. Role-play is considered a key technique within this approach because it encourages spontaneous language use and learner participation. Harmer notes that role-play allows learners to experiment with language in a safe environment, which increases confidence and reduces anxiety [2]. Others argue that Role-playing fosters imaginative thinking and enables students to transcend scripted exercises, bridging the gap between mechanical drills and authentic interpersonal interaction. Dialogic learning theory also supports the use of role-play and simulations. Alexander emphasizes that dialogue plays a crucial role in cognitive and linguistic development, as learners construct meaning through interaction with others [1]. Simulations, in particular, provide opportunities for extended dialogue and problem-solving, which contribute to the development of pragmatic and discourselevel skills. Recent studies have explored the impact of technology on communicative language learning, with increasing attention given to artificial intelligence. AI systems are capable of generating communicative scenarios, modeling dialogue, and providing immediate feedback, making them well suited for role-play-based instruction. These studies indicate that AI can enhance traditional pedagogical methods by increasing the frequency and quality of learner interaction. This study adopts a qualitative and descriptive methodology grounded in applied linguistics and pedagogical theory. The research is based on an analytical review of academic literature related to role-play, simulations, dialogic learning, and artificial intelligence in language education. The study compares traditional role-play practices with AI-assisted role-play activities to identify their contributions to dialogic skill development. The analysis focuses on key aspects of communicative learning, including interactional competence, authenticity of communicative situations, learner engagement, and teacher facilitation. By synthesizing theoretical perspectives and empirical findings from existing research, the study aims to provide a comprehensive understanding of the pedagogical value of integrating AI into roleplay-based language instruction. Our findings underscore the crucial contribution of role-play and simulations to honing dialogic competence through authentic interaction. These activities equip learners with essential communicative functions such as regulated turn-taking, inquiry, opinion articulation, and contextually relevant responses. Furthermore, simulations cultivate sustained dialogue and linguistic adaptability in dynamic communicative situations. The incorporation of AI substantially amplifies the educational efficacy of these methods. 594

AI technologies can streamline lesson planning by generating tailored scenarios, and also serve as interactive practice partners, thereby fostering autonomous dialogue development. Conclusion and practical recommendations. The findings of this study confirm that role-play and simulations are effective methods for cultivating dialogic skills in language learners. These activities support the development of communicative competence by providing authentic contexts for interaction and encouraging active language use. The evolution of artificial intelligence in education has further strengthened the effectiveness of role-play by supporting task design and offering interactive practice opportunities. Artificial intelligence should be viewed as a complementary tool that enhances, rather than replaces, the teacher’s role in the classroom. By integrating role-play pedagogy with AI technologies, language educators can create more flexible, engaging, and learner-centered environments. The study highlights the importance of combining traditional communicative methods with modern technological innovations to meet the demands of contemporary language education. List of reference: 1. Alexander, R. (2008). Towards Dialogic Teaching. Cambridge: Cambridge University Press. 2. Harmer, J. (2007). How to Teach English. London: Longman BADIYIY ADABIYOTDA SUN’IY INTELLEKTNING TURLI KO‘RINISHLARI VA ULARNING IJTIMOIY-GUMANITAR TALQINI Xamidova Madinabonu Abduboriy qizi, O‘zDJTU mustaqil tadqiqotchisi, khamidovamadinabonu@gmail.com Annotatsiya. Mazkur tezisda badiiy adabiyotda sun’iy intellekt obrazlarining rivojlanish bosqichlari mualliflik yondashuvi asosida tahlil qilinadi. Turli davrlardagi asarlar misolida sun’iy ongning mexanik vositadan axloqiy va falsafiy subyektga aylanish jarayoni ochib beriladi. Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, badiiy adabiyot, robot obrazi, axloqiy qadriyatlar, posthumanizm Аннотация. В тезисе анализируются этапы развития образов искусственного интеллекта в художественной литературе с позиции авторского подхода. На примере произведений разных периодов раскрывается эволюция искусственного сознания от механического средства к этическому и философскому субъекту. Ключевые слова: искусственный интеллект, художественная литература, образ робота, этические ценности, постгуманизм Abstract. This thesis analyzes the stages of development of artificial intelligence representations in fiction from an authorial perspective. Using literary works from different periods, it examines the evolution of artificial consciousness from a mechanical tool to an ethical and philosophical subject. Key words: artificial intelligence, fiction, robot image, ethics, posthumanism. 595

Kirish. So‘nggi yillarda raqamli texnologiyalar hayotning barcha sohalariga kirib borar ekan, sun’iy intellekt masalasi faqat texnik doiradan chiqib, ijtimoiy va gumanitar muhokamalar markaziga aylanib bormoqda. Bizning fikrimizcha, sun’iy intellektning inson hayotiga ta’siri eng to‘liq va chuqur tarzda aynan badiiy adabiyotda, texnologik emas, balki axloqiy va falsafiy nuqtayi nazardan ochib beriladi. Chunki adabiy asarlarda sun’iy ong obrazlari orqali insonning o‘z yaratuvchilik imkoniyatlari oldidagi mas’uliyati, axloqiy tanlovi va kelajak haqidagi xavotirlari ifodalanadi. [1] Mazkur tezisning maqsadi badiiy adabiyotda sun’iy intellektning turli talqinlarini adabiyot taraqqiyoti bosqichlari asosida tahlil qilish va ularning ijtimoiy-gumanitar mazmunini ochib berishdan iborat. Tadqiqot davomida klassik va zamonaviy asarlarni qiyosiy tahlil qilish orqali sun’iy intellekt obrazlarining evolyutsion xususiyatlarini aniqlashga harakat qilindi. Asosiy qism. Badiiy adabiyotda sun’iy intellekt obrazlarining talqini faqat adabiy jarayon bilan emas, balki muayyan tarixiy va ijtimoiy sharoitlar bilan ham bevosita bog‘liqdir. XX asr boshlarida sanoatlashuv jarayonining jadallashuvi, inson mehnatining mexanizatsiyalashuvi adabiyotda sun’iy mavjudotlarga nisbatan xavotirli munosabatni shakllantirdi. Masalan, ‘robot’ atamasi ilk bor adabiyotda namoyon bo‘lgan Karel Čapek ijodiga mansub 1920 -yilda yozilgan R.U.R. (Rossum’s Universal Robots) asarida robotlar inson mehnatini almashtiruvchi ishlab chiqarish vositasi sifatida tasvirlanadi. Bu davr asarlarida sun’iy intellekt insonni almashtiruvchi, uni ortiqcha qiluvchi kuch sifatida tasvirlanadi va bu holat sun’iy intellektning dastlabki talqinlarida xavf va isyon motivining ustuvorligini ko‘rsatadi. Bizningcha, ushbu asarda robotlarning isyoni texnologiyaning o‘zi emas, balki insoniy qadriyatlarning yo‘qolishi natijasida yuzaga keladi. [1] Bundan ko‘rinib turibdiki, ushbu davr adabiyotida sun’iy intellekt obrazlari ko‘proq ijtimoiy qo‘rquvlarning badiiy ifodasi sifatida namoyon bo‘ladi. Texnologiya taraqqiyoti insonni jismoniy mehnatdan ozod qilishi bilan birga, uni ma’naviy jihatdan chetga surib qo‘yishi mumkinligi haqidagi xavotirlar adabiy obrazlar orqali ifodalanadi. Mazkur asar misolida ko‘rish mumkinki, dastlabki adabiy talqinlarda sun’iy ong insoniyat taraqqiyoti uchun imkoniyatdan ko‘ra, ehtimoliy xavf sifatida qabul qilingan. Keyingi davrda, ya’ni XX asr o‘rtalariga kelib, sun’iy intellekt obrazlari axloqiy jihatdan qayta talqin qilina boshlaydi. Misol uchun, 1950- yilda yozilgan Isaac Asimov ijodiga mansub va sun’iy intellekt (robotlar) uchun mashhur “Uch robot qonuni” shakllantirilgan I, Robot asarida robotlar qat’iy axloqiy qonunlar asosida faoliyat yurituvchi mavjudotlar sifatida tasvirlanadi. Ijodkor robotlari sun’iy intellektni xavfli kuch emas, balki inson tomonidan belgilangan axloqiy me’yorlarga bo‘ysunuvchi ong sifatida ko‘rsatadi. Mazkur yondashuv orqali muallif sun’iy intellekt va inson o‘rtasidagi munosabatlarni qarama-qarshilik emas, balki mas’uliyat va murosa asosida tushuntirishga urinadi. [4] XX asr o‘rtalaridan boshlab badiiy adabiyotda sun’iy intellekt masalasi axloqiy mezonlar 596

asosida qayta ko‘rib chiqila boshlaydi. Bizning fikrimizcha, bu bosqichda adabiyot texnologiyani inkor etmaydi, balki uni axloqiy nazorat ostiga olish zaruratini ilgari suradi. [4], [5] Sun’iy intellektning axloqiy qonunlarga bo‘ysunishi g‘oyasi insoniyatning texnologiya bilan murosa qilishga intilganini ko‘rsatadi. Bundan ko‘rinib turibdiki, bu davr asarlarida sun’iy ong insonning dushmani emas, balki uning mas’uliyatini sinovdan o‘tkazuvchi omil sifatida talqin qilinadi hamda aynan shu yondashuv sun’iy intellektni adabiyotda ijtimoiygumanitar muammolarni yorituvchi vositaga aylantiradi. Shu asnoda texnologiya endi savol ostiga olinadi: muammo sun’iy ongning o‘zida emas, balki uni yaratgan va boshqarayotgan insonning axloqiy darajasida ekanligini. Zamonaviy adabiyotda sun’iy intellekt obrazlari yanada murakkablashib, posthumanistik mazmun kasb etadi. Bu bosqichda asosiy e’tibor texnologiyaning o‘ziga emas, balki insoniylik tushunchasining o‘zgarishiga qaratiladi. Misol tariqasida, Nobel mukofoti sovrindori Kazuo Ishiguroning 2021-yilda nashr qilingan Klara and the Sun romanini olishimiz mumkin. Romanda sun’iy intellekt insoniy his-tuyg‘ularni kuzatuvchi va ularga moslashuvchi subyekt sifatida tasvirlanadi. Muallif fikricha, Klara obrazi sun’iy ongning insoniy mehr va e’tibor ehtiyojini qisman bo‘lsa-da qondira olishini ko‘rsatadi [3]. Bu holat sun’iy intellektning axloqiy-emosional hamroh sifatidagi talqinini yuzaga chiqaradi.[3],[1] Zamonaviy badiiy adabiyotda sun’iy intellektning eng keskin falsafiy talqinlaridan biri Machines Like Me. Ushbu romon Ian McEwan ning sun’iy intellektning axloqiy qat’iyligi va insoniy qarorlarning nisbiyligi o‘rtasidagi ziddiyat ochib bergan romani hisoblanadi. Ushbu asarda android mutlaq axloqiy tamoyillarga asoslanib qaror qabul qiladi. Muallif fikricha, aynan shu jihat sun’iy intellektni insondan axloqan ustunroq qilib ko‘rsatadi va insoniy qadriyatlarning nisbiyligini fosh etadi.[2],[5]. Bu holat sun’iy intellektning jamiyat uchun xavf emas, balki axloqiy mezon vazifasini bajarishini ko‘rsatadi. Shuningdek, sun’iy intellekt insondan ko‘ra axloqan izchilroq va mantiqan qat’iyroq bo‘lib chiqishi mumkinligi haqidagi g‘oya adabiyotda keng muhokama qilinadi. Bundan tashqari, adabiyotning zamonaviy rivojlanish bosqichi asarlarida sun’iy ong insoniy zaifliklarni ochib beruvchi “aks” vazifasini bajaradi. Insonning yolg‘on, murosa va manfaatga asoslangan qarorlari sun’iy intellektning mutlaq axloqiy pozitsiyasi bilan qarama-qarshi qo‘yiladi. Bizning fikrimizcha, bu qaramaqarshilik zamonaviy jamiyatda axloqiy qadriyatlarning nisbiylashuvi jarayonini yaqqol ko‘rsatadi. Natijada zamonaviy badiiy adabiyotda sun’iy intellekt obrazlari insonning o‘z axloqiy chegaralari va mas’uliyatini anglashiga undovchi falsafiy vosita sifatida namoyon bo‘ladi. Shunday qilib, R.U.R.da sun’iy intellekt xavfli kuch, I, Robotda boshqariladigan axloqiy tizim, Machines Like Meda esa insoniy qadriyatlarni sinovdan o‘tkazuvchi mustaqil axloqiy subyekt sifatida talqin qilinadi. Bu qiyosiy tahlil badiiy adabiyotda sun’iy intellekt obrazlarining tarixiy evolyutsiyasini yaqqol namoyon etadi. [1],[5]. Shuni aytish mumkinki, badiiy adabiyotda sun’iy 597

intellekt obrazlari mexanik xizmatkordan axloqiy va falsafiy subyektga qadar evolyutsiya qilgan. Ushbu evolyutsiya jamiyatning texnologiyaga bo‘lgan qarashlari va axloqiy izlanishlarini badiiy shaklda aks ettiradi. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Xulosa qilib aytganda, badiiy adabiyotda sun’iy intellekt obrazlari inson va texnologiya o‘rtasidagi murakkab munosabatlarni anglashda muhim estetik va ijtimoiy-gumanitar vosita hisoblanadi. Turli davrlardagi badiiy asarlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, sun’iy intellekt obrazlari dastlab xavf va isyon ramzi sifatida tasvirlangan bo‘lsa, zamonaviy adabiyotda ular axloqiy mezonlarni sinovdan o‘tkazuvchi hamda mustaqil falsafiy subyekt sifatida talqin qilinmoqda. Bu yondashuv o‘zbek adabiyotshunosligida texnologiya va inson munosabatlarini qayta talqin qilish uchun ham muhim nazariy asos bo‘la oladi. Mazkur tezis natijalari oliy ta’lim muassasalarida adabiyot, madaniyatshunoslik va falsafa fanlarini o‘qitishda, shuningdek, talabalarda texnologiyaga ongli va mas’uliyatli munosabatni shakllantirishda amaliy ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. Hayles, N. K. (2020). Unthought: The power of the cognitive nonconscious. University of Chicago Press.https://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/U/bo36840000.html 2. Mc Ewan, I. (2019). Machines like me. Jonathan Cape. https://www.penguin.co.uk/books/111/1119509/machines-like-me/9781784702114.html 3. Ishiguro, K. (2021). Klara and the sun. Faber & Faber. https://www.faber.co.uk/product/9780571364886-klara-and-the-sun/ 4. Floridi, L. (2021). Ethics, governance, and policies of artificial intelligence. Springer. https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-50587-1 5. Bostrom, N. (2022). The ethics of artificial intelligence. Oxford University Press. https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780190905033.001.0001 SUN’IY INTELLEKT ASOSIDA TALABALARGA DISFEMIZMLARNI O‘QITISHDA PRAGMATIK YONDASHUV Xo`jamova Yulduzxon, Katta o`qituvchi, O`zDJTU yulduzkhanim@gmail.com Annotatsiya. Mazkur maqolada sun’iy intellekt vositalari yordamida talabalarga disfemizmlarni o‘qitishda pragmatik yondashuvning samaradorligi tahlil qilinadi. Tadqiqotda SI asosidagi interaktiv mashg‘ulotlar talabalarning nutqiy sezgirligi, kontekstni anglash va kommunikativ kompetensiyasini rivojlantirishdagi roli o‘rganildi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, pragmatik asosda tashkil etilgan SI-integratsiyalashgan darslar disfemizmlarni to‘g‘ri anglash va vaziyatga mos qo‘llash ko‘nikmalarini sezilarli darajada oshiradi. Kalit so‘zlar. Sun’iy intellekt, disfemizm, pragmatik yondashuv, pragmatik kompetensiya, til o‘qitish metodikasi, kontekstual o‘qitish, nutqiy sezgirlik, kommunikativ kompetensiya, interaktiv ta’lim, SI-integratsiya. Аннотация. В данной статье рассматривается эффективность прагматического подхода к обучению дисфемизмам с использованием технологий искусственного интеллекта. Исследование направлено на анализ возможностей AIинструментов в формировании прагматической компетенции студентов посредством создания контекстуальных диалогов, ролевых игр и моделирования коммуникативных ситуаций. В эксперименте приняли участие студенты высшего учебного заведения, 598