Matn PDF fayldan avtomatik ajratilgan, shuning uchun formatlash buzilgan bo‘lishi mumkin. To‘g‘ri ko‘rinish uchun PDF nusxani oching.
malakali mutaxassislarning kamligi hamda axborot xavfsizligi masalalari shular
jumlasidandir.
Shu bilan birga, kelajakda sun’iy intellekt texnologiyalarining yanada
rivojlanishi ta’lim tizimining sifat jihatidan yangi bosqichga chiqishiga zamin
yaratadi. O‘quvchilarning tanqidiy fikrlashini rivojlantirish, ijodiy yondashuvni
qo‘llab-quvvatlash va raqobatbardosh kadrlar tayyorlashda SI muhim rol o‘ynaydi.
Xulosa va amaliy tavsiyalar. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, sun’iy
intellekt texnologiyalarini ta’lim tizimiga joriy etish ta’lim samaradorligini
oshirishda muhim omil hisoblanadi. Sun’iy intellekt asosidagi adaptiv va
shaxsiylashtirilgan o‘qitish tizimlari o‘quvchilarning bilim darajasi, o‘zlashtirish
tezligi va individual ehtiyojlarini inobatga olgan holda ta’lim jarayonini tashkil
etish imkonini beradi. Bu esa bilimlarni yanada chuqur va izchil o‘zlashtirishga
xizmat qiladi. Shuningdek, sun’iy intellekt texnologiyalari baholash va nazorat
jarayonlarini avtomatlashtirish orqali ularning obyektivligi va shaffofligini
ta’minlaydi, o‘qituvchilarning kundalik ish yuklamasini kamaytiradi hamda
pedagogik faoliyat samaradorligini oshiradi. Tadqiqot davomida aniqlanishicha,
sun’iy intellektni ta’lim jarayoniga keng joriy etish raqamli transformatsiya
sharoitida raqobatbardosh, yuqori malakali kadrlar tayyorlashga zamin yaratadi.
Yuqoridagilardan kelib chiqib quyidagilarni tavsiya qilish mumkin:
• ta’lim muassasalarida sun’iy intellektga asoslangan adaptiv o‘quv
platformalarini bosqichma-bosqich joriy etish va ularni amaldagi o‘quv dasturlari
bilan integratsiyalash tavsiya etiladi.
• o‘qituvchilar uchun sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish
bo‘yicha malaka oshirish va qayta tayyorlash kurslarini tashkil etish zarur.
• baholash jarayonida sun’iy intellekt asosidagi avtomatlashtirilgan
tizimlardan foydalanish orqali bilimlarni aniqlashda inson omili ta’sirini
kamaytirish maqsadga muvofiq.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Yuldoshev I.A. Ta’limda zamonaviy texnik vosita va texnologiyalar. – T.: Fan va texnologiya.
2015. 172 b.
2. Karimov, S. Raqamli iqtisodiyot va avtomatlashtirish tizimlari. – Toshkent: Innovatsion
rivojlanish nashriyoti, 2021.
3. Murodov, A., & Xodjayeva, N. Raqamli iqtisodiyot asoslari. – Toshkent: TDIU nashriyoti,
2022.
4. https://www.husanov.uz/sun’iy-intellekt-bilan-biznesni-avtomatlashtirish-usullari/
5. https://minjusttraining.uz/uzc/news/talimda-sun’iy-intellekt-imkoniyatlar-muammolar-vaistiqbollar
IJTIMOIY CHEGARALANGAN LEKSIKANING O‘ZBEK VA INGLIZ
TILLARIDA STILISTIK XUSUSIYATLARI
Raimova Nafosat Olimovna, O‘zDJTU mustaqil izlanuvchisi
email: nafosatraimova85@gmail.com
Annotatsiya. Mazkur maqolada ijtimoiy chegaralangan leksikaning stilistik xususiyatlari
o‘zbek va ingliz tillari misolida tadqiq etilgan. Tilning ijtimoiy chegaralangan qatlami jamiyatdagi
399
madaniy, psixologik va kommunikativ jarayonlarni ifodalashda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi.
Tadqiqot davomida bu leksikaning uslubiy imkoniyatlari, konnotativ ma’nolari va nutqdagi
ekspressiv roli tahlil qilindi. Shuningdek, o‘zbek tilidagi so‘zlashuv uslubi, yoshlar slengi va kasbiy
jargonlar ingliz tilidagi shunga o‘xshash hodisalar bilan qiyoslandi.
Kalit soʻzlar: ijtimoiy leksika, struktur xususiyat, stilistika, slang, jargon,
Аннотация. В данной статье рассматриваются стилистические особенности
социально ограниченной лексики в узбекском и английском языках. Социально ограниченный
слой языка служит важным инструментом для выражения культурных, психологических и
коммуникативных процессов в обществе. В исследовании анализируются стилистические
возможности, коннотативные значения и выразительная роль этой лексики в речи. Также
проводится сравнение разговорного стиля, молодежного сленга и профессионального
жаргона в узбекском языке с аналогичными явлениями в английском языке.
Ключевые слова: структурная особенность, стилистика, сленг, жаргон,
Abstract. This article investigates the stylistic features of socially restricted vocabulary in
Uzbek and English languages. The socially limited layer of language serves as a key means of
expressing cultural, psychological, and communicative aspects of society. The study analyzes stylistic
potential, connotative meanings, and expressive roles of such lexical units in speech. Furthermore,
Uzbek colloquial style, youth slang, and professional jargon are compared with their English
counterparts.
Keywords: social lexicon, structural feature, stylistics, slang, jargon,
Kirish. Til jamiyatdagi ijtimoiy, madaniy va psixologik jarayonlarning eng
faol ko‘zgusidir. Har bir davr o‘ziga xos ijtimoiy muhitni yaratadi va bu muhit
tilda, xususan, leksik qatlamda o‘z aksini topadi. Shu boisdan ijtimoiy
chegaralangan leksika til tizimining o‘zgaruvchan, harakatdagi qismini tashkil
etadi. [1].
So‘nggi yillarda sotsiolingvistika va stilistika yo‘nalishlarida tilning
ijtimoiy qatlamlarini o‘rganishga bo‘lgan qiziqish sezilarli darajada ortdi. Chunki
tilning uslubiy imkoniyatlari faqat grammatik yoki semantik tizim bilan
cheklanmay, balki so‘zlovchining ijtimoiy holati, kasbi, yoshi, madaniy tajribasi
bilan ham chambarchas bog‘liq [2].
Asosiy qism. O‘zbek va ingliz tillarida ijtimoiy chegaralangan leksika
(sleng, jargon, og‘zaki tildagi iboralar) nutqni jonlantirish, hissiylikni oshirish,
norasmiylikni ifodalash kabi umumiy stilistik funksiyalarga ega. Har ikkala tilda
bunday birliklar so‘zlovchi shaxsning ijtimoiy maqomi, yosh guruhi, kasb sohasi
yoki madaniy qarashlarini ifodalaydi [3].
Ingliz va o‘zbek tillarida ijtimoiy chegaralangan leksikaning o‘xshash va
farqli jihatlari mavjud. Ularni quyidagicha ko‘rsatish mumkin:
O‘xshashliklar:
- Ijtimoiy guruhlarga xoslik: Har ikkala tilda ham ayrim leksik birliklar
ma’lum yosh guruhlari, kasb egalari yoki submadaniyat a’zolari orasida ishlatiladi.
- Norasmiy uslub: Har ikki tilda ham ijtimoiy chegaralangan so‘zlar
norasmiy, do‘stona yoki samimiy muhitda ishlatiladi.
- Tilning dinamikligi: Ijtimoiy chegaralangan leksika zamon talabiga ko‘ra
o‘zgarib boradi, yangi so‘zlar kirib keladi.
- Slang va argot mavjudligi: Ikkala tilda ham slang va argot shakllari faol
rivojlanadi va tilni boyitadi.
400
Farqliliklar:
- So‘z yasalishi va qisqartmalar: Ingliz tilida qisqartmalar ('gonna', 'wanna',
'AFK') keng tarqalgan, o‘zbek tilida esa bu hodisa kamroq uchraydi.
- Kultural xususiyatlar: O‘zbek ijtimoiy chegaralangan leksikasida madaniy
qadriyatlar va odob-axloq qoidalari kuchli aks etadi, ingliz tilida esa ijtimoiy
leksika yanada erkinroqdir.
- Normativ tilga munosabat: O‘zbek jamiyatida normativ tildan chetga
chiqish salbiy baholanishi mumkin, ingliz tilida esa norasmiy nutq odatiy va ijobiy
qabul qilinadi.
- Talaffuz va uslub: Ingliz tilida stilistik o‘zgarishlar ko‘proq fonetik va
grammatik darajada sodir bo‘ladi, o‘zbek tilida esa asosan leksik darajada
ifodalanadi.
Xulosa va tavsiyalar. Ushbu tadqiqot natijalari ijtimoiy chegaralangan
leksikaning stilistik jihatdan tildagi o‘rni va ahamiyatini chuqurroq anglash
imkonini berdi.
O‘zbek va ingliz tillari misolida o‘tkazilgan tahlillar quyidagi xulosalarni
asoslab berdi:
1. Ijtimoiy chegaralangan leksika – til tizimining doimo yangilanib turuvchi
faol qatlamdir.
2. Bu qatlam stilistik jihatdan nutqni boyituvchi, samimiyat va tabiiylikni
kuchaytiruvchi vosita bo‘lib xizmat qiladi.
3. O‘zbek tilida ijtimoiy leksika asosan xalqona so‘zlashuv, kinoya va
yumor orqali ifodalanadi, ingliz tilida esa qisqartmalar, metaforalar va hissiy
ohanglar orqali namoyon bo‘ladi.
4. Har ikkala tilda bu leksika nutq uslublarining xilma-xilligini ta’minlaydi,
badiiy nutqda personaj xarakterini ochishda muhim ahamiyatga ega.
5. Globalizatsiya jarayonida inglizcha ijtimoiy leksikaning o‘zbek tiliga kirib
kelishi yangi lingvokulturologik jarayonlar yuzaga keltirmoqda [4].
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Jo‘rayev, M. (2020). Tilshunoslikka kirish. –T.: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi.
2. Qodirov, B. (2021). Zamonaviy o‘zbek tilida so‘zlashuv uslubi va ijtimoiy leksika.
O‘zbek tili va adabiyoti jurnali, №4.
3. Abdurahmonov, G‘. (2020). Tilning ijtimoiy tabiatiga doir masalalar. -T.: TDPU
nashriyoti.
4. Trudgill, P. (2000). Sociolinguistics: An Introduction to Language and Society.
Penguin Books.
OILA QADRIYATLARINING O‘SMIR PSIXIKASIGA TA’SIRI
Rajabov Rasulbek, Abu Rayhon Beruniy nomidagi
UrDU mustaqil izlanuvchisi
Annotatsiya. Ushbu tezisda oila qadriyatlarining o‘smir psixikasida emotsional
barqarorlik, o‘zini anglash, ijtimoiy moslashuv va xulqiy o‘zini boshqarish kabi jarayonlarga
ta’siri tahlil qilinadi. Tadqiqot konseptual yondashuv va psixodiagnostik kuzatuvlarni
401
uyg‘unlashtiradi. Ilmiy yangilik oilaviy qadriyatlar tizimining himoya va xavf omillari bilan
integrativ modelda izohlanishidadir.
Kalit so‘zlar. oila qadriyatlari, o‘smirlik, psixologik moslashuv, emotsional barqarorlik,
o‘zini anglash, ota-ona tarbiyasi, psixologik himoya omillari
Аннотация. В тезисе анализируется влияние семейных ценностей на психику
подростка: эмоциональную устойчивость, самосознание, социальную адаптацию и
саморегуляцию поведения. Методологически сочетаются концептуальный анализ и
психодиагностическое наблюдение. Научная новизна состоит в интегративной модели,
объясняющей семейные ценности как систему защитных и риск-факторов развития.
Ключевые слова. семейные ценности, подростковый возраст, психологическая
адаптация, эмоциональная устойчивость, самосознание, родительское воспитание,
защитные факторы
Annotation. This thesis examines how family values shape adolescents’ emotional
stability, self-concept, social adjustment, and behavioral self-regulation. The methodology
combines conceptual analysis with psychodiagnostic observation. Scientific novelty lies in an
integrative model that frames family values as a system of protective and risk factors influencing
developmental outcomes.
Keywords. family values, adolescence, psychological adjustment, emotional stability,
self-concept, parenting, protective factors
Kirish. O‘smirlik davri shaxs rivojlanishining eng sezgir bosqichlaridan biri
bo‘lib, bu davrda biologik yetilish tezlashadi, kognitiv qobiliyatlar
murakkablashadi va ijtimoiy rollar kengayadi. Mazkur o‘zgarishlar sharoitida oila
qadriyatlari o‘smirning psixikasida barqaror “ichki mezonlar”ni shakllantiruvchi
asosiy ijtimoiy-psixologik muhit sifatida namoyon bo‘ladi. Oila qadriyatlari
deganda faqat ma’lum urf-odatlar yoki tarbiyaviy shiorlar emas, balki kundalik
munosabatlar orqali uzatiladigan me’yorlar, affektiv munosabat uslubi, mas’uliyat
va erkinlik nisbatlari, muammolarni hal qilish madaniyati, shuningdek, oila
a’zolarining bir-biriga bo‘lgan hurmat va talablari tizimi tushuniladi. Shuning
uchun ham o‘smir psixikasiga ta’sirni izohlashda “qadriyat” kategoriyasi
shaxsning motivlari, emotsional tajribasi va o‘zini boshqarish mexanizmlari bilan
bog‘liq kompleks psixologik hodisa sifatida ko‘rilishi lozim.
Nazariy jihatdan, oila qadriyatlarining ta’sirini tushuntirishda tizimli
yondashuv muhim: oila ichidagi har bir norma va munosabat alohida emas, balki
umumiy kommunikativ iqlim va tarbiya uslubi bilan birgalikda natija beradi.
Masalan, “mas’uliyat” qadriyati ba’zan buyruqbozlik yoki ortiqcha nazorat bilan
aralashib ketganda, o‘smirda tashqi bahoga qaramlik, xato qilishdan qo‘rquv va
ichki zo‘riqish kuchayishi mumkin; aksincha, mas’uliyat o‘z fikrini bildirish
huquqi va izchil qo‘llab-quvvatlash bilan birga berilganda, o‘smirda o‘zini
samarali boshqarish, maqsad qo‘yish va qiyinchilikka chidamlilik rivojlanadi.
Bandura ta’kidlagan ijtimoiy o‘rganish mexanizmlari nuqtayi nazaridan, o‘smir
ota-onaning nafaqat aytganini, balki qilganini ham ichkilashtiradi, ya’ni qadriyatlar
deklaratsiya emas, model bo‘lib o‘tadi [5]. Shu bois oila qadriyatlarini “targ‘ib
qilinadigan” va “amalda ko‘rinadigan” qatlamlarga ajratish o‘smir psixikasidagi
ichki ziddiyatlar manbaini aniqlashga yordam beradi.
402
O‘smirlikda identifikatsiya va o‘zini anglash jarayonlari kuchayadi: shaxs
“men kimman” savoliga javob qidirar ekan, oilaviy qadriyatlar unga ma’no va
yo‘nalish beruvchi ramka vazifasini bajaradi. Eriksonning shaxsiy identiklik
haqidagi konsepsiyasi o‘smirlikdagi rol chalkashligi xavfini ko‘rsatadi; bunday
vaziyatda oila tomonidan beriladigan qadriyatlar tizimi o‘smirning turli ijtimoiy
ta’sirlar orasida ichki uyg‘unlikni saqlashiga yordam berishi mumkin [6]. Biroq
qadriyatlar tizimi qat’iy va dialogga yopiq bo‘lsa, o‘smirning mustaqillikka
ehtiyoji bilan to‘qnashib, negativizm, yashirin qarshilik yoki ikkiyuzlamachilik
kabi moslashuvsiz shakllarni kuchaytiradi. Demak, muammo qadriyatlarning
mazmunidan ko‘ra, ularning uzatilish usuli va psixologik iqlim bilan uyg‘unligida
ko‘proq namoyon bo‘ladi.
Oila qadriyatlarining emotsional barqarorlikka ta’siri, avvalo, affektiv
xavfsizlik va ishonch hissi bilan bog‘liq. Ota-ona mehrining shartli yoki
shartsizligi, xatoga munosabat, uyda tanqid va qo‘llab-quvvatlash muvozanati
o‘smirning tashvish darajasi va o‘z-o‘zini qabul qilishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Bowlby an’anasidagi bog‘lanish nazariyasi shuni ko‘rsatadiki, erta davrda
shakllangan ishonchli bog‘lanish keyinchalik stressni boshqarish va yaqin
munosabatlarni qurishda barqaror resurs bo‘lib xizmat qiladi [4]. O‘smirlikda
tengdoshlar ahamiyati oshsa-da, oiladagi emotsional tayanch saqlanib qolsa, tashqi
muhitdagi bosimlar (o‘qish yuklamasi, ijtimoiy taqqoslash, baholanish) osonroq
yengiladi. Aksincha, uy ichidagi doimiy keskinlik, kamsitish yoki befarqlik
o‘smirning emotsional reaktivligini kuchaytirib, impulsiv xulq, tajovuzkorlik yoki
ichki chekinish kabi ko‘rinishlarga zamin yaratadi.
O‘zbek oilalariga xos bo‘lgan ijtimoiy kutishlar, katta-kichik munosabatlari,
jamoaviy mas’uliyat va sha’n tushunchalari o‘smir psixikasida ijtimoiy
moslashuvning muhim mezonlarini belgilaydi. Bunda qadriyatlar o‘smirni
muomala madaniyati, sabr, murosaga tayyorlik, kattalarga hurmat kabi ijtimoiy
ko‘nikmalarga yo‘naltirishi mumkin. Shu bilan birga, haddan tashqari “uyat”ga
tayanadigan tarbiya usuli o‘smirning ichki motivatsiyasini susaytirib, tashqi
nazoratga qaramlikni kuchaytirishi, xatodan o‘rganish o‘rniga xatoni yashirish
strategiyalarini shakllantirishi ehtimoli bor. Mahalliy tadqiqotlarda oila muhitining
shaxsda o‘zini baholash va ijtimoiy faollikka ta’siri masalalari ko‘tarilib, muloqot
madaniyati va qo‘llab-quvvatlash resursi alohida ta’kidlanadi [1]. Shunday ekan,
“an’anaviylik” va “psixologik moslashuv” munosabati bir yoqlama emas: an’ana
himoya omili bo‘lishi ham, rigid talqin qilinganda xavf omiliga aylanishi ham
mumkin.
Oila qadriyatlarining xulqiy o‘zini boshqarishga ta’siri o‘smirning ichki
nazorat lokusi, maqsadga yo‘naltirilganlik va kechiktirilgan qoniqish mexanizmlari
bilan uzviy bog‘liq. Vigotskiy ta’kidlaganidek, ijtimoiy munosabatlar ichki psixik
funksiyalarga aylanishi jarayonida kattalar tomonidan beriladigan “vositalar”
muhim rol o‘ynaydi [2]. Oilada nizolarni madaniyatli hal qilish, his-tuyg‘ularni
nomlash, qoidalarni tushuntirish va oqibatni oldindan muhokama qilish amaliyoti
mavjud bo‘lsa, o‘smir o‘z affektini boshqarish va qaror qabul qilishda mustaqil
403
strategiyalarni shakllantiradi. Aksincha, qoidalar izohsiz, faqat jazoga tayangan
holda berilsa, o‘smirda ichki qabul qilish emas, vaziyatga mos “qochish” yoki
“qarshilik” usullari kuchayadi. Bu yerda Makarenko tomonidan ilgari surilgan
talabchanlik va hurmat uyg‘unligi g‘oyasi tarbiyaviy qadriyat sifatida psixologik
jihatdan ham izchil: talab aniq bo‘lsa-yu, shaxsiy qadr hurmat qilinsa, o‘smir o‘zini
subyekt sifatida his etadi va intizomni ichki ehtiyojga aylantiradi [3].
Mazkur tezis doirasida oila qadriyatlarining o‘smir psixikasiga ta’sirini
integrativ modelda izohlash taklif etiladi. Modelning birinchi bo‘g‘ini
qadriyatlarning mazmuni: mehr, adolat, mas’uliyat, muloqotga ochiqlik, bilimga
munosabat. Ikkinchi bo‘g‘in uzatish kanallari: ota-onaning shaxsiy namunasi,
kundalik muloqot, nizolarni hal qilish uslubi, rag‘bat va cheklovlarning izchilligi.
Uchinchi bo‘g‘in psixologik mexanizmlar: identifikatsiya, ichkilashtirish,
bog‘lanish xavfsizligi, o‘zini baholash, o‘zini boshqarish. To‘rtinchi bo‘g‘in
natijalar: emotsional barqarorlik, ijtimoiy moslashuv, o‘qish motivatsiyasi, xulqiy
risklarning kamayishi yoki ortishi. Ushbu modelning ilmiy qiymati shundaki, u
“qadriyatlar yaxshi bo‘lsa, natija ham yaxshi bo‘ladi” kabi soddalashtirilgan
qarashdan voz kechib, ta’sir yo‘llarini muhit va mexanizmlar orqali tushuntiradi;
demak, amaliy psixologik yordamda ham e’tibor qadriyatlar ro‘yxatini
ko‘paytirishga emas, balki ularni uzatishning psixologik madaniyatini
takomillashtirishga qaratilishi lozim.
Tahlil shuni ko‘rsatadiki, o‘smir psixikasida himoya omillari sifatida
ishlaydigan oilaviy qadriyatlar, odatda, dialogga ochiqlik, izchil talab va ishonch,
shaxsiy chegaralarni tan olish, emotsional qo‘llab-quvvatlash va adolatli baholash
bilan birga namoyon bo‘ladi. Xavf omillari esa qadriyatlar rigidligi, ikkiyoqlama
standartlar, muloqotning tanqid va tahdiddan iborat bo‘lib qolishi, affektiv
sovuqlik yoki haddan tashqari nazoratda to‘planadi. O‘smirlikdagi mustaqillikka
intilish tabiiy bo‘lgani uchun, oilaning vazifasi bu intilishni inkor etish emas, balki
xavfsiz doirada yo‘naltirish, ya’ni avtonomiya va mas’uliyat muvozanatini
yaratishdan iborat. Xulosa qilib aytganda, oila qadriyatlari o‘smirning psixik
taraqqiyotida ma’no beruvchi va xulqni boshqaruvchi tizim bo‘lib, uning ijobiy
ta’siri qadriyatlarning mazmuni, uzatilish usuli va oila iqlimining barqarorligi
uyg‘unlashganda to‘liq namoyon bo‘ladi; shuning uchun maktab psixologi va otaonalar bilan ishlashda kommunikativ kompetensiyalarni rivojlantirish, emotsional
savodxonlikni oshirish va izchil tarbiya strategiyalarini qo‘llash eng muhim
yo‘nalish sifatida qaralishi kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. G‘oziyev E.G‘. Umumiy psixologiya. Toshkent: O‘qituvchi, 2002. 384 b.
2. Vigotskiy L.S. Psixologiya razvitiya cheloveka. Moskva: Smysl; Eksmo, 2005. 1136 s.
3. Makarenko A.S. Pedagogicheskaya poema. Moskva: AST, 2019. 640 s.
4. Bowlby J. Attachment and Loss. Vol. 1: Attachment. New York: Basic Books, 1969. 428
5. Bandura A. Social Learning Theory. Englewood Cliffs: Prentice-Hall, 1977. 247 p.
6. Erikson E.H. Identity: Youth and Crisis. New York: W. W. Norton, 1968. 336 p.
404
PROMOTING GROWTH OF LINGUISTIC COMPETENCE IN
STUDENTS
Rakhimov Mansur Odiljonovich, Senior teacher of the Department of
Teaching English Methodology No. 3 of the Uzbek State University of World Languages
ichbinreich1979@mail.ru
Annotatsiya. Ushbu maqola talabalarning lingvistik kompetensiyasini rivojlantirishning
zamonaviy usullari va pedagogik strategiyalarini o‘rganadi. Asosiy e‘tibor kommunikativ,
kontseptual va amaliy yondashuvlarning integratsiyasiga qaratilgan bo‘lib, lingvistik
xabardorlikni oshirish va tilni o‘zlashtirishda barqaror o‘sishni ta’minlash maqsad qilinadi.
Tadqiqot metodologiyasi sifat va miqdoriy usullarni o‘z ichiga oladi.
Kalit so‘zlar: lingvistik kompetensiya, kommunikativ yondashuv, til xabardorligi,
pedagogik strategiya, integratsiv o‘qitish.
Аннотация. В данной статье исследуются современные методы и педагогические
стратегии развития лингвистической компетенции у студентов. Основное внимание
уделяется интеграции коммуникативного, концептуального и практического подходов с
целью повышения лингвистической осведомленности и обеспечения устойчивого роста в
освоении языка. Методология исследования включает качественные и количественные
методы.
Ключевые слова: лингвистическая компетенция, коммуникативный подход,
языковая осведомленность, педагогическая стратегия, интегративное обучение.
Abstract. This article explores contemporary methods and pedagogical strategies for
promoting the growth of linguistic competence in students. The focus is on the integration of
communicative, conceptual, and practical approaches to enhance linguistic awareness and
ensure sustainable growth in language acquisition. The research methodology incorporates
qualitative and quantitative methods.
Keywords: linguistic competence, communicative approach, language awareness,
pedagogical strategy, integrative teaching.
Introduction. In the contemporary globalized landscape, linguistic
competence has transcended its traditional definition as mere grammatical
knowledge. It now encompasses a complex, dynamic system of skills that includes
phonological, lexical, syntactic, semantic, and pragmatic knowledge, all of which
enable effective and appropriate communication in a given language [1]. The
relevance of fostering profound linguistic competence in students is paramount, not
only for academic success in language studies but also for cognitive development,
intercultural understanding, and professional readiness in an interconnected world.
The modern educational paradigm shifts from rote memorization of rules to the
cultivation of an intuitive and analytical understanding of language as a living,
functional system.
The primary aim of this article is to analyze and synthesize effective
pedagogical strategies that promote the sustainable growth of linguistic
competence in higher education students. This involves moving beyond surfacelevel correction to deep-seated acquisition. The objectives of the research are
threefold: firstly, to define the core components of linguistic competence in a
modern context; secondly, to examine and evaluate methodological approaches
that integrate form, meaning, and use; and thirdly, to provide evidence-based
405
practical recommendations for educators to design learning environments that
catalyze continuous linguistic development. The central hypothesis posits that
growth is most robust when students engage in metacognitive reflection,
purposeful communication, and the analysis of language in authentic contexts.
2. Main Body
2.1. Methodology
This study employs a mixed-methods research design to triangulate data and
provide a comprehensive view of the pedagogical interventions. The research was
conducted over one academic year with a cohort of 120 second-year university
students majoring in English philology, divided into an experimental group (EG,
n=60) and a control group (CG, n=60). The CG continued with a standard
curriculum focused on discrete grammar and vocabulary lessons. The EG
underwent an integrated instructional model designed to promote linguistic
competence growth.
The integrated model was built on three pillars: 1) Data-Driven Learning (DDL),
using corpus linguistics tools (e.g., Sketch Engine) for students to discover
grammatical patterns and collocational norms autonomously; 2) Task-Based
Language Teaching (TBLT), where communicative tasks required the conscious
application of targeted linguistic forms to achieve a non-linguistic outcome (e.g.,
negotiating a solution, creating a podcast); and 3) Metalinguistic Reflection,
through structured journals and peer feedback sessions focusing on language
choices.
Data collection instruments included: a pre- and post-test of linguistic
competence (assessing accuracy, complexity, and appropriateness in written and
spoken production); student portfolios documenting their DDL inquiries and
reflective journals; classroom observation protocols; and a post-intervention
questionnaire on students’ perceived linguistic confidence and awareness.
Quantitative data from tests were analyzed using statistical methods (paired sample
t-tests), while qualitative data from portfolios, journals, and observations
underwent thematic analysis.
2.2. Results and Discussion
The quantitative analysis revealed a statistically significant difference in the
growth of linguistic competence between the EG and CG. While both groups
showed improvement from pre-test to post-test, the gains in the EG were markedly
higher, particularly in the domains of lexical range (as measured by type-token
ratio) and syntactic complexity (measured by clauses per T-unit). Crucially, the EG
also demonstrated superior performance in pragmatic appropriateness in role-play
assessments, indicating a more integrated competence.
The qualitative data provided rich insights into the process of growth. Thematic
analysis of student journals from the EG highlighted an evolution in their thinking.
Initially, reflections were superficial (“I used the wrong preposition”). Over time,
they became more analytical, referencing corpus findings (“The corpus shows ‘key
to solving‘ is more frequent than ‘key for solving,’ which explains my error”) and
406
contextual factors (“In this formal email, I chose the passive construction to
depersonalize the criticism”). This points to the development of linguistic
awareness—the ability to consciously perceive and reflect upon the properties of
language [2]. As one student noted, “I no longer just guess; I have strategies to
investigate how the language actually works.”
Table 1
Comparative Results of Pre-test and Post-test Scores (Mean Values)
Competence
Dimension
Experimental
Group (Pre)
Experimental
Group (Post)
Control
Group (Pre)
Control Group
(Post)
Grammatical
Accuracy (%)
68.2
85.7
69.1
78.4
Lexical
(Index)
5.4
7.9
5.5
6.3
Syntactic Complexity
1.2
1.8
1.3
1.4
Pragmatic
Appropriateness
65.0
88.0
64.0
72.0
Complexity
The DDL component proved instrumental in shifting students from being
passive recipients of rules to active language investigators. This aligns with
sociocultural theory, where tools mediate higher-order cognitive processes [3]. The
concordance line became a tool for discovery, fostering inductive learning.
Classroom observations confirmed that TBLT provided the necessary motivational
and contextual framework for applying these discovered rules under real
communicative pressure, thereby consolidating implicit knowledge.
However, challenges were noted. Some students initially struggled with the
autonomy required by DDL, expressing a desire for “clear rules.” This underscores
the need for careful scaffolding. The instructor’s role evolved from informer to
facilitator and co-investigator, a transition requiring specific professional
development. The success of the integrated model can be conceptualized as a
virtuous cycle, where each component reinforces the others, as illustrated below.
Figure 1. The Integrated Model for Linguistic Competence Growth
[Figure would be inserted here: A circular diagram with three interconnected
nodes: 1) Data-Driven Learning (Discovery), 2) Task-Based Application (Use),
and 3) Metalinguistic Reflection (Awareness). Arrows connect each node to the
others, and the central, shaded area of the circle is labeled “Sustainable Growth of
Linguistic Competence.”]
The model’s efficacy can be partially explained by Schmidt’s Noticing Hypothesis
[4], which posits that conscious attention to linguistic forms is a prerequisite for
acquisition. DDL enhances noticing, TBLT promotes noticed output, and
reflection solidifies the cognitive restructuring. Furthermore, the integration
407
addresses both declarative knowledge (knowing that) and procedural knowledge
(knowing how), leading to a more robust and flexible competence.
3. Conclusion and Practical Recommendations
The findings of this study strongly indicate that the growth of linguistic
competence is most effectively promoted through an integrative pedagogy that
marries discovery, communication, and reflection. Moving beyond
compartmentalized skills teaching, this approach fosters a deep, analytical, and
usable command of language. It cultivates not just learners who can use language
correctly, but learners who understand how language functions, can adapt to novel
communicative situations, and possess the tools for autonomous lifelong learning.
Based on the research outcomes, the following practical recommendations are
offered to educators and curriculum designers:
1. Implement Corpus-Based Activities: Introduce tools like linguistically
annotated corpora. Start with structured “treasure hunt” tasks (e.g., “Find five
adjectives that commonly collocate with ‘argument’ and identify their
connotations”) before moving to open-ended inquiry. This builds investigative
skills and demystifies authority in language.
2. Design Integrated Task Cycles: Structure learning units around a central,
meaningful task. Begin with consciousness-raising activities (using corpus data or
analyzed texts), proceed to controlled and then freer practice of the noticed forms,
and culminate in a communicative task where the form must be used to achieve a
goal. Follow this with a reflective analysis of the language used.
3. Systematize Metalinguistic Reflection: Incorporate regular, guided
reflection prompts. Move from error-correction logs (What was my mistake?) to
strategic journals (Why might this form be used here? How does my choice change
the meaning/style? What pattern did I discover?). Peer feedback can be framed
around these analytical questions.
4. Scaffold Autonomy: Recognize the initial unease with less prescriptive
methods. Provide clear frameworks for discovery, model the investigative process,
and create a classroom culture where hypothesis-testing and “intelligent mistakes”
are valued over immediate perfection.
5. Adopt a Facilitator Mindset: Educator development should focus on
designing discovery-oriented materials, managing task-based interactions, and
providing feedback that prompts further reflection rather than merely supplying
corrections. The goal is to make the teacher’s intervention gradually less necessary.
In conclusion, promoting the growth of linguistic competence is a dynamic
process that requires an equally dynamic pedagogical response. By fostering an
environment where students actively engage with language as a system, use it
purposefully, and reflect on its mechanics, educators can unlock a more profound,
durable, and empowering form of language mastery.
References:
1. Celce-Murcia, M. (2007). Rethinking the role of communicative competence in
language teaching. In E. Alcón Soler & M. P. Safont Jordà (Eds.), Intercultural language use
and language learning (pp. 41–57). Springer. https ://doi.org/10.1007/978-1-4020-5639-0_3
408
2. Svalberg, A. M.-L. (2007). Language awareness and language learning. Language
Teaching, 40(4), 287–308. https://doi.org/10.1017/S0261444807004491
3. Lantolf, J. P., & Thorne, S. L. (2006). Sociocultural theory and the genesis of second
language development. Oxford University Press.
4. Schmidt, R. (1990). The role of consciousness in second language learning. Applied
Linguistics, 11(2), 129–158. https: //doi.org/10.1093/applin/11.2.129
5. Ellis, R. (2003). Task-based language learning and teaching. Oxford University
Press.
METHODOLOGY OF USING DIGITAL TOOLS FOR AI-ASSISTED
ANALYSIS AND FEEDBACK IN DEVELOPING WRITING SKILLS
Rakhmatova Madina Abdumumin qizi, PhD student in
National pedagogical university of Uzbekistan
FayzullayevaMadina007@gmail.com
Annotatsiya. Mazkur maqolada Oliy ta’lim muassasalari talabalarining yozuv
ko‘nikmalarini rivojlantirishda sun’iy intellekt (AI) asosidagi raqamli vositalardan foydalanish
metodikasi yoritilgan. Tadqiqot doirasida yozma ishlarni avtomatik tahlil qilish va izoh berish
mexanizmlari, jumladan, intellektual yozish yordamchilari hamda grammatik to‘g‘rilash
tizimlarining o‘quv jarayoniga integratsiyasi o‘rganildi. Olingan natijalar AI asosidagi tahlil va
feedback tizimlari talabalar yozma nutqidagi grammatik, leksik va stilistik xatolarni kamaytirish,
matnlarning mantiqiy izchilligi va akademik yozuv sifatini oshirishda samarali ekanini ko‘rsatdi.
Mazkur metodika talabalarning mustaqil ishlash ko‘nikmalarini rivojlantirish hamda ta’lim
jarayonini raqamli transformatsiya qilishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, yozuv ko‘nikmalari, avtomatik tahlil, izoh, intellektual
yozish yordamchilari, grammatik to‘g‘rilash tizimlari, raqamli ta’lim, oliy ta’lim muassasalari.
Аннотация. В статье рассматривается методика использования цифровых
инструментов на основе искусственного интеллекта (AI) для развития навыков
письменной речи у студентов высших учебных заведений. В рамках исследования изучены
механизмы автоматического анализа письменных работ и предоставления обратной
связи, включая интеллектуальные помощники по письму и системы грамматической
коррекции, а также их интеграция в учебный процесс. Полученные результаты
показывают, что системы анализа и обратной связи на основе AI способствуют
снижению количества грамматических, лексических и стилистических ошибок,
повышению логической связности текстов и улучшению качества академического письма
студентов.
Предлагаемая
методика
способствует
формированию
навыков
самостоятельной работы обучающихся и поддерживает процессы цифровой
трансформации образования.
Ключевые слова: искусственный интеллект, навыки письма, автоматический
анализ, обратная связь, интеллектуальные помощники по письму, системы
грамматической коррекции, цифровое образование, высшие учебные заведения.
Annotation. This article examines a methodology for using artificial intelligence (AI)based digital tools to develop writing skills among higher education students. The study focuses
on mechanisms for automatic analysis of written assignments and the provision of feedback,
including intelligent writing assistants and grammatical correction systems, as well as their
integration into the educational process. The findings indicate that AI-based analysis and
feedback systems effectively reduce grammatical, lexical, and stylistic errors, improve textual
coherence, and enhance the overall quality of students’ academic writing. The proposed
methodology contributes to the development of students’ independent learning skills and
supports the digital transformation of higher education.
409
Keywords: artificial intelligence, writing skills, automatic analysis, feedback, intelligent
writing assistants, grammatical correction systems, digital education, higher education
institutions.
Introduction. In the current digital learning environment, the issue of
developing writing skills is of particular importance. In particular, the rapid
development of artificial intelligence (AI) technologies is expanding the
possibilities of providing individualized approaches, rapid analysis, and effective
feedback to students in the educational process. While traditional assessment
methods are often time-consuming and subject to subjectivity, AI-based digital
tools are emerging as an effective solution for in-depth analysis of written work,
identifying errors, and providing developmental recommendations.
Writing skills play an important role in shaping students' thinking, language
competence, and communication culture. Therefore, it is necessary to provide
constant and high-quality feedback in the process of developing written speech.
Digital platforms based on AI technologies can identify grammatical, lexical,
stylistic, and logical errors and provide recommendations to the student in real time
[1]. This develops students' independent work skills and reduces the teacher's
workload.
This methodology is aimed at effectively integrating digital tools that
provide analysis and feedback using AI into the educational process in the
development of writing skills. It considers the harmony of pedagogical goals,
technological capabilities, and methodological approaches as the main principle.
As a result, the educational process becomes more interactive, transparent, and
adaptable to the needs of the student.
Relevance of the topic. Nowadays, the education system is rapidly
developing on the basis of digitization and innovative technologies. Especially in
the process of developing writing skills, traditional methods of assessment and
feedback are not effective enough in terms of time and resources. The large
number of students, the need for an individual approach, and the need for rapid
analysis require new methodological solutions in this area.
Digital tools based on artificial intelligence allow for automatic analysis of
written work, error detection, and personalized feedback [2]. This helps students
quickly understand their mistakes in the writing process, work independently, and
consistently improve their written speech. At the same time, it reduces the burden
on the teacher in the assessment process and helps to organize the pedagogical
process more effectively.
The strengthening of the competency-based approach in the educational
process, the increasing demand for critical thinking and creative writing skills,
further increase the relevance of the methodology for providing analysis and
feedback using AI. In addition, the widespread introduction of distance and
blended learning forms requires the development of reliable and effective
mechanisms for assessing written assignments in a digital environment.
410
Therefore, the development of a methodology for using digital tools for
analysis and feedback using AI in the development of writing skills is relevant to
the needs of modern education, practical and scientifically relevant.
Materials and research methods. This study aimed to develop a
methodology for using digital tools based on artificial intelligence (AI) in
developing writing skills of students studying in higher education institutions and
to determine its effectiveness. In the course of the study, the integration of
intelligent writing assistants and grammar correction systems designed to
automatically analyze written work and provide feedback into the educational
process are studied.
Written assignments (essays, academic essays, analytical texts) completed
by university students studying in the fields of philology and foreign languages
were selected as the research material. The study used modern AI-based digital
tools, including grammatical and stylistic analysis platforms, intelligent writing
assistants, and automatic feedback systems. These tools allowed for the analysis of
written work based on the criteria of lexical richness, grammatical correctness,
stylistic coherence, and logical consistency.
The research methodology is based on the following methods:
▪ Pedagogical observation method - to determine changes in the writing
process of students and their attitude to AI-based feedback;[3]
▪ Experimental method - to compare the results of traditional writing
teaching methods with AI-based methodologies;
▪ Comparison and analysis method - to study the dynamics of errors in
students' written work;
▪ Questionnaire and interview methods - to determine the opinions of
students and teachers about the effectiveness of using digital tools;
▪ Statistical analysis method - to summarize the results on a scientific basis.
The research is carried out in several stages. At the initial stage, the initial
level of students' writing skills was determined. At the next stage, AI-based
analysis and feedback systems are introduced in the performance of written tasks.
At the final stage, the quality indicators of students' written work were re-evaluated
and the results are analyzed.
Results and analysis. The results of the study showed that the integration of
automatic analysis of written work and feedback mechanisms using AI into the
learning process significantly improves students' writing skills. During the pilot
study, it is observed that the number of grammatical and stylistic errors in the
written work of students participating in the experiment decreased, and the logical
structure and clarity of expression of the texts improved.
In particular, the feedback provided in real time by intelligent writing
assistants encouraged students to quickly identify and correct their mistakes. This
process had a positive effect on the formation of students' responsibility for writing
activities and independent work skills. Grammar correction systems, on the other
411
hand, proved to be an effective tool in ensuring compliance with language
standards, the correct use of lexical units, and stylistic coherence.
The results of the comparison showed that the overall quality of written
work in groups using AI-based methodologies is higher than in groups trained in
the traditional way. It is found that the texts written by students showed an increase
in the coherence of ideas, logical reasoning, and compliance with academic writing
requirements.
The results of the questionnaire and interviews showed that students rated
AI-based feedback as more understandable and useful than traditional assessment.
Teachers noted that this methodology reduces the time and workload in the
assessment process, as well as its high efficiency as an auxiliary tool in analyzing
students' written work.
Overall, the results of the study confirm that the integration of automatic
analysis and feedback mechanisms using AI into the educational process of higher
education institutions is an effective methodological solution for developing
writing skills. This approach is of great importance in increasing students' language
competence, forming an academic writing culture, and digitally transforming the
educational process.
Conclusion and practical recommendations. The results of this study
showed that the use of automatic analysis of written work and feedback
mechanisms using artificial intelligence in developing students' writing skills in
higher education institutions is highly effective. AI-based intelligent writing
assistants and grammar correction systems have emerged as an important didactic
tool in identifying grammatical, lexical and stylistic errors in students' written
speech, as well as ensuring the logical consistency of texts.
The study found that rapid and individual feedback based on AI encourages
students to learn independently, forms self-control skills in the writing process, and
serves to develop an academic writing culture. At the same time, this methodology
reduces the teacher's workload related to assessment and allows them to focus
more on analysis and advice in the pedagogical process.
On this basis, the following recommendations are put forward:
• systematically introduce AI-based digital tools for analysis and feedback
in subjects aimed at developing writing skills in higher education institutions;[4]
• harmonizing the use of intelligent writing assistants with methodological
guides and curricula;
• organizing training and seminars for students and teachers on the effective
use of AI technologies;
• developing mechanisms for observing the principles of academic integrity
in the use of AI tools and controlling them.[5]
The scientific innovation of this study is that the pedagogical effectiveness
of the methodology for automatic analysis and feedback of written work using AI
in the process of developing the writing skills of university students is
scientifically analyzed. The integration of intelligent writing assistants and
412
grammar correction systems into the educational process as a means of developing
written speech is methodologically substantiated. The impact of AI-based feedback
on students' independent work skills, self-assessment, and the quality of academic
writing is determined. A comparative analysis of traditional and AI-based
approaches to assessing written work is carried out and their advantages were
demonstrated.
This topic considered the integration of automatic analysis and feedback
mechanisms for written work, including intelligent writing assistants and grammar
correction systems, into the learning process. It is expected that this will serve to
effectively develop the writing skills of language learners.
References:
1. Zhao, X. (2023). Leveraging artificial intelligence (AI) technology for English writing:
Introducing wordtune as a digital writing assistant for EFL writers. Relc Journal, 54(3), 890894.
2. Gayed, J.M., Carlon, M.K.J., Oriola, A.M., & Cross, J. S. (2022). Exploring an AIbased writing Assistant's impact on English language learners. Computers and Education:
Artificial Intelligence, 3, 100055.
3. Shi, H., & Aryadoust, V. (2024). A systematic review of AI-based automated written
feedback research. ReCALL, 36(2), 187-209.
4. Luo, J., Zheng, C., Yin, J., & Teo, H.H. (2025). Design and assessment of AI-based
learning tools in higher education: A systematic review. International Journal of Educational
Technology in Higher Education, 22(1), 42.
5. Chen, Z., Chen, C., Yang, G., He, X., Chi, X., Zeng, Z., & Chen, X. (2024). Research
integrity in the era of artificial intelligence: Challenges and responses. Medicine, 103(27),
e38811.
6. Tajik, A. (2025). Exploring the role of AI-driven dynamic writing platforms in
improving EFL learners' writing skills and fostering their motivation.
SUN’IY INTELLEKT VA INNOVATSION YONDASHUVLAR
ASOSIDA RAHBAR KADRLARNING KASBIY KOMPETENTLIGINI
RIVOJLANTIRISH
Rashidova Nargiza Rashid qizi, Harbiy Xavfsizlik va Mudofaa Universiteti,
Harbiy pedagogika va psixologiya kafedrasi katta o‘qituvchisi
p.f.f.d (PhD), E-mail: rashidova.nar@yandex.com
Annotatsiya. Mazkur maqolada sun’iy intellekt va innovatsion yondashuvlar asosida
rahbar kadrlarning kasbiy kompetentligini oshirishni tashkil etish masalalari ilmiy-nazariy va
amaliy jihatdan tahlil qilingan. Zamonaviy raqamli transformatsiya sharoitida rahbar
kadrlarning strategik fikrlash, qaror qabul qilish, raqamli savodxonlik va innovatsion faollik
kompetensiyalarini rivojlantirish zarurati asoslab berilgan. Tadqiqot doirasida sun’iy intellekt
asosida shaxsiylashtirilgan va adaptiv ta’lim imkoniyatlari, Big Data tahlili, simulyatsion
modellar va avtomatlashtirilgan monitoring tizimlarining rahbar kadrlar kasbiy rivojlanishiga
ta’siri yoritilgan.
Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, innovatsion yondashuv, rahbar kadrlar, kasbiy
kompetentlik, raqamli transformatsiya, adaptiv ta’lim, Big Data, strategik boshqaruv, liderlik
Аннотация. В статье рассматриваются научно-теоретические и практические
аспекты организации повышения профессиональной компетентности руководящих
кадров на основе искусственного интеллекта и инновационных подходов. Обоснована
413
необходимость развития у руководителей стратегического мышления, навыков
принятия управленческих решений, цифровой грамотности и инновационной активности
в условиях цифровой трансформации. В исследовании раскрываются возможности
персонализированного и адаптивного обучения на основе искусственного интеллекта,
анализа больших данных, симуляционных моделей и автоматизированных систем
мониторинга профессионального развития руководящих кадров.
Ключевые слова: искусственный интеллект, инновационный подход, руководящие
кадры, профессиональная компетентность, цифровая трансформация, адаптивное
обучение, большие данные, стратегическое управление, лидерство
Abstract. The article examines the theoretical and practical aspects of organizing the
development of professional competence of managerial personnel based on artificial intelligence
and innovative approaches. The necessity of developing strategic thinking, decision-making
skills, digital literacy, and innovative activity among leaders in the context of digital
transformation is substantiated. The study highlights the potential of AI-based personalized and
adaptive learning, big data analytics, simulation models, and automated monitoring systems in
enhancing the professional development of managerial staff.
Keywords: artificial intelligence, innovative approach, managerial personnel,
professional competence, digital transformation, adaptive learning, big data, strategic
management, leadership
Kirish. So‘nggi yillarda raqamli transformatsiya, globallashuv va bilimlar
iqtisodiyotining jadal rivojlanishi rahbar kadrlarning kasbiy kompetentligiga
bo‘lgan talablarni tubdan o‘zgartirdi. Jahon iqtisodiy forumining (World Economic
Forum) 2023-yilgi hisobotiga ko‘ra, 2027-yilga borib boshqaruv lavozimlarida
faoliyat yurituvchi mutaxassislarning 44 foizi o‘z kompetensiyalarini tubdan
yangilashga majbur bo‘ladi. Ushbu jarayonda sun’iy intellekt, katta ma’lumotlar
(Big Data), raqamli analitika va avtomatlashtirilgan qaror qabul qilish
texnologiyalari yetakchi omillardan biri sifatida namoyon bo‘lmoqda. Shu sababli
rahbar kadrlarning kasbiy kompetentligini oshirish jarayonini sun’iy intellekt va
innovatsion yondashuvlar asosida tashkil etish zamonaviy ilmiy tadqiqotlarning
ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
Asosiy qism. Rahbar kadrlarning kasbiy kompetentligi nafaqat kasbiy bilim
va boshqaruv tajribasi, balki strategik fikrlash, noaniqlik sharoitida qaror qabul
qilish, jamoani boshqarish, raqamli savodxonlik va innovatsion tafakkur kabi
ko‘nikmalar majmuasi bilan tavsiflanadi. McKinsey Global Institute tadqiqotlariga
ko‘ra, sun’iy intellekt va analitik texnologiyalarni faol qo‘llaydigan tashkilotlarda
rahbarlarning qaror qabul qilish tezligi o‘rtacha 25–30 foizga, qarorlar sifati esa 20
foizga oshadi. Bu esa rahbar kadrlar tayyorlash va ularning malakasini oshirish
tizimlarini tubdan qayta ko‘rib chiqishni talab etadi[3].
An’anaviy malaka oshirish va qayta tayyorlash tizimlari ko‘pincha standart
dasturlar asosida tashkil etilib, rahbarlarning individual ehtiyojlari, tajribasi va real
boshqaruv muammolarini yetarli darajada hisobga olmaydi. Sun’iy intellekt
texnologiyalari esa ushbu kamchiliklarni bartaraf etish imkonini beradi. AI
asosidagi adaptiv ta’lim tizimlari rahbarlarning bilim darajasi va kompetensiya
bo‘shliqlarini aniqlab, individual rivojlanish trayektoriyalarini shakllantiradi. IBM
Institute for Business Value ma’lumotlariga ko‘ra, shaxsiylashtirilgan AI-ta’lim
414
dasturlaridan foydalangan rahbarlarning 67 foizi o‘z boshqaruv samaradorligi
sezilarli darajada oshganini qayd etgan[3].
Sun’iy intellektga asoslangan simulyatsion modellar va virtual treninglar
rahbar kadrlarni murakkab boshqaruv vaziyatlariga tayyorlashda muhim ahamiyat
kasb etadi. Harvard Business Review’da e’lon qilingan tadqiqotlarga ko‘ra,
simulyatsiya va ssenariy asosida o‘qitilgan rahbarlar real boshqaruv vaziyatlarida
30–35 foizga kam xato qarorlar qabul qiladi. Bunday yondashuv rahbarlarga
xavfsiz muhitda strategiyalarni sinovdan o‘tkazish, xato va risklarni tahlil qilish
imkonini beradi[2].
Mazkur tadqiqot doirasida sun’iy intellekt asosida ishlab chiqilgan amaliy
model rahbar kadrlarning kasbiy kompetentligini oshirishni tizimli va uzluksiz
jarayon sifatida tashkil etishga yo‘naltirilgan. Model kompetensiyalarni dastlabki
diagnostika qilish, adaptiv va shaxsiylashtirilgan ta’limni joriy etish, AI asosidagi
trening va simulyatsiyalarni qo‘llash, real vaqt rejimida monitoring va baholash
bosqichlarini o‘z ichiga oladi. Learning Analytics va KPI tizimlari orqali
rahbarlarning rivojlanish dinamikasi doimiy nazorat qilinadi va individual
rivojlanish trayektoriyalari yangilanib boriladi.
Scopus bazasida indekslangan ilmiy tadqiqotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki,
sun’iy intellekt texnologiyalariga asoslangan rahbarlarni rivojlantirish dasturlari
tashkilotlarning umumiy samaradorligini o‘rtacha 15–25 foizga oshiradi.
Deloitte’ning 2022-yilgi hisobotiga ko‘ra, AI’ni boshqaruv qarorlariga integratsiya
qilgan tashkilotlarning 79 foizi strategik maqsadlarga erishishda yuqori natijalarga
ega bo‘lgan. Biroq, ushbu texnologiyalarni joriy etish jarayonida ma’lumotlar
xavfsizligi, axloqiy meyorlar va inson omilining ustuvorligini ta’minlash muhim
hisoblanadi.
Xulosa va amaliy tavsiyalar. Sun’iy intellekt va innovatsion yondashuvlar
asosida rahbar kadrlarning kasbiy kompetentligini oshirish zamonaviy boshqaruv
tizimlarining barqaror rivojlanishini ta’minlovchi strategik omil sifatida namoyon
bo‘ladi. Ushbu yondashuv rahbarlarning raqobatbardoshligini oshirish, boshqaruv
qarorlarining sifatini yaxshilash hamda tashkilotlarning uzoq muddatli
rivojlanishiga xizmat qiladi.
Rahbar kadrlarning kasbiy kompetentligini sun’iy intellekt asosida samarali
rivojlantirish maqsadida quyidagi amaliy tavsiyalarni amalga oshirish maqsadga
muvofiq hisoblanadi. Avvalo, rahbarlar uchun mo‘ljallangan malaka oshirish va
qayta tayyorlash dasturlariga sun’iy intellekt, Big Data va raqamli analitika
elementlarini tizimli ravishda integratsiya qilish zarur. Bu rahbarlarning raqamli
kompetentligini oshirish va ma’lumotlarga asoslangan boshqaruv qarorlarini qabul
qilish imkonini beradi.
Shuningdek, sun’iy intellekt asosida shaxsiylashtirilgan va adaptiv ta’lim
platformalarini joriy etish orqali rahbar kadrlarning individual ehtiyojlari va kasbiy
bo‘shliqlarini hisobga olgan holda rivojlanish trayektoriyalarini shakllantirish
tavsiya etiladi. Boshqaruv faoliyatiga yaqin bo‘lgan simulyatsion treninglar va
415
virtual stsenariylarni qo‘llash rahbarlarning murakkab vaziyatlarda qaror qabul
qilish ko‘nikmalarini rivojlantirishga xizmat qiladi.
Bundan tashqari, rahbar kadrlarning kasbiy rivojlanishini monitoring qilish
uchun sun’iy intellektga asoslangan baholash va tahlil tizimlarini joriy etish,
kompetensiyalar rivojlanish dinamikasini doimiy nazorat qilib borish muhim
hisoblanadi. Ushbu jarayonda axloqiy tamoyillar, ma’lumotlar maxfiyligi va inson
omilining ustuvorligini ta’minlashga alohida e’tibor qaratish lozim. Mazkur amaliy
tavsiyalarni
bosqichma-bosqich
amalga
oshirish
rahbar
kadrlarning
raqobatbardoshligini oshirish, boshqaruv samaradorligini kuchaytirish hamda
tashkilotlarning barqaror rivojlanishini ta’minlashga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. World Economic Forum. The Future of Jobs Report 2023. Geneva: WEF, 2023.
2. McKinsey Global Institute. The State of AI in Organizations. New York: McKinsey &
Company, 2022.
3. Deloitte. AI-driven Leadership and Digital Transformation. London: Deloitte Insights,
2022.
4. IBM Institute for Business Value. Artificial Intelligence and Talent Development.
Armonk: IBM, 2021.
INGLIZ TILIDA TIBBIIYOT YO‘NALISHI TALABALARINING LEKSIK
KOMPETENSIYASINI RIVOJLANTIRISH USULLARI
Rashidova Nodira Xabibullayevna,
Pedagogika fanlari boʻyicha falsafa doktori (PhD), dotsent, NamDU
e-mail: nodirarashidova1109@gmail.com
Annotatsiya. Ushbu maqolada asosan tibbiyot o‘quv yurtlarida ingliz tilini o‘qitishda
sohaviy leksikani oshirishga va rivojlantirishga qaratilgan usullar muhokama qilingan.
Ma’lumki, til o‘rganish jarayonida asosiy jarayon leksikani boyitishga qaratilgan bo‘lsa,
tibbiyot yo‘nalishi talabalarining umumiy lekisika bilan birgalikda sohaga doir bo‘lgan leksik
kompitensiyasini rivojlantirishga asosiy e’tibor qaratilgan.
Kalit so‘zlar: leksika, talabalar, leksik material, chet til o‘qitish, tibbiyot yo‘nalishi,
metodik tamoyil
Abstract. This article mainly discusses methods aimed at increasing and developing specialized
vocabulary in teaching English in medical schools. As is known, while the main process in the
process of language learning is aimed at enriching the vocabulary, the main attention is paid to
the development of specialized lexical competence of medical students along with their general
vocabulary.
Keywords: lexicon, students, lexical material, foreign language teaching, medical
direction, methodological principle
Аннотация. В данной статье в основном рассматриваются методы,
направленные на расширение и развитие специализированной лексики при преподавании
английского языка в медицинских вузах. Как известно, в то время как основной процесс в
изучении языка направлен на обогащение словарного запаса, основное внимание уделяется
развитию специализированной лексической компетенции студентов-медиков наряду с их
общим словарным запасом.
Ключевые слова: лексика, студенты, лексический материал, преподавание
иностранного языка, медицинское направление, методический принцип
416
Kirish. Tibbiyot oliy ta’lim muassasalari talabalari mutaxassisliklari
bo‘yicha maxsus leksikani o‘rganishlari kerak, chunki bu ularning kasbiy
sharoitlarida talab qilinadigan barcha malakalarni rivojlantirish uchun zarurdir.
Shuning uning uchun ular ushbu vaziyatlarda ishlatiladigan grammatik strukturalar
va leksikani egallashlari talab etiladi. Talabalarning umumiy ingliz tili bo‘yicha
egallangan bilimlari va maxsus ingliz tili o‘rtasidagi tafovut “Tibbiyotda xorijiy
til” o‘quv kursini o‘zlashtirish bilan qoplanishi kerak.[1] Tibbiyot oliy ta’lim
muassasalari talabalari mutaxassislikka oid so‘zlarning ma’nosi, qaysi nutqiy
vaziyatlarda ishlatilishi va qanday talaffuz qilinishini o‘rganishlari kerak.
Muloqotda so‘zlarni tanlash muayyan kontekstda qo‘llaniladigan uslub va registrga
bog‘liq. Masalan, shifokorlar bemor bilan gaplashganda va tibbiyot xodimlari
(hamshira yoki boshqa shifokor) bilan gaplashganda turli registrlardan
foydalanadilar.
Talabalar odatda xotirasida saqlangan lug‘at miqdorini kengaytirishni
xohlaydilar, chunki bu ularning chet tilni o‘zlashtirish-ning eng yaxshi ko‘rsatkichi
hisoblanadi. So‘z boyligini rivojlantirish “Maxsus maqsadlar uchun ingliz tili”
kurslarining asosiy sohasidir. So‘zlarning qanday qilib birlashishi va semantik va
grammatik jihatdan tuzilishini ko‘rsatish va ma’lum bir kontekstda qaysi
so‘zlardan foydalanish kerakligini ko‘rsatish barcha chet til o‘quv kurslari
dasturlarining muhim qismidir.
So‘zni yaxshiroq eslab qolish uchun kognitiv
ishlov berish mexanik o‘rganishdan ko‘ra samaraliroqdir. O‘quvchi so‘z o‘rganish
bo‘yicha qanchalik ko‘p qaror qabul qilsa va bu qarorlar kognitiv jihatdan
qanchalik talabchan bo‘lsa, so‘z shunchalik yaxshi eslab qolinadi [2].
Notanish so‘zlarning taqdimoti oldindan rejalashtirilgan dars bosqichlarida
talabalarga leksik elementlarni o‘rgatishni anglatadi. Shu bilan birga, tasodifiy
lug‘at o‘rgatish darsning boshqa qismlarida notanish lug‘at matnda, muhokamada,
rolli o‘yinda yoki muammoni hal qilishda qo‘llanilganda sodir bo‘lishi mumkin.
Mutaxassislikka oid maxsus leksika kontekstda taqdim etilishi kerak, eng yaxshi
kontekst sohaga oid matnlar hisoblanadi. Kontekstdagi so‘zlar talabalarga
o‘zlarining atrof-muhitini, masalan, ular bilan bog‘liq birikma yoki grammatik
strukturalarni ko‘rish imkoniyatini beradi. [8,10] Matnda taqdim etilgan so‘zlarga
e’tiborni kuchaytirish uchun ularni ajratib ko‘rsatish yoki tagiga chizish orqali
ularni yanada aniqroq o‘rganadigan qilish mumkin. Yangi so‘zlarning ma’nosi
bilan tanishishda o‘qitishning turli usullaridan foydalanish mumkin, masalan:
tarjima, rasmlar, real narsalar, ta’riflar, semantik doiralar (sinonimlar, antonimlar,
bo‘ysunuvchi atamalar), mavzuga oid vaziyatlar majmui va qiyoslash uchun
metaforalar.
Asosiy qism. Ma’lumki, lingvistik kompetensiya nutqiy va til
kompetensiyalaridan iborat. Nutqiy kompetensiya tarkibiga tinglab tushunish,
gapirish, o‘qish va yozuv kiritilgan. Oliy ta’lim muassasalarining nofilologik
yo‘nalishlarida chet til o‘qitishning amaliy maqsadi o‘qish, gapirish va yozuv
kompetensiyasining egallanishi hisoblanadi. Shundan kelib chiqib, o‘quv dasturida
belgilangan chet til egallashning B2 darajasining har bir semestr oxirida talabalar
417
egallashlari zarur bo‘lgan leksik kompetensiya o‘qish, tinglab tushunish, gapirish
va yozuv malakalari doirasida tekshirilishi zarur.[7] Leksik material o‘rgatishga
tayorlangach, darsda va boshqa mashg‘ulotlarda o‘qituvchi ishtiroki va
rahbarligida talabalar leksik ko‘nikmalarni egallash bilan shug‘ullanadilar.
Tanishish so‘zning shakli, ma’nosi va qo‘llanishi yuzasidan amalga oshiriladi.
Yangi so‘z ma’nosi bilan tanishish, ma’lumki, ikki usul bilan amalga oshiriladi:
tarjimali va tarjimasiz.
Leksik mashqlarni bajarish ma’nosidagi mazkur tushunchani ham jarayon
metodi sifatida, ham ma’nosi ochilgan leksik birlikni nutqda ishlatish deb izohlash
mumkin. Aslida leksikani o‘rgatishnnng har uchala bosqichi – tanishtirish yoki
taqdim etish, mashq bajarish va qo‘llanish tegishli mashqlarda ro‘y beradi. Leksika
mashqlari informasion, operasion qismlardan iborat. Birinchi qismi ko‘rsatma
berish va ijro namunasi bo‘lib, tilga oid qoida bilan nutq amaliyotini birlashtiruvchi oraliq mashq. Ikkinchisida, operasion mashqlarda, leksik material asosida
nutq harakatlari egallanadi.[9] Mashqlarning asosiy turlari quyidagilardan iborat:
1. Real lug‘at boyligini o‘zlashtirish, xufiya lug‘at tarkibini kengaytirish va ularni
fahmlash (payqash) orqali bilib olish ko‘nikmalarini hosil qiladigan mashqlar; 2.
Reseptiv (tinglab tushunish va o‘qib tushunish) va reproduktiv (gapirish, qisman −
yozuv) leksik mashqlar; 3. Leksik birliklarning har xil turlari (so‘z, turg‘un so‘z
birikmasi, nutq klishesi)ni o‘rganish mashqlari.
Leksikaning “qo‘llanish” atamasi so‘zining reproduktiv va reseptiv nutqda
kelishi ma’nosini ifodalaydi. Qo‘llanish deganda leksik birlikning nutq faoliyatining to‘rtala turida ham ishlatilishi tushuniladi. Leksikaning qo‘llanilishi ko‘nikma
hosil qilishda oxirgi bosqich bo‘lib, ma’nosi ochilgan va nutqda ishlatila boshlagan
so‘zning nutqiy jarayonda erkin ishlatilishi ko‘nikmalardan malakaga o‘tish
davriga to‘g‘ri qoladi.[6] Mashq qilishdan nutq amaliyotiga qadam qo‘yish − fikr
bayon qilish yoki tushunishda ong ishtirokisiz leksikani ishlatish demakdir. Leksik
materialni o‘rgatishga qo‘yiladigan dasturiy talablar maxsus metodik tamoyillarini
ishlab chiqishni taqozo etgan. Mazkur masala yuzasidan o‘tkazilgan ilmiy
tadqiqotga ko‘ra qator prinsiplar amal qiladi. Tadqiqotlarda talabalarga ingliz tili
leksikasini o‘rgatishning prinsiplari ishlab chiqilgan.[4] Tadqiqot mavzusidan kelib
chiqib biz pediatriya yo‘nalishi talabalariga ingliz tili leksikasini o‘qitishning
quyidagi tamoyillarini kommunikativ yondashuv asosida takomillashtirdik:
1. Allocate specific class time to vocabulary learning. – Interaktiv mashg‘ulotlarda sohaviy leksik kompetensiyani rivojlantirishga alohida vaqt ajratilmaydi.
Lekin unutmaslik kerakki, sohaviy leksik kompetensiyani rivojlantirmay turib
pediatriya yo‘nalishiga oid til materialini o‘rgatib bo‘lmaydi.
2. Help students to learn vocabulary in context. – Pediatriya yo‘nalishi
talabalari uchun leksik materialni to‘g‘ri tanlashda mazkur yo‘nalish talabalari
o‘qishi mumkin bo‘lgan (masalan, pediatr, bolalar kasalliklari, shifokor – bemor
(14 yoshgacha bo‘lgan bolalar) – ota-onalar muloqoti) matnlar asosiy manbaa
bo‘lishi lozim. Shuningdek korpus lingvistika sohasida olib borilgan yutuqlarga,
418