Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot

Abstact. This article examines the possibilities of integrating artificial intelligence into moral and educational development processes, highlighting its benefits and potential risks. It emphasizes the balance between technological progress and human values, ethical responsibility, and the promotion of critical thinking. Keywords: Artificial intelligence, moral education, ethical responsibility, critical thinking, digital learning Kirish. Raqamli transformatsiya jarayonlari zamonaviy jamiyat taraqqiyotining ajralmas qismiga aylanib, ta’lim va tarbiya tizimiga ham tub o‘zgarishlar olib kirmoqda. Ayniqsa, sun’iy intellekt texnologiyalarining jadal rivojlanishi yoshlar dunyoqarashi, axborotni qabul qilish uslubi va ijtimoiy munosabatlariga bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Natijada ma’naviy-ma’rifiy tarbiya jarayonini an’anaviy yondashuvlar asosida tashkil etish yetarli bo‘lmay, uni zamonaviy texnologik muhit bilan uyg‘unlashtirish zarurati yuzaga kelmoqda. Bugungi kunda sun’iy intellekt ta’lim jarayonini individuallashtirish, axborotga kirish imkoniyatlarini kengaytirish va o‘quv faoliyatini samarali tashkil etish imkonini bermoqda. Shu bilan birga, ushbu texnologiyalar yoshlar ongiga, qadriyatlar tizimiga va axloqiy qaror qabul qilish jarayoniga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Bu esa sun’iy intellektni ma’naviy-ma’rifiy tarbiya jarayonlariga integratsiya qilish masalasini nafaqat texnologik, balki ijtimoiy va axloqiy muammo sifatida ko‘rib chiqishni taqozo etadi. Mazkur tadqiqotning dolzarbligi shundaki, raqamli muhit sharoitida yoshlarni ongli, mas’uliyatli va mustaqil fikrlaydigan shaxs sifatida shakllantirish jarayonida texnologiya va insoniy qadriyatlar o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlash muhim ahamiyat kasb etadi. Shuning uchun sun’iy intellektning imkoniyatlari, chegaralari hamda tarbiyaviy jarayondagi o‘rni ilmiy asosda tahlil qilinishi zarur. Mazkur ishning maqsadi ‒ sun’iy intellektni ma’naviy-ma’rifiy tarbiya jarayonlariga integratsiya qilishning nazariy asoslari, ijtimoiy-axloqiy tamoyillari va amaliy imkoniyatlarini yoritishdan iborat. Asosiy qism. Zamonaviy raqamli davrda sun’iy intellekt texnologiyalari ta’lim, madaniyat va ijtimoiy hayotning turli jabhalarida faol qo‘llanila boshladi. Ushbu jarayon yoshlar tarbiyasi masalasini ham yangi bosqichga olib chiqib, tarbiyaviy faoliyatning shakl va mazmunini qayta ko‘rib chiqishni taqozo etmoqda. Endilikda tarbiya jarayoni nafaqat inson omiliga, balki texnologik vositalar bilan o‘zaro aloqaga kirishgan murakkab ijtimoiy tizim sifatida namoyon bo‘lmoqda. Shu nuqtayi nazardan, sun’iy intellektni ma’naviy-ma’rifiy tarbiya jarayonlariga integratsiya qilish masalasi ehtiyotkorlik, mas’uliyat va chuqur ijtimoiy-axloqiy tahlilni talab etadi. Sun’iy intellekt texnologiyalari tarbiya jarayonida, eng avvalo, axborotga kirish imkoniyatlarini kengaytiruvchi va individual yondashuvni kuchaytiruvchi vosita sifatida namoyon bo‘lmoqda. Raqamli ta’lim platformalari, intellektual yordamchilar va tahliliy tizimlar orqali yoshlar katta hajmdagi bilim va ma’naviyma’rifiy resurslarga tezkor va qulay tarzda murojaat qilish imkoniga ega bo‘lmoqda. Bu jarayon tarbiya va ta’limning an’anaviy “bir xil yondashuv” 39

modelidan voz kechib, shaxsning individual ehtiyojlari va rivojlanish sur’atlarini inobatga oluvchi yangi yondashuvni shakllantirmoqda . Sun’iy intellekt asosidagi tizimlar yoshlarning qiziqishlari, bilim darajasi va axborot bilan ishlash uslublarini tahlil qilgan holda moslashtirilgan kontentni taklif etadi. Natijada tarbiya jarayoni yosh shaxs uchun majburiy yoki tashqi bosim ostidagi faoliyat emas, balki ichki ehtiyoj va qiziqishga asoslangan jarayonga aylanadi. Bu holat yoshlarning bilim olishga bo‘lgan motivatsiyasini oshirib, ularning ma’naviy va intellektual rivojida faollikni kuchaytirishi mumkin. Shaxsga yo‘naltirilgan bunday yondashuv ma’naviy-ma’rifiy tarbiya jarayonida ayniqsa muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki qadriyatlar, axloqiy qarashlar va ijtimoiy mas’uliyat hissi shaxs ongida majburlash orqali emas, balki ongli qabul qilish va ichki anglash orqali shakllanadi. Sun’iy intellekt texnologiyalari aynan shu jarayonda yoshlarning individual tajribasi, dunyoqarashi va madaniy kontekstini hisobga olgan holda ma’naviy kontent bilan ishlash imkonini yaratadi. Biroq individual yondashuvning kuchayishi faqat texnologik moslashuv bilan cheklanib qolmasligi lozim. Agar sun’iy intellekt tomonidan taqdim etilayotgan kontent faqat utilitar yoki instrumental maqsadlarga yo‘naltirilsa, tarbiya jarayoni chuqur ma’naviy mazmundan mahrum bo‘lishi mumkin. Shu sababli shaxsga yo‘naltirilganlik texnologik qulaylik emas, balki insoniy qadriyatlarni chuqur anglashga xizmat qiluvchi vosita sifatida talqin etilishi zarur. Sun’iy intellekt yordamida ta’lim va tarbiya jarayonlarining individuallashtirilishi yoshlarning bilim va qadriyatlarga bo‘lgan munosabatini yanada chuqurlashtirishi mumkin. Yoshlar o‘z qiziqishlari va ehtiyojlariga mos axborot bilan ishlagan sari bilimni faqat tashqi talab sifatida emas, balki shaxsiy rivojlanishning muhim elementi sifatida qabul qila boshlaydi. Bu esa ma’naviyma’rifiy tarbiyaning samaradorligini oshirib, yoshlarni ongli, mas’uliyatli va mustaqil shaxs sifatida shakllantirishga xizmat qiladi . Biroq sun’iy intellektning tarbiyaviy jarayonga integratsiyasi faqat texnologik qulayliklar, samaradorlik yoki innovatsion imkoniyatlar bilan cheklanib qolmasligi lozim. Tarbiya, ayniqsa ma’naviy tarbiya, o‘z mohiyatiga ko‘ra insoniy muloqot, hissiy ta’sir, axloqiy namuna va shaxsiy munosabatlarga tayanuvchi murakkab ijtimoiy jarayon hisoblanadi. Ushbu jarayon texnologik mexanizmlar orqali to‘liq avtomatlashtirilishi yoki algoritmik qarorlarga topshirilishi mumkin bo‘lmagan chuqur ongiy va axloqiy qatlamlarni o‘z ichiga oladi. Shu sababli sun’iy intellektni tarbiya jarayoniga joriy etishda uning imkoniyatlari bilan bir qatorda chegaralarini ham aniq belgilash muhim ahamiyat kasb etadi. Ma’naviy tarbiya insonning shaxsiy tajribasi, hissiy holati va ijtimoiy muhit bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, u faqat axborot yetkazish orqali emas, balki tirik muloqot, ishonch va namuna asosida shakllanadi. O‘qituvchi, murabbiy yoki otaonaning shaxsiy pozitsiyasi, axloqiy qarorlari va hayotiy tajribasi yoshlar uchun kuchli tarbiyaviy ta’sir manbai hisoblanadi. Sun’iy intellekt esa, qanchalik rivojlangan bo‘lmasin, insoniy tajribaning ushbu hissiy va axloqiy jihatlarini to‘liq 40

o‘zida mujassam eta olmaydi. Shu bois uni tarbiya jarayonida insonni almashtiruvchi subyekt sifatida talqin qilish ma’naviy jihatdan xavfli yo‘nalishga olib kelishi mumkin. Sun’iy intellekt tarbiya jarayonida insoniy qadriyatlarni mustahkamlashga xizmat qiluvchi yordamchi vosita sifatida ko‘rilgandagina ijobiy natija berishi mumkin. U tarbiyaviy jarayonni qo‘llab-quvvatlovchi, ma’lumotni tizimlashtiruvchi, individual yondashuvni yengillashtiruvchi va axborot bilan ishlashni samaraliroq qiluvchi vosita bo‘lib xizmat qilishi lozim. Bunda asosiy tarbiyaviy ta’sir manbai sifatida insoniy muloqot va axloqiy namuna saqlanib qoladi. Texnologiya esa ushbu jarayonni boyituvchi va kengaytiruvchi omil sifatida ishtirok etadi. Agar sun’iy intellekt tarbiyaviy jarayonda ustuvor subyektga aylantirilsa, texnologik samaradorlik insoniylik va ma’naviylik hisobiga ustun qo‘yilishi xavfi yuzaga keladi. Bunday holatda tarbiya jarayoni shaxsni rivojlantirish emas, balki uni muayyan algoritmik standartlarga moslashtirish vositasiga aylanishi mumkin. Natijada yoshlar ongida axloqiy tanlov erkinligi emas, balki “to‘g‘ri javobni tanlash”ga yo‘naltirilgan instrumental fikrlash shakllanadi. Bu esa ma’naviy tarbiyaning asosiy maqsadiga — ongli, mas’uliyatli va mustaqil shaxsni shakllantirishga zid keladi. Texnologik yondashuvning haddan tashqari ustuvorligi yoshlar ongida insoniy munosabatlarning ikkinchi darajaga tushishiga ham olib kelishi mumkin. Agar tarbiya jarayonida sun’iy intellekt asosiy muloqot vositasiga aylansa, empatiya, hamdardlik, axloqiy javobgarlik kabi insoniy sifatlarning shakllanishi cheklanishi ehtimoli mavjud. Tarbiya jarayoni aynan ana shu insoniy fazilatlarni rivojlantirishga xizmat qilishi lozim bo‘lgan jarayon ekanligi inobatga olinsa, texnologiya va inson o‘rtasidagi muvozanatni saqlash masalasi alohida dolzarb bo‘lib qoladi. Ma’naviy-ma’rifiy tarbiya jarayonida sun’iy intellektdan foydalanish yoshlarning axborot bilan ongli va mas’uliyatli munosabatini shakllantirish uchun muhim imkoniyatlar yaratadi. Raqamli muhitda axborotning ko‘pligi va tezkorligi yoshlarni ko‘pincha tayyor xulosalar, soddalashtirilgan talqinlar va yuzaki baholashlarga olib keladi. Sun’iy intellekt asosidagi tizimlar esa ushbu jarayonda axborotni tuzilmaviy tahlil qilish, turli manbalarni solishtirish va ma’lumotlar o‘rtasidagi bog‘lanishlarni ko‘rsatish orqali yoshlarning bilish jarayonini chuqurlashtirishi mumkin. Sun’iy intellekt tizimlari yordamida axborotni tahlil qilish jarayoni yoshlarni passiv iste’molchidan faol biluvchi subyektga aylantirish imkonini beradi. Masalan, tahliliy algoritmlar ma’lumotlar orasidagi tafovutlarni ko‘rsatishi, turli nuqtayi nazarlarni qiyoslashga undashi va muayyan axborotning ijtimoiy yoki axloqiy oqibatlarini aniqlashga yordam berishi mumkin. Bunday yondashuv yoshlarning axborotni mutlaq haqiqat sifatida qabul qilmasdan, uni muhokama qilinishi va baholanishi zarur bo‘lgan hodisa sifatida idrok etishiga xizmat qiladi. 41

Biroq sun’iy intellektdan foydalanish jarayonida asosiy xavflardan biri — yoshlarni tayyor xulosalarga o‘rgatish ehtimolidir. Agar sun’iy intellekt tizimlari faqat yakuniy javoblarni taqdim etuvchi, fikrlash jarayonini soddalashtiruvchi vosita sifatida ishlatilsa, bu holat yoshlarning mustaqil tafakkurini cheklab qo‘yishi mumkin. Shu sababli ma’naviy-ma’rifiy tarbiya jarayonida sun’iy intellekt yoshlarni javob bilan ta’minlovchi emas, balki savol berishga, mulohaza yuritishga va muqobil yechimlarni izlashga undovchi vosita sifatida qo‘llanilishi lozim. Tanqidiy fikrlash aynan savol qo‘yish, shubha qilish va asoslangan xulosa chiqarish orqali shakllanadi. Sun’iy intellekt bu jarayonda yoshlarning fikrlash faoliyatini faollashtiruvchi katalizator vazifasini bajarishi mumkin. Masalan, muayyan axborotga nisbatan turli ssenariylarni taklif etish, qarama-qarshi pozitsiyalarni ko‘rsatish yoki axborot manbalarining ishonchliligini tahlil qilish yoshlarni fikrlashga majbur etadi. Natijada bilim tayyor shaklda qabul qilinmaydi, balki ongli ravishda qayta ishlanadi. Ma’naviy tarbiya nuqtayi nazaridan tanqidiy fikrlashning rivojlanishi yoshlarning axloqiy tanlov qila olish qobiliyati bilan chambarchas bog‘liqdir. Tanqidiy fikrlovchi shaxs axborotni faqat foyda yoki ommaboplik mezonlari asosida emas, balki axloqiy oqibatlar, ijtimoiy mas’uliyat va insoniy qadriyatlar nuqtayi nazaridan ham baholaydi. Shu bois sun’iy intellektdan foydalanish ma’naviy tarbiya jarayonida faqat bilimni ko‘paytirishga emas, balki axloqiy tafakkurni shakllantirishga xizmat qilishi zarur. Sun’iy intellekt ma’naviy tarbiya jarayonida tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga xizmat qilgan taqdirdagina ijobiy natija beradi. Aks holda, u yoshlarni tayyor algoritmik qarorlarga moslashuvchi, biroq mustaqil va mas’uliyatli tanlov qila olmaydigan shaxsga aylantirish xavfini tug‘diradi. Shu nuqtayi nazardan, sun’iy intellekt va ma’naviy-ma’rifiy tarbiya o‘rtasidagi munosabat texnologik qulaylik emas, balki inson tafakkurini rivojlantirish va ongli tanlovni qo‘llab-quvvatlash mezonlari asosida qurilishi lozim. Sun’iy intellektni tarbiyaviy jarayonlarga integratsiya qilishning eng muhim va murakkab jihatlaridan biri ‒ axloqiy mas’uliyat masalasidir. Sun’iy intellekt asosidagi algoritmik tavsiyalar va avtomatlashtirilgan qarorlar yoshlarning axborot tanlovi, dunyoqarashi va ijtimoiy munosabatlariga bilvosita, ammo kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Raqamli muhitda yoshlar ko‘pincha aynan algoritmlar tavsiya etgan kontent bilan muloqotga kirishadi, bu esa ularning qadriyatlar tizimi va axloqiy tasavvurlarini shakllantirishda muhim omilga aylanmoqda. Shu sababli sun’iy intellektning tarbiyaviy jarayondagi roli faqat texnik yordamchi sifatida emas, balki axloqiy oqibatlarga ega ijtimoiy mexanizm sifatida ham baholanishi lozim. Algoritmik tizimlarning asosiy xususiyati shundaki, ular inson xulq-atvorini kuzatish va tahlil qilish orqali ma’lum bir yo‘nalishda axborot oqimini shakllantiradi. Agar ushbu jarayonlar axloqiy mezonlardan xoli holda yoki faqat samaradorlik, tezlik va foydalilik kabi utilitar maqsadlarga yo‘naltirilgan bo‘lsa, tarbiya jarayonida ma’naviy mazmunning sekin-asta susayishi xavfi yuzaga keladi. Bunday sharoitda yoshlar ongida “to‘g‘ri” va “noto‘g‘ri” tushunchalari axloqiy 42

tamoyillar asosida emas, balki algoritmik mashhurlik va ommaviylik mezonlari asosida shakllanib borishi mumkin. Sun’iy intellektdan foydalanishda shaffoflik tamoyili ham alohida ahamiyatga ega. Yoshlar qanday axborot nega aynan ularga tavsiya etilayotganini, algoritmik tanlovlar qanday mezonlarga asoslanayotganini anglash imkoniga ega bo‘lishi kerak. Aks holda, axborot iste’moli yashirin boshqaruv mexanizmlariga aylanib, yoshlar ongida mas’uliyat emas, balki passiv moslashuvni kuchaytiradi. Tarbiya jarayonida esa shaffoflik yoshlarning ongli munosabatini shakllantirishda muhim axloqiy shart hisoblanadi. Demak, sun’iy intellektni tarbiyaviy jarayonlarga integratsiya qilish axloqiy jihatdan neytral jarayon emas. U insoniy qadriyatlar, mas’uliyat va ongli tanlov tushunchalari bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, ushbu tamoyillarga tayanmagan holda qo‘llanilsa, tarbiya jarayonining ma’naviy asoslarini zaiflashtirishi mumkin. Shu sababli globallashuv va raqamli davr sharoitida sun’iy intellektdan foydalanish masalasi texnologik emas, balki avvalo axloqiy va ijtimoiy mas’uliyat nuqtayi nazaridan ko‘rib chiqilishi lozim. Raqamli resurslar va sun’iy intellekt asosidagi yordamchi tizimlar yoshlar uchun ma’naviy-ma’rifiy bilimlarni markazlashgan va cheklangan institutlardan tashqariga olib chiqadi. Ilgari ta’lim va tarbiya imkoniyatlari ko‘proq shahar markazlari yoki ijtimoiy resurslarga ega guruhlar bilan chegaralangan bo‘lsa, bugungi kunda raqamli muhit ushbu tafovutlarni qisqartirish imkonini bermoqda. Bu jarayon yoshlarning bilim va qadriyatlarga teng imkoniyat asosida murojaat qilishini ta’minlab, ijtimoiy tabaqalanishning tarbiyaviy oqibatlarini yumshatishga xizmat qiladi. Biroq sun’iy intellekt orqali inklyuziyani ta’minlash masalasi o‘z-o‘zidan avtomatik tarzda amalga oshmaydi. Agar raqamli texnologiyalardan foydalanish jarayonida texnologik savodxonlik, til omili yoki madaniy kontekst inobatga olinmasa, yangi turdagi ijtimoiy tengsizliklar yuzaga kelishi mumkin. Shu bois sun’iy intellekt asosidagi tarbiyaviy tizimlar ijtimoiy adolat tamoyillariga tayangan holda ishlab chiqilishi, barcha yoshlar uchun foydalanishga qulay va tushunarli bo‘lishi zarur. Sun’iy intellektning inklyuziv salohiyati yoshlar ongida ijtimoiy birdamlik va hamjihatlik tushunchalarini ham mustahkamlashi mumkin. Turli ijtimoiy qatlamlardan bo‘lgan yoshlarning bir xil raqamli maydonda bilim va qadriyatlar bilan ishlashi ularning jamiyatdagi tenglik va o‘zaro hurmat tamoyillarini anglashiga xizmat qiladi. Bu esa tarbiya jarayonining nafaqat individual, balki keng ijtimoiy ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi. Shunday qilib, sun’iy intellektni ma’naviy-ma’rifiy tarbiya jarayonlariga integratsiya qilish jarayoni bir vaqtning o‘zida keng imkoniyatlar va jiddiy mas’uliyatlarni yuzaga keltiradigan murakkab ijtimoiy hodisa sifatida namoyon bo‘ladi. Sun’iy intellekt texnologiyalari yoshlarning bilimga kirishini kengaytirish, individual yondashuvni kuchaytirish va axborot bilan ongli munosabatni shakllantirishda muhim vosita bo‘lishi mumkin. Biroq ushbu imkoniyatlar faqat 43

texnologik samaradorlik bilan cheklanib qolsa, tarbiya jarayonining ma’naviy mazmuni zaiflashishi xavfi yuzaga keladi. Sun’iy intellekt tarbiyaviy jarayonda insoniy qadriyatlarni mustahkamlash, ongli tanlov qilish qobiliyatini rivojlantirish va ijtimoiy mas’uliyatni chuqurlashtirishga xizmat qilgan taqdirdagina ijobiy natija beradi. Agar texnologiyalar inson tafakkurini almashtiruvchi yoki tayyor qarorlarni taqdim etuvchi mexanizm sifatida qo‘llansa, yoshlar ongida mustaqil fikrlash, axloqiy baholash va mas’uliyatli tanlov qilish qobiliyatlari susayishi mumkin. Bu esa tarbiya jarayonini insonni rivojlantiruvchi emas, balki uni algoritmik moslashuvga yo‘naltiruvchi jarayonga aylantirishi ehtimolini kuchaytiradi. Aksincha, sun’iy intellekt insoniy muloqot, axloqiy namuna va ma’naviy mezonlar bilan uyg‘unlashgan holda qo‘llanilgan sharoitda, u tarbiya jarayonining samaradorligini oshiruvchi va uni zamonaviy ijtimoiy ehtiyojlarga moslashtiruvchi kuchli resursga aylanishi mumkin. Bu jarayonda texnologiya markaziy subyekt emas, balki insoniy tarbiyani qo‘llab-quvvatlovchi yordamchi vosita sifatida namoyon bo‘lishi lozim. Shu nuqtayi nazardan, globallashuv va raqamli transformatsiya sharoitida yoshlar tarbiyasining eng muhim vazifalaridan biri — texnologik taraqqiyot va ma’naviy tarbiya o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlashdan iboratdir. Bu muvozanat saqlanmagan taqdirda, sun’iy intellekt tarbiyaviy jarayonda ma’naviy bo‘shliqni chuqurlashtiruvchi omilga aylanishi mumkin; muvozanat ta’minlangan sharoitda esa u yoshlarni ongli, mas’uliyatli va ijtimoiy jihatdan yetuk shaxs sifatida shakllantirishga xizmat qiluvchi muhim ijtimoiy resurs bo‘lib qoladi. Xulosa va amaliy tavsiyalar: Sun’iy intellektni ma’naviy-ma’rifiy tarbiya jarayonlariga integratsiya qilish zamonaviy raqamli jamiyat sharoitida zarur va muqarrar jarayon sifatida namoyon bo‘lmoqda. Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, sun’iy intellekt texnologiyalari yoshlarning bilimga kirish imkoniyatlarini kengaytirish, individual yondashuvni kuchaytirish hamda tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirishda muhim vosita bo‘lishi mumkin. Tanqidiy fikrlashni rivojlantiruvchi platformalar yaratish – Sun’iy intellekt tizimlari tayyor javoblarni beruvchi emas, balki savol qo‘yishga, muhokamaga va muqobil fikrlarni qiyoslashga undovchi shaklda ishlab chiqilishi kerak. Raqamli savodxonlikni oshirish – O‘qituvchilar va yoshlar uchun sun’iy intellektdan ongli va mas’uliyatli foydalanish bo‘yicha maxsus o‘quv dasturlari va treninglar tashkil etish maqsadga muvofiq. Nazorat va monitoring mexanizmlarini joriy etish – Sun’iy intellektdan foydalanish jarayonining ma’naviy-axloqiy ta’sirini muntazam tahlil qilib borish tizimi yo‘lga qo‘yilishi zarur. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. ‒ T.: O‘zbekiston, 2021. ‒ 464 bet. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Farmoni. “Axborot xavfsizligini ta’minlash sohasini takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”. ‒ T., 2018. ‒ 14 bet. 3. Mamarasulova, Gulnoz. "Siyosiy matn tarjimasining lingvokulturologik jihatlari". Conferences. Vol. 1. No. 1. 2025. 44

4.Mamarasulova, Gulnoz. "Geopolitical meanings in media discourse". Conferences. Vol. 1. No. 1. 2025. 5. Mamarasulova, Gulnoz, and Ruxshona Cho‘liyeva. "Diplomatik matnlarning tarjimada ifodalanishi". Conferences. Vol. 1. No. 1. 2025. 6. Mamarasulova, Gulnoz. "Geopolitical Discourse In Translation." International Conference on Global Trends and Innovations in Multidisciplinary Research. Vol. 1. No. 4. 2025. BOSHLANG‘ICH TA’LIMDA DIAGNOSTIK VA KORREKSION JARAYONLARNI RAQAMLASHTIRISHDA SUN’IY INTELLEKT IMKONIYATLARI Absalamova Muxlisa Nurulla qizi, Abdulla Avloniy nomidagi pedagogik mahorat milliy instituti Kattalar ta’limi mutaxassisligi magistranti Annotatsiya. Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining diagnostik va korreksion faoliyatida sun’iy intellekt chatbotlaridan foydalanishning imkoniyatlari hamda ularning metodikalarini rivojlantirish masalalari ko‘rib chiqilgan. Tadqiqotda o‘quvchilarning bilim, ko‘nikma va malakalarini diagnostik jarayonlarda aniqlash, shuningdek, aniqlangan bo‘shliqlarni bartaraf etishga qaratilgan korreksion ishlarni samarali tashkil etishda sun’iy intellekt chatbotlardan foydalanishning pedagogik ahamiyati yoritilgan. So‘rovnoma va tahlil metodlari orqali boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanishning darajasi, mavjud muammolar va metodik ehtiyojlari aniqlanadi. Tadqiqot natijalari asosida sun’iy intellekt chatbotlaridan diagnostik va korreksion jarayonlarda foydalanish bo‘yicha metodik tavsiyalar tayyorlangan. Mazkur maqolada keltirilgan natijalar boshlang‘ich ta'limda raqamli pedagogikani takomillashtirishga yordam beradi. Kalit so‘zlar: boshlang‘ich ta’lim, diagnostik faoliyat, korreksion jarayon, sun’iy intellekt, chatbotlar, raqamli pedagogika, o‘qituvchi kompetensiyasi. Аннотация. В данной статье рассматриваются возможности использования чат-ботов на основе искусственного интеллекта в диагностической и коррекционной деятельности учителей начальной школы, а также вопросы разработки их методик. Исследование подчеркивает педагогическую значимость использования чат-ботов на основе ИИ для эффективной организации коррекционной работы, направленной на выявление знаний, навыков и компетенций учащихся в диагностических процессах, а также на устранение выявленных пробелов. Методы опроса и анализа позволяют определить уровень использования технологий искусственного интеллекта учителями начальной школы, существующие проблемы и методические потребности. На основе результатов исследования подготовлены методические рекомендации по использованию чат-ботов на основе искусственного интеллекта в диагностических и коррекционных процессах. Представленные в статье результаты помогут улучшить цифровую педагогику в начальном образовании. Ключевые слова: начальное образование, диагностическая деятельность, коррекционный процесс, искусственный интеллект, чат-боты, цифровая педагогика, компетентность учителя. Abstract. This article examines the possibilities of using artificial intelligence chatbots in the diagnostic and correctional activities of primary school teachers and the issues of developing their methodologies. The study highlights the pedagogical importance of using AI chatbots in the effective organization of corrective work aimed at identifying students' knowledge, skills and competencies in diagnostic processes, as well as eliminating the identified gaps. The survey and analysis methods identify the level of use of artificial intelligence technologies by primary school teachers, existing problems and methodological needs. Based on the results of the study, 45

methodological recommendations for the use of artificial intelligence chatbots in diagnostic and correctional processes have been prepared. The results presented in this article will help improve digital pedagogy in primary education Keywords: primary education, diagnostic data, correcting process, artificial intelligence, chat bots, digital pedagogy, competence teaching. Kirish. XXI asrda raqamli texnologiyalar, ayniqsa, sun’iy intellektga tayangan chatbotlarning tez sur’atda rivojlanishi ta’lim jarayonini tashkil etishda yangi imkoniyatlarni yaratmoqda. Sun’iy intellekt chatbotlari o‘quvchilarning bilim ko‘rsatkichlari, shaxsiy o‘zlashtirish tezligi va xatolarini tahlil qilish orqali diagnostika jarayonlarini avtomatlashtirishni ta’minlaydi. Shu bilan birga, ular o‘quvchilarning ehtiyojlari va rivojlanish xususiyatlarini hisobga olgan holda individual korreksion mashqlar taqdim etish imkoniyatiga ega. Boshlang‘ich ta’lim o‘qituvchilari tomonidan sun’iy intellekt chatbotlaridan diagnostik va korektsion jarayonlarda foydalanish strategiyasini yaxshilash hozirgi ta’lim amaliyoti uchun muhim masalalardan biridir. Chunki an’anaviy diagnostika usullari uzoq vaqt talab qilinishi, subyektiv baholashga yo‘naltirilgan bo‘lishi va individual yondashuvni to‘liq amalga oshirolmasligi bilan farq qiladi. Sun’iy intellekt chatbotlari tezkor analiz, doimiy nazorat va maxsus ta’lim yoʻnalishlarini yaratishga imkon yaratadi. O‘zbekiston Respublikasida ta’lim tizimini raqamlashtirish va pedagogik jarayonlarda innovatsion texnologiyalarni qo‘llash bo‘yicha olib borilayotgan islohotlar boshlang‘ich ta’limda sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish zaruratini oshirmoqda. Mazkur sharoitda boshlang‘ich ta’lim o‘qituvchilarining diagnostik va korreksion faoliyatida sun’iy intellekt chatbotlaridan effektiv foydalanish usullarini yaratish va rivojlantirish ilmiy-amaliy ahamiyatga ega. Raqamli texnologiyalar, ayniqsa sun’iy intellekt (SI) chatbotlari, ta’lim jarayonini yangilash imkonini bermoqda. SI chatbotlari o‘quvchilarning bilim darajasini tezda aniqlash, xatolarini tahlil qilish va mos tavsiyalar berish orqali diagnostik va korreksion jarayonlarni samarali qilib o‘tkazadi. Shu bois, boshlangʻich ta’limda chatbotlardan foydalanish usullarini takomillashtirish hozirgi kunda muhim ilmiy va amaliy masala hisoblanadi Zamonaviy ta’lim tizimi yuqori sifatli, shaxsiylashtirilgan va samarali o‘qitishni ta’minlashga qaratilgan. Zamonaviy ta’lim tizimida boshlang‘ich ta’lim bosqichi o‘quvchilarning bilish faoliyatini, nutq rivojlanishini va psixologik xususiyatlarini shakllantirishda ahamiyatli rol o‘ynaydi. Shu bilan birga, bu bosqichda o‘quvchilarning o‘qish, yozish, hisoblash ko‘nikmalaridagi muammolarni erta aniqlash va zamonida tuzatish chora-tadbirlarini amalga oshirish ta’lim jarayonining samaradorligini oshiradi. Shu sababdan diagnostik va korreksion faoliyat boshlang‘ich ta’lim o‘qituvchisining kasbiy kompetensiyasining muhim qismidir. Ushbu maqolani yozishdan ko‘zlangan maqsad boshlang‘ich ta’limda diagnostika va korreksiya jarayonlarini samarali tashkil etishda sun’iy intellekt chatbotlari yordamida foydalanish usullarini ilmiy asoslash va rivojlantirish hisoblanadi. Hamda ushbu maqsadlarga erishishda a) boshlang‘ich ta’limda 46

diagnostik va korreksion faoliyatning pedagogik mohiyatini tahlil qilish, b) SI chatbotlarining ta’lim jarayonidagi imkoniyatlarini o‘rganish, c) diagnostik va korreksion jarayonlarni chatbotlar orqali samarali tashkil etish metodikasini ishlab chiqish, d) individual yondashuv asosida chatbot yordamida korreksion mashg‘ulotlarni modelini yaratish hamda e) amaliy tavsiyalar ishlab chiqish va pedagogik jarayonga tatbiq etish kabi vazifalar belgilab olingan. Tahlillar jarayonida tadqiqotchi Kukla-Acevedo Oʻquvchilarning yutuqlari va oʻquv xatti-harakatlarini tashxislash oʻqituvchilar oʻquvchiga yoʻnaltirilgan ta’lim berish, sinf xonalarini boshqarish, oʻquvchilar bilan muloqot qilish, motivatsiyaga ega boʻlish va yuqorida aytib oʻtilgan harakatlar, shuningdek, oʻqitadigan fanlar haqida professional bilimlarga ega boʻlishdan tashqari bajarishi kerak boʻlgan eng muhim vazifalardan biridir1 kabi xulosaga kelgan. Boshlang‘ich ta’limda tashxis va tuzatish jarayonlari muhim ahamiyatga ega. Boshlang‘ich ta’lim o‘quchilarni bilim, ko‘nikma va malakalarni rivojlantirishda muhim jarayon hisoblanadi. Diagnostik faoliyat oʻquvchilarning bilim olish tezligini, juda kamchilik va xatolarini belgilashda yordam beradi. Shu asosda tuzatish jarayonlari rejalashtiriladi va individual yondashuv qoʻllaniladi. Tadqiqotchi J.B. Jansaitova pedagogik diagnostika tushunchasi. Ta’lim standartlari ta’lim natijalarini darajali baholashni taqozo etadi: bazaviydan past, bazaviy, ilgʻor va yuqori. Ta’limni rivojlantirishning zamonaviy paradigmasi har bir oʻquvchining yutuqlarini baholashga diagnostik yondashuvni amalga oshirishni oʻz ichiga oladi2. Deya xulosaga kelgan. Tadqiqotchi oʻz Ishida pedagogik diagnostika o‘quvchi qiyinchiliklarining mohiyatini aniqlashini va ularning sabablarini aniqlashda imkon berishini, diagnostikada oʻquv faoliyatining shakllanib bo‘lgan tarkibiy qismlarini, shuningdek, qoʻshimcha ishlarni talab qiladigan qismlarni ajratish mumkinligini, diagnostika tufayli oʻz-oʻzini nazorat qilish darajasini rejalashtirish, bosqichma bosqich va yakuniy, shuningdek, oʻzoʻzini baholashni aniqlash mumkinligini takidlagan. Korreksion ishlar talabalarning bilimdagi zaifliklarini bartaraf etish, o‘zlashtirishni samarali tashkil etish va ta’lim jarayonida ijobiy motivatsiyani rivojlantirishga ko‘maklashadi. An’anaviy usullarda bu jarayon ko‘p vaqt va resurslar talab qilsa, sun’iy intellektga asoslangan chatbotlar uni tez va samarali bajara oladi. Bu borada tadqiqotchi Gocen, Aydemir maktablarda sun’iy intellekt vositalardan samarali foydalanish borasida o‘qituvchilarning ishini yengillashtirishi borasida tadqiqot o‘tkazilgan ”Ishtirokchilar bilan suhbatlar natijasida ta'limda sun’iy intellekt boʻyicha toʻrtta asosiy mavzu va bitta tavsifli mavzu yaratildi”3. Olingan natijalarga koʻra sun’iy intellekt borasida ijobiy fikirlar koʻp boʻlgan. Hozirgi globallashuv va raqamli transformatsiya sharoitida ta’lim tizimining barcha bo‘g‘inlarida innovatsion texnologiyalarni joriy etish muhim 1 Sharon Kukla-Acevedo, Do teacher characteristics matter? New results on the effects of teacher preparation on student achievement, Economics of Education Review, Volume 28, Issue 1, 2009, Pages 49-57. ISSN 02727757.https://doi.org/10.1016/j.econedurev.2007.10.007. 2J.B.Jansaitova Chirchiq davlat pedagogika universiteti, Chirchiq, O‘zbekiston https://doi.org/10.5281/zenodo.7496245 3 Gocen A., Aydemir F. Artificial intelligence in education and schools //Research on Education and Media. – 2020. – Т. 12. – №. 1. – С. 13-21. 47

strategik vazifalardan biri sifatida qaralmoqda. Sun’iy intellektga asoslangan chatbotlarning ta’limdagi afzalliklari Sun’iy intellekt chatbotlari tabiiy til ishlash texnologiyasidan foydalangan holda, foydalanuvchilar bilan interaktiv muloqot qiladi. Xususan ta’lim jarayonida ularning vazifalari quyidagilarni oʻz ichiga oladi: o‘quvchilarning bilim darajasini aniqlash va diagnostika qilish, xatolarni tahlil qilish va tushuntirish, individual korreksion topshiriqlar berish, mustaqil oʻrganishni qo‘llab-quvvatlash, o‘qituvchiga metodik yordam ko‘rsatish. Boshlang‘ich sinflarda chatbotlar qisqa, sodda va rag‘batlantiruvchi ohangda ishlashi, vizual va interaktiv elementlarni qo‘llashi tavsiya etiladi. Shu tarzda u pedagogik jarayonni samarali qo‘llab-quvvatlovchi vosita bo‘lib xizmat qiladi. Chatbotlardan foydalanish metodikasini takomillashtirish. Boshlang‘ich ta’limda diagnostik va korreksion jarayonlarni chatbotlar yordamida samarali tashkil etish uchun quyidagi bosqichli metodik yondashuv tavsiya etiladi: 1. Ta’limiy va korreksion maqsadlarni aniqlash – har bir dars yoki modul uchun aniq pedagogik maqsadlar belgilanishi kerak. 2. Kontentni moslashtirish – o‘quv dasturi, milliy ta’lim standartlari va o‘quvchilar yoshiga mos kontent tayyorlanadi. 3. Chatbot orqali muloqot tashkil etish – o‘quvchi va chatbot o‘rtasida interaktiv jarayon yo‘lga qo‘yiladi. 4. Diagnostika natijalarini tahlil qilish – chatbot tomonidan yig‘ilgan ma’lumotlar o‘qituvchi tomonidan tekshiriladi va tahlil qilinadi. 5. Individual korreksion tavsiyalar berish – o‘quvchiga mos mashqlar, qo‘shimcha materiallar yoki tushuntirishlar beriladi. 6. Pedagogik nazorat va baholash – o‘qituvchi chatbot faoliyatini kuzatib, kerak bo‘lganda tuzatishlar kiritadi. Mazkur metodika o‘qituvchining yetakchi rolini saqlagan holda chatbotni yordamchi vosita sifatida qo‘llashni nazarda tutadi. Xulosa qilib aytganda, sun’iy intellekt chatbotlari boshlang‘ich ta’limda diagnostik va korreksion jarayonlarni samarali tashkil etish imkonini beradi. Ular o‘quvchilarning bilim darajasini aniqlash, individual yondashuvni qo‘llash va ta’lim samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Shu bilan birga, ularni amaliyotga joriy etishda quyidagi tavsiyalarni berish mumkin. ✓ Boshlang‘ich sinflar uchun milliy o‘quv dasturlariga mos chatbotlar ishlab chiqish. ✓ O‘qituvchilarni chatbotlardan foydalanish bo‘yicha metodik jihatdan tayyorlash. ✓ Diagnostik va korreksion jarayonlarni chatbotlar orqali bosqichmabosqich tashkil etish. ✓ Chatbot faoliyatini doimiy pedagogik monitoring asosida olib borish. Ushbu yondashuv ta’lim jarayonining sifatini oshirish va o‘quvchilarda bilimni samarali shakllantirishga xizmat qiladi. 48

Foydalanilgan adabiyotlar: 1. “O‘zbekistonning yangi taraqqiyot davrida ta’lim-tarbiya va ilm-fan sohalarini rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 6-noyabrdagi PF-6108-sonli Farmoni. 2. “Ta’lim-tarbiya tizimini yanada takomillashtirishga oid qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 6-noyabrdagi PQ-4884-sonli Qarori. 3.UNESCO. Artificial Intelligence in Education: Opportunities and Challenges, Paris, 2021. 4. Sharon Kukla-Acevedo, Do teacher characteristics matter? New results on the effects of teacher preparation on student achievement, Economics of Education Review, Volume 28, Issue 1, 2009, Pages 49-57. ISSN 0272-7757.https://doi.org/10.1016/j.econedurev.2007.10.007. 5. J.B. Jansaitova Chirchiq davlat pedagogika universiteti, Chirchiq, O‘zbekiston https://doi.org/10.5281/zenodo.7496245 6.Gocen A., Aydemir F. Artificial intelligence in education and schools //Research on Education and Media. – 2020. – Т. 12. – №. 1. – С. 13-21. 7. Polat E.S. Raqamli ta’lim texnologiyalari, Moskva, 2019. 8. Xodjayev B.X. Pedagogik diagnostika va ta’lim samaradorligi, Toshkent, 2018. 9. Karimova G.Q. Boshlang‘ich ta’limda innovatsion yondashuvlar, Toshkent, 2020. 10. OECD. Innovating Education and Educating for Innovation, Paris, 2019. BOSHLANG‘ICH SINF O‘QITUVCHILARIGA DIAGNOSTIK VA KORREKSION JARAYONLARNI O‘QITISHDA SUN’IY INTELLEKT CHATBOTLARIDAN FOYDALANISH METODIKASINI TAKOMILLASHTIRISH Absalamova Muxlisa Nurulla qizi, Abdulla Avloniy nomidagi Pedagogik mahorat milliy instituti Kattalar ta’limi mutaxassisligi magistranti Annotatsiya. Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining diagnostik va korreksion faoliyatida sun’iy intellekt chatbotlaridan foydalanishning imkoniyatlari hamda ularning metodikalarini rivojlantirish masalalari ko‘rib chiqilgan. Tadqiqotda o‘quvchilarning bilim, ko‘nikma va malakalarini diagnostik jarayonlarda aniqlash, shuningdek, aniqlangan bo‘shliqlarni bartaraf etishga qaratilgan korreksion ishlarni samarali tashkil etishda sun’iy intellekt chatbotlardan foydalanishning pedagogik ahamiyati yoritilgan. So‘rovnoma va tahlil metodlari orqali boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanishning darajasi, mavjud muammolar va metodik ehtiyojlari aniqlanadi. Tadqiqot natijalari asosida sun’iy intellekt chatbotlaridan diagnostik va korreksion jarayonlarda foydalanish bo‘yicha metodik tavsiyalar tayyorlangan. Mazkur maqolada keltirilgan natijalar boshlang‘ich ta'limda raqamli pedagogikani takomillashtirishga yordam beradi. Kalit so‘zlar: boshlang‘ich ta’lim, diagnostik faoliyat, korreksion jarayon, sun’iy intellekt, chatbotlar, raqamli pedagogika, o‘qituvchi kompetensiyasi. Аннотация. В данной статье рассматриваются возможности использования чат-ботов на основе искусственного интеллекта в диагностической и коррекционной деятельности учителей начальной школы, а также вопросы разработки их методик. Исследование подчеркивает педагогическую значимость использования чат-ботов на основе ИИ для эффективной организации коррекционной работы, направленной на выявление знаний, навыков и компетенций учащихся в диагностических процессах, а также на устранение выявленных пробелов. Методы опроса и анализа позволяют определить уровень использования технологий искусственного интеллекта учителями 49

начальной школы, существующие проблемы и методические потребности. На основе результатов исследования подготовлены методические рекомендации по использованию чат-ботов на основе искусственного интеллекта в диагностических и коррекционных процессах. Представленные в статье результаты помогут улучшить цифровую педагогику в начальном образовании. Ключевые слова: начальное образование, диагностическая деятельность, коррекционный процесс, искусственный интеллект, чат-боты, цифровая педагогика, компетентность учителя. Abstract. This article examines the possibilities of using artificial intelligence chatbots in the diagnostic and correctional activities of primary school teachers and the issues of developing their methodologies. The study highlights the pedagogical importance of using AI chatbots in the effective organization of corrective work aimed at identifying students' knowledge, skills and competencies in diagnostic processes, as well as eliminating the identified gaps. The survey and analysis methods identify the level of use of artificial intelligence technologies by primary school teachers, existing problems and methodological needs. Based on the results of the study, methodological recommendations for the use of artificial intelligence chatbots in diagnostic and correctional processes have been prepared. The results presented in this article will help improve digital pedagogy in primary education Key words: primary education, diagnostic data, correcting process, artificial intelligence, chat bots, digital pedagogy, competence teaching Kirish. XXI asrda raqamli texnologiyalar, ayniqsa, sun’iy intellektga tayangan chatbotlarning tez sur’atda rivojlanishi ta’lim jarayonini tashkil etishda yangi imkoniyatlarni yaratmoqda. Sun’iy intellekt chatbotlari o‘quvchilarning bilim ko‘rsatkichlari, shaxsiy o‘zlashtirish tezligi va xatolarini tahlil qilish orqali diagnostika jarayonlarini avtomatlashtirishni ta’minlaydi. Shu bilan birga, ular o‘quvchilarning ehtiyojlari va rivojlanish xususiyatlarini hisobga olgan holda individual korreksion mashqlar taqdim etish imkoniyatiga ega. Boshlang‘ich ta’lim o‘qituvchilari tomonidan sun’iy intellekt chatbotlaridan diagnostik va korektsion jarayonlarda foydalanish strategiyasini yaxshilash hozirgi ta’lim amaliyoti uchun muhim masalalardan biridir. Chunki an’anaviy diagnostika usullari uzoq vaqt talab qilinishi, subyektiv baholashga yo‘naltirilgan bo‘lishi va individual yondashuvni to‘liq amalga oshirolmasligi bilan farq qiladi. Sun’iy intellekt chatbotlari tezkor analiz, doimiy nazorat va maxsus ta’lim yoʻnalishlarini yaratishga imkon yaratadi. O‘zbekiston Respublikasida ta’lim tizimini raqamlashtirish va pedagogik jarayonlarda innovatsion texnologiyalarni qo‘llash bo‘yicha olib borilayotgan islohotlar boshlang‘ich ta’limda sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish zaruratini oshirmoqda. Mazkur sharoitda boshlang‘ich ta’lim o‘qituvchilarining diagnostik va korreksion faoliyatida sun’iy intellekt chatbotlaridan effektiv foydalanish usullarini yaratish va rivojlantirish ilmiy-amaliy ahamiyatga ega. Raqamli texnologiyalar, ayniqsa sun’iy intellekt (SI) chatbotlari, ta’lim jarayonini yangilash imkonini bermoqda. SI chatbotlari o‘quvchilarning bilim darajasini tezda aniqlash, xatolarini tahlil qilish va mos tavsiyalar berish orqali diagnostik va korreksion jarayonlarni samarali qilib o‘tkazadi. Shu bois, boshlangʻich ta’limda chatbotlardan foydalanish usullarini takomillashtirish hozirgi kunda muhim ilmiy va amaliy masala hisoblanadi 50

Zamonaviy ta’lim tizimi yuqori sifatli, shaxsiylashtirilgan va samarali o‘qitishni ta’minlashga qaratilgan. Zamonaviy ta’lim tizimida boshlang‘ich ta’lim bosqichi o‘quvchilarning bilish faoliyatini, nutq rivojlanishini va psixologik xususiyatlarini shakllantirishda ahamiyatli rol o‘ynaydi. Shu bilan birga, bu bosqichda o‘quvchilarning o‘qish, yozish, hisoblash ko‘nikmalaridagi muammolarni erta aniqlash va zamonida tuzatish chora-tadbirlarini amalga oshirish ta’lim jarayonining samaradorligini oshiradi. Shu sababdan diagnostik va korreksion faoliyat boshlang‘ich ta’lim o‘qituvchisining kasbiy kompetensiyasining muhim qismidir. Ushbu maqolani yozishdan ko‘zlangan maqsad boshlang‘ich ta’limda diagnostika va korreksiya jarayonlarini samarali tashkil etishda sun’iy intellekt chatbotlari yordamida foydalanish usullarini ilmiy asoslash va rivojlantirish hisoblanadi. Hamda ushbu maqsadlarga erishishda a) boshlang‘ich ta’limda diagnostik va korreksion faoliyatning pedagogik mohiyatini tahlil qilish, b) SI chatbotlarining ta’lim jarayonidagi imkoniyatlarini o‘rganish, c) diagnostik va korreksion jarayonlarni chatbotlar orqali samarali tashkil etish metodikasini ishlab chiqish, d) individual yondashuv asosida chatbot yordamida korreksion mashg‘ulotlarni modelini yaratish hamda e) amaliy tavsiyalar ishlab chiqish va pedagogik jarayonga tatbiq etish kabi vazifalar belgilab olingan. Tahlillar jarayonida tadqiqotchi Kukla-Acevedo Oʻquvchilarning yutuqlari va oʻquv xatti-harakatlarini tashxislash oʻqituvchilar oʻquvchiga yoʻnaltirilgan ta’lim berish, sinf xonalarini boshqarish, oʻquvchilar bilan muloqot qilish, motivatsiyaga ega bo‘lish va yuqorida aytib oʻtilgan harakatlar, shuningdek, oʻqitadigan fanlar haqida professional bilimlarga ega boʻlishdan tashqari bajarishi kerak boʻlgan eng muhim vazifalardan biridir4 kabi xulosaga kelgan. Boshlang‘ich ta’limda tashxis va tuzatish jarayonlari muhim ahamiyatga ega. Boshlang‘ich ta’lim o‘quchilarni bilim, ko‘nikma va malakalarni rivojlantirishda muhim jarayon hisoblanadi. Diagnostik faoliyat oʻquvchilarning bilim olish tezligini, juda kamchilik va xatolarini belgilashda yordam beradi. Shu asosda tuzatish jarayonlari rejalashtiriladi va individual yondashuv qoʻllaniladi. Tadqiqotchi J.B. Jansaitova pedagogik diagnostika tushunchasi. Ta’lim standartlari ta’lim natijalarini darajali baholashni taqozo etadi: bazaviydan past, bazaviy, ilgʻor va yuqori. Ta’limni rivojlantirishning zamonaviy paradigmasi har bir oʻquvchining yutuqlarini baholashga diagnostik yondashuvni amalga oshirishni oʻz ichiga oladi5. Deya xulosaga kelgan. Tadqiqotchi oʻz Ishida pedagogik diagnostika o‘quvchi qiyinchiliklarining mohiyatini aniqlashini va ularning sabablarini aniqlashda imkon berishini, diagnostikada oʻquv faoliyatining shakllanib bo‘lgan tarkibiy qismlarini, shuningdek, qoʻshimcha ishlarni talab qiladigan qismlarni ajratish mumkinligini, diagnostika tufayli oʻz-oʻzini nazorat 4 Sharon Kukla-Acevedo, Do teacher characteristics matter? New results on the effects of teacher preparation on student achievement, Economics of Education Review, Volume 28, Issue 1, 2009, Pages 49-57. ISSN 02727757.https://doi.org/10.1016/j.econedurev.2007.10.007. 5J.B.Jansaitova Chirchiq davlat pedagogika universiteti, Chirchiq, O‘zbekiston https://doi.org/10.5281/zenodo.7496245 51

qilish darajasini rejalashtirish, bosqichma bosqich va yakuniy, shuningdek, oʻzoʻzini baholashni aniqlash mumkinligini takidlagan. Korreksion ishlar talabalarning bilimdagi zaifliklarini bartaraf etish, o‘zlashtirishni samarali tashkil etish va ta’lim jarayonida ijobiy motivatsiyani rivojlantirishga ko‘maklashadi. An’anaviy usullarda bu jarayon ko‘p vaqt va resurslar talab qilsa, sun’iy intellektga asoslangan chatbotlar uni tez va samarali bajara oladi. Bu borada tadqiqotchi Gocen, Aydemir maktablarda sun’iy intellekt vositalardan samarali foydalanish borasida o‘qituvchilarning ishini yengillashtirishi borasida tadqiqot oʻtkazilgan ”Ishtirokchilar bilan suhbatlar natijasida ta’limda sun’iy intellekt boʻyicha toʻrtta asosiy mavzu va bitta tavsifli mavzu yaratildi”6. Olingan natijalarga koʻra sun’iy intellekt borasida ijobiy fikirlar koʻp boʻlgan. Hozirgi globallashuv va raqamli transformatsiya sharoitida ta’lim tizimining barcha bo‘g‘inlarida innovatsion texnologiyalarni joriy etish muhim strategik vazifalardan biri sifatida qaralmoqda. Sun’iy intellektga asoslangan chatbotlarning ta’limdagi afzalliklari Sun’iy intellekt chatbotlari tabiiy til ishlash texnologiyasidan foydalangan holda, foydalanuvchilar bilan interaktiv muloqot qiladi. Xususan ta’lim jarayonida ularning vazifalari quyidagilarni oʻz ichiga oladi: o‘quvchilarning bilim darajasini aniqlash va diagnostika qilish, xatolarni tahlil qilish va tushuntirish, individual korreksion topshiriqlar berish, mustaqil oʻrganishni qo‘llab-quvvatlash, o‘qituvchiga metodik yordam ko‘rsatish. Boshlang‘ich sinflarda chatbotlar qisqa, sodda va rag‘batlantiruvchi ohangda ishlashi, vizual va interaktiv elementlarni qo‘llashi tavsiya etiladi. Shu tarzda u pedagogik jarayonni samarali qo‘llab-quvvatlovchi vosita bo‘lib xizmat qiladi. Chatbotlardan foydalanish metodikasini takomillashtirish. Boshlang‘ich ta’limda diagnostik va korreksion jarayonlarni chatbotlar yordamida samarali tashkil etish uchun quyidagi bosqichli metodik yondashuv tavsiya etiladi: 1. Ta’limiy va korreksion maqsadlarni aniqlash – har bir dars yoki modul uchun aniq pedagogik maqsadlar belgilanishi kerak. 2. Kontentni moslashtirish – o‘quv dasturi, milliy ta’lim standartlari va o‘quvchilar yoshiga mos kontent tayyorlanadi. 3. Chatbot orqali muloqot tashkil etish – o‘quvchi va chatbot o‘rtasida interaktiv jarayon yo‘lga qo‘yiladi. 4. Diagnostika natijalarini tahlil qilish – chatbot tomonidan yig‘ilgan ma’lumotlar o‘qituvchi tomonidan tekshiriladi va tahlil qilinadi. 5. Individual korreksion tavsiyalar berish – o‘quvchiga mos mashqlar, qo‘shimcha materiallar yoki tushuntirishlar beriladi. 6. Pedagogik nazorat va baholash – o‘qituvchi chatbot faoliyatini kuzatib, kerak bo‘lganda tuzatishlar kiritadi. Mazkur metodika o‘qituvchining yetakchi rolini saqlagan holda chatbotni yordamchi vosita sifatida qo‘llashni nazarda tutadi. 6 Gocen A., Aydemir F. Artificial intelligence in education and schools //Research on Education and Media. – 2020. – Т. 12. – №. 1. – С. 13-21. 52

Xulosa qilib aytganda, sun’iy intellekt chatbotlari boshlang‘ich ta’limda diagnostik va korreksion jarayonlarni samarali tashkil etish imkonini beradi. Ular o‘quvchilarning bilim darajasini aniqlash, individual yondashuvni qo‘llash va ta’lim samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Shu bilan birga, ularni amaliyotga joriy etishda quyidagi tavsiyalarni berish mumkin. ✓ Boshlang‘ich sinflar uchun milliy o‘quv dasturlariga mos chatbotlar ishlab chiqish. ✓ O‘qituvchilarni chatbotlardan foydalanish bo‘yicha metodik jihatdan tayyorlash. ✓ Diagnostik va korreksion jarayonlarni chatbotlar orqali bosqichmabosqich tashkil etish. ✓ Chatbot faoliyatini doimiy pedagogik monitoring asosida olib borish. Ushbu yondashuv ta’lim jarayonining sifatini oshirish va o‘quvchilarda bilimni samarali shakllantirishga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. “O‘zbekistonning yangi taraqqiyot davrida ta’lim-tarbiya va ilm-fan sohalarini rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni. PF– 6108-son, 2020-yil 6-noyabr. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. “Ta’lim-tarbiya tizimini yanada takomillashtirishga oid qo‘shimcha chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Qarori. PQ–4884-son, 2020yil 6-noyabr. 3. UNESCO. Artificial Intelligence in Education: Opportunities and Challenges. – Paris: UNESCO Publishing, 2021. 4. Gocen, A., & Aydemir, F. Artificial intelligence in education and schools // Research on Education and Media. – 2020. – Vol. 12, No. 1. – P. 13–21. 5. Jansaitova, J.B. Chirchiq davlat pedagogika universiteti, Chirchiq, O‘zbekiston. DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.7496245 6. Kukla-Acevedo, S. Do teacher characteristics matter? New results on the effects of teacher preparation on student achievement // Economics of Education Review. – 2009. – Vol. 28, Issue 1. – P. 49–57. DOI: https://doi.org/10.1016/j.econedurev.2007.10.007 7. Polat, E.S. Raqamli ta’lim texnologiyalari. – Moskva, 2019. 8. Xodjayev, B.X. Pedagogik diagnostika va ta’lim samaradorligi. – Toshkent, 2018. 9. Karimova, G.Q. Boshlang‘ich ta’limda innovatsion yondashuvlar. – Toshkent, 2020. 10. OECD. Innovating Education and Educating for Innovation. – Paris: OECD Publishing, 2019. ZAMONAVIY TA’LIMDA SUN’IY INTELLEKTDAN FOYDALANISH: LINGVISTIK KOMPETENSIYALAR VA IJTIMOIY-GUMANITAR YONDASHUVLAR Adashaliyev Azizbek Zafarjon o‘g‘li, NamDTU Ijtimoiy fanlar kafedrasi o‘qituvchisi azizbekadashaliye1995@gmail.com Annotatsiya. Mazkur ilmiy maqolada sun’iy intellekt (SI) texnologiyalari va innovatsion pedagogik yondashuvlar asosida kadrlar tayyorlash hamda o‘qitishni tashkil etishning lingvistik va ijtimoiy-gumanitar masalalari kompleks tahlil qilinadi. Shuningdek, sun’iy intellektning 53

ta’lim tizimidagi nazariy-metodologik asoslari, lingvistik kompetensiyalarni rivojlantirishdagi imkoniyatlari, ijtimoiy-gumanitar fanlarni o‘qitishdagi o‘rni yoritib beriladi. Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, innovatsion ta’lim, kadrlar tayyorlash, lingvistika, ijtimoiygumanitar fanlar, raqamli pedagogika. Аннотация. В данной научной статье проводится комплексный анализ лингвистических и социально-гуманитарных аспектов подготовки кадров и организации обучения на основе технологий искусственного интеллекта (ИИ) и инновационных педагогических подходов. Также раскрываются теоретико-методологические основы применения искусственного интеллекта в системе образования, его возможности в развитии лингвистических компетенций и роль в преподавании социально-гуманитарных дисциплин. Ключевые слова: искусственный интеллект, инновационное образование, подготовка кадров, лингвистика, социально-гуманитарные науки, цифровая педагогика. Abstract. This scientific article provides a comprehensive analysis of the linguistic and socio-humanitarian aspects of personnel training and the organization of education based on artificial intelligence (AI) technologies and innovative pedagogical approaches. In addition, the theoretical and methodological foundations of the application of artificial intelligence in the education system, its potential for developing linguistic competencies, and its role in teaching socio-humanitarian disciplines are examined. Keywords: artificial intelligence, innovative education, personnel training, linguistics, socio-humanitarian sciences, digital pedagogy. Kirish. Raqamli transformatsiya sharoitida ta’lim tizimi jamiyat taraqqiyotining muhim omiliga aylandi. Sun’iy intellekt texnologiyalari ta’limni individuallashtirish va modernizatsiya qilishda muhim rol o‘ynamoqda. XXI asrda raqamli texnologiyalar, xususan sun’iy intellektning jadal rivojlanishi jamiyat hayotining barcha sohalariga, jumladan, ta’lim tizimiga ham tubdan ta’sir ko‘rsatmoqda. Bugungi kunda ta’lim tizimining asosiy vazifasi nafaqat malakali mutaxassislar tayyorlash, balki ularning ijodiy fikrlashi, til va muloqot madaniyati, ijtimoiy mas’uliyati va moslashuvchanligini rivojlantirishdan iborat. Tadqiqot metodologiyasi. Tadqiqotda qiyosiy tahlil, tizimli yondashuv, ilmiy adabiyotlarni tahlil qilish hamda statistik ma’lumotlarni umumlashtirish metodlaridan foydalanildi. Sun’iy intellekt asosidagi innovatsion yondashuvlar ta’lim jarayonini individuallashtirish, o‘quvchilarning bilim darajasini tahlil qilish va ularning ehtiyojlariga mos o‘qitish strategiyalarini ishlab chiqish imkonini beradi [1]. Ayniqsa, lingvistik va ijtimoiy-gumanitar fanlar ta’limida SI texnologiyalaridan foydalanish ta’lim sifatini sezilarli darajada oshirmoqda. 1. Sun’iy intellekt va innovatsion ta’limning nazariy-metodologik asoslari Sun’iy intellekt tushunchasi ilmiy adabiyotlarda inson aqliy faoliyatiga xos bo‘lgan jarayonlarni modellashtirish va avtomatlashtirishga qaratilgan texnologiyalar majmui sifatida izohlanadi. Ta’lim tizimida SI adaptiv o‘qitish platformalari, virtual tutorlar, avtomatlashtirilgan baholash tizimlari va o‘quv analitikasi orqali qo‘llaniladi. Innovatsion ta’lim yondashuvlari konstruktivizm, kompetensiyaga asoslangan ta’lim va shaxsga yo‘naltirilgan o‘qitish konsepsiyalariga asoslanadi [2]. Sun’iy intellekt ushbu yondashuvlarni texnologik jihatdan mustahkamlovchi muhim omil hisoblanadi. 54

1-jadval Ta’limda sun’iy intellekt asosidagi innovatsion yondashuvlar Yondashuv turi Asosiy mazmuni Ta’limdagi ahamiyati Adaptiv o‘qitish O‘quvchining bilim darajasiga mos ta’lim Individuallashtirish O‘quv analitikasi Ma’lumotlarni tahlil qilish Ta’lim sifatini oshirish Virtual yordamchilar Avtomatik maslahat va yo‘naltirish Mustaqil ta’lim Avtomatik baholash Test va topshiriqlarni tekshirish Vaqt tejalishi Natijalar: Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, SI asosidagi ta’lim modellaridan foydalanish lingvistik kompetensiyalarni rivojlantirishda yuqori samaradorlikka ega. 2. Lingvistik ta’limda sun’iy intellekt texnologiyalarining imkoniyatlari Lingvistik ta’lim jarayonida sun’iy intellekt, ayniqsa tabiiy tilni qayta ishlash texnologiyalari orqali samarali qo‘llanilmoqda. Nutqni tanish, avtomatik tarjima, matn tahlili va til kompetensiyasini baholash tizimlari til o‘rganish jarayonini yangi bosqichga olib chiqmoqda [3]. Chapelle va Sauro (2017) tadqiqotlariga ko‘ra, SI asosidagi lingvistik platformalar o‘quvchilarning grammatik va leksik xatolarini tezkor aniqlash va individual tavsiyalar berish imkonini yaratadi [4]. Bu esa o‘quvchilarning til o‘rganishga bo‘lgan motivatsiyasini oshiradi. − − − − 1-diagramma Lingvistik ta’limda SI texnologiyalaridan foydalanish samaradorligi Avtomatik tarjima – 25 % Nutqni tanish tizimlari – 30 % Matn tahlili va baholash – 20 % Virtual til yordamchilari – 25 % Avtomatik tarjima – 25 % Nutqni tanish tizimlari – 30 % Matn tahlili va baholash – 20 % Virtual til yordamchilari – 25 % 3. Ijtimoiy-gumanitar fanlarni o‘qitishda innovatsion yondashuvlar Ijtimoiy-gumanitar fanlar jamiyat taraqqiyotini anglash, tarixiy tafakkurni shakllantirish va madaniy merosni o‘rganishda muhim ahamiyatga ega. Sun’iy intellekt texnologiyalari ushbu fanlarni o‘qitishda katta hajmdagi ma’lumotlarni tahlil qilish, tarixiy jarayonlarni vizual modellashtirish va interaktiv ta’lim muhitini yaratish imkonini beradi. Masalan, tarix fanida SI asosidagi platformalar tarixiy manbalarni avtomatik tahlil qilish va solishtirish imkonini yaratadi. Bu esa talabalarining tahliliy fikrlashini rivojlantiradi [5]. 55

2-jadval Ijtimoiy-gumanitar fanlarda SI texnologiyalarining qo‘llanilishi Fan sohasi SI qo‘llanilishi Natija Tarix Manbalarni raqamli tahlil Tarixiy tafakkur Falsafa Matnlarni semantik tahlil Tanqidiy fikrlash Sotsiologiya Statistik modellashtirish Ijtimoiy tahlil Madaniyatshunoslik Vizual platformalar Madaniy ong 4. Kadrlar tayyorlash jarayonida ijtimoiy va axloqiy muammolar Sun’iy intellekt asosida kadrlar tayyorlash jarayonida texnologik samaradorlik bilan bir qatorda axloqiy masalalar ham dolzarb ahamiyat kasb etadi. Inson omilining ikkinchi darajaga tushib qolishi, ma’lumotlar xavfsizligi va tenglik masalalari muhim muammolar sirasiga kiradi. OECD ma’lumotlariga ko‘ra, ta’limda sun’iy intellektdan foydalanishda inson qadriyatlari, axloqiy me’yorlar va madaniy xususiyatlar doimo hisobga olinishi zarur [6]. Muhokama. Natijalar xorijiy tadqiqotlar bilan solishtirildi. Axloqiy va ijtimoiy muammolar ta’lim jarayonida muhim omil sifatida namoyon bo‘ldi. 2-diagramma Ta’limda sun’iy intellektdan foydalanishdagi asosiy muammolar − Axloqiy muammolar – 35 % − Ma’lumotlar xavfsizligi – 30 % − Tenglik masalalari – 20 % − Texnologik qaramlik – 15 % 40 35 30 25 20 15 10 5 0 Axloqiy muammolar – Ma’lumotlar xavfsizligi Tenglik masalalari – 20 Texnologik qaramlik – 35 % – 30 % % 15 % Xulosa. Xulosa qilib aytganda, sun’iy intellekt va innovatsion yondashuvlar asosida kadrlar tayyorlash va o‘qitishni tashkil etish zamonaviy ta’lim tizimining ustuvor yo‘nalishlaridan biridir. Lingvistik va ijtimoiy-gumanitar ta’limda SI texnologiyalaridan samarali foydalanish ta’lim sifatini oshirish, o‘quv jarayonini individuallashtirish va global raqobatbardosh kadrlar tayyorlashga xizmat qiladi. 56

Shu bilan birga, insoniylik, axloqiy me’yorlar va milliy qadriyatlarni saqlash ta’lim siyosatining markazida bo‘lishi lozim. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Luckin, R., Holmes, W., Griffiths, M., & Forcier, L. B. (2016). Intelligence Unleashed: An argument for AI in Education. Pearson Education. 2. UNESCO. (2019). Artificial Intelligence in Education: Challenges and Opportunities for Sustainable Development. Paris. 3. Floridi, L. et al. (2018). AI4People—An Ethical Framework for a Good AI Society. Minds and Machines, 28(4), 689–707. 4. Chapelle, C.A., & Sauro, S. (2017). The Handbook of Technology and Second Language Teaching and Learning. Wiley-Blackwell. 5. Floridi, L. et al. (2018). AI4People—An Ethical Framework for a Good AI Society. Minds and Machines, 28(4), 689–707. 6. OECD. (2021). AI in Education: Opportunities and Challenges. Paris. THE ROLE OF DIGITAL MEDIA LANGUAGE IN SHAPING TEENAGERS’ COMMUNICATION STYLES Akbarov Zuhriddin O‘ktam o‘g‘li, University of Business and Science Teacher of the language department email: zuhriddinakbarov1993@gmail.com Annotation. This thesis explores the influence of digital media language on how teenagers communicate. With rapid growth in social media and messaging platforms, digital language - including slang, emojis, abbreviations, and new genres - is reshaping teenagers’ communication styles. Using relevant Uzbek linguistics research and international findings, this study analyzes how teenagers adopt digital media language, how it affects their interpersonal communication and linguistic norms, and what implications this has for education and social development. The results show that digital media language significantly influences teenagers’ informal language use, creativity, and identity, but also poses challenges for formal communication competence and cultural linguistic norms. Keywords: Digital media language, teenagers, communication styles, social media linguistics, language change. Аннотация. Данная работа посвящена изучению влияния языка цифровых медиа на коммуникативное поведение подростков. В условиях стремительного развития социальных сетей и мессенджеров цифровой язык -включая сленг, эмодзи, аббревиатуры и новые жанровые формы - существенно трансформирует стиль общения подростков. Опираясь на исследования узбекских лингвистов и международные научные данные, в работе анализируется процесс освоения подростками языка цифровых медиа, его влияние на межличностную коммуникацию и языковые нормы, а также его значение для образовательного и социального развития. Результаты исследования показывают, что язык цифровых медиа значительно влияет на неформальную речь подростков, их креативность и формирование идентичности, однако одновременно создаёт определённые трудности для развития навыков формальной коммуникации и сохранения культурных языковых норм. Ключевые слова: Язык цифровых медиа, подростки, коммуникативные стили, лингвистика социальных сетей, языковые изменения. Annotation. Ushbu dissertatsiya raqamli media tilining o‘smirlar muloqotiga ta’sirini o‘rganadi. Ijtimoiy tarmoqlar va xabar almashish platformalarining tez sur’atlar bilan 57

rivojlanishi bilan, sleng, emojilar, qisqartmalar va yangi janrlar kabi raqamli til o‘smirlarning muloqot uslublarini shakllantirmoqda. Tegishli o‘zbek lingvistik tadqiqotlari va xalqaro natijalar asosida, ushbu tadqiqot o‘smirlar raqamli media tilini qanday qabul qilishini, bu ularning shaxslararo muloqotiga va til normalariga qanday ta’sir qilishini va ta’lim hamda ijtimoiy rivojlanish uchun qanday oqibatlar tug‘dirishini tahlil qiladi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, raqamli media tili o‘smirlarning norasmiy til ishlatishiga, ijodkorligiga va identifikatsiyasiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi, ammo rasmiy muloqot qobiliyati va madaniy til normalari uchun ham qiyinchiliklar tug‘diradi. Kalit so‘zlar: Raqamli media tili, o‘smirlar, muloqot uslublari, ijtimoiy media lingvistikasi, til o‘zgarishi. Introduction. Digital media have become central to teenagers’ lives worldwide. Platforms such as social networks, instant messaging apps, and online chats encourage new forms of language use that differ markedly from traditional spoken and written norms. Teenagers spend significant time communicating online, where informality, creativity, brevity, and visual elements (e.g., emojis, GIFs) are dominant features of digital language. As a result, their communication styles are increasingly shaped by these digital linguistic practices rather than formal language norms learned in schools. In the context of Uzbekistan, research into digital linguistic practices among youth is emerging. Investigations into internet language features such as abbreviation, emoji use, and new online genres highlight how digital communication influences language use in various contexts [1]. Similarly, studies show that digital media contribute to the emergence of new lexical forms and linguistic variation in the Uzbek-speaking internet space [2]. This thesis examines how this digital media language affects teenagers’ communication styles and the educational and social implications of these changes. Main Part: 1. Digital Media Language: Features and Teenagers’ Adoption Digital media language differs from traditional face-to-face communication by incorporating elements that speed up interaction and enhance expressiveness. These include slang, abbreviations, hashtags, emojis, and hybrid forms combining text and visuals. Such features allow teenagers to convey emotion and identity quickly and creatively. In Uzbekistan, analysis of digital communication on platforms like Telegram, Instagram, and X shows that new pragmatics and genre forms are shaping online interactions. For example, internet posts demonstrate spontaneity, contextual abbreviations, and multimodal elements that are not typical in formal communication [1.2]. These features attract teenagers because they allow rapid, expressive interactions in a peer group context. Furthermore, studies on digital media influence in Uzbek highlight the rise of neologisms and borrowed terms within internet language. English borrowings like “meme”, “challenge”, and “trend” are absorbed into Uzbek youth speech through digital media, indicating a shift toward a hybrid communicative code used in online contexts [2.2]. 58