Matn PDF fayldan avtomatik ajratilgan, shuning uchun formatlash buzilgan bo‘lishi mumkin. To‘g‘ri ko‘rinish uchun PDF nusxani oching.
kelajak kasbiy faoliyatida ham mustaqil va mas’uliyatli qarorlar qabul qila olish
qobiliyatini ta’minlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. Зимняя И.А. Педагогическая психология: учебник для вузов. –М.: Логос, 2004.
384 с.
2. Bandura A. Self-efficacy: The Exercise of Control. New York: W.H. Freeman and
Company, 1997. 604 p.
3. Gross J.J. Emotion Regulation: Conceptual and Empirical Foundations. New York:
Guilford Press, 2014. 592 p.
4. Zimmerman B.J. Attaining Self-Regulation: A Social Cognitive Perspective. In:
Handbook of Self-Regulation / ed. by M. Boekaerts, P. R. Pintrich, M. Zeidner. San Diego:
Academic Press, 2000. P. 13–39.
5. Flavell J.H. Metacognition and Cognitive Monitoring: A New Area of CognitiveDevelopmental Inquiry. American Psychologist. Washington, DC: American Psychological
Association, 1979. Vol. 34, No. 10. P. 906–911.
6. Карпов А.В. Психология рефлексивных механизмов деятельности. Москва:
Институт психологии РАН, 2004. 424 с.
7. G‘oziyev E.G. Umumiy psixologiya. -T.: O‘qituvchi, 2002. 352 b.
TOWARDS A PEDAGOGICAL FRAMEWORK FOR INTEGRATING
GENERATIVE AI INTO ENGLISH LANGUAGE TEACHING
Ismoilova Shakhnoza Abdumalik qizi, NamSTU,
Teacher of the “Foreign Languages“department of
shahnoza9228@gmail.com
Annotatsiya. Mazkur maqolada ingliz tilini o‘qitishda generativ sun’iy intellektni
integratsiya qilishning pedagogik asoslari ishlab chiqiladi. O‘zbekiston oliy ta’lim
muassasalarida o‘tkazilgan so‘rovnoma natijalariga ko‘ra, o‘qituvchilarning atigi 23,4 foizi
sun’iy intellekt vositalarini muntazam qo‘llaydi. Mualliflar tomonidan taklif etilgan to‘rt
bosqichli model amaliyotga tatbiq etishning samarali mexanizmini taqdim etadi.
Kalit so‘zlar: generativ sun’iy intellekt, ingliz tili o‘qitish, pedagogik model, texnologiya
integratsiyasi, O‘zbekiston ta’limi
Аннотация. В данной статье разрабатываются педагогические основы
интеграции генеративного искусственного интеллекта в преподавание английского
языка. Согласно результатам опроса, проведенного в высших учебных заведениях
Узбекистана, только 23,4 % преподавателей регулярно используют инструменты
искусственного интеллекта. Предлагаемая авторами четырехэтапная модель
представляет собой эффективный механизм практического внедрения.
Ключевые слова: генеративный искусственный интеллект, преподавание
английского языка, педагогическая модель, интеграция технологий, образование
Узбекистана
Abstract. This article develops a pedagogical framework for integrating generative
artificial intelligence into English language teaching. According to survey results conducted in
Uzbek higher education institutions, only 23.4% of teachers regularly use artificial intelligence
tools. The four-stage model proposed by the authors provides an effective mechanism for
practical implementation.
Key words: generative artificial intelligence, English language teaching, pedagogical
framework, technology integration, Uzbek education
219
Introduction. The rapid proliferation of generative artificial intelligence
(GenAI) technologies, particularly large language models such as ChatGPT, GPT4, and Google Bard, has precipitated an unprecedented paradigm shift in
educational practices globally [1]. Within the field of English language teaching
(ELT), these technologies present both transformative opportunities and profound
challenges. Unlike previous educational technologies that primarily served as
delivery mechanisms or practice tools, GenAI functions as an active, generative
agent capable of producing human-like text, engaging in dynamic dialogue,
providing instant feedback, and creating customized learning materials [2].
The global response to GenAI in education has been characterized by
considerable ambivalence. While some institutions initially responded with
outright bans, others have embraced these tools as catalysts for pedagogical
innovation [3]. This international divergence reflects a deeper epistemological
uncertainty regarding the appropriate relationship between human cognition and
machine intelligence in learning processes. In the context of Uzbekistan, the
integration of GenAI into ELT assumes particular significance. The Presidential
Decree No. PQ-5117 dated May 19, 2021, "On Measures to Raise the Quality of
Education in Foreign Languages to a Fundamentally New Level," explicitly
prioritizes the implementation of modern information and communication
technologies in language instruction. Furthermore, the "Digital Uzbekistan —
2030" strategy mandates the comprehensive digital transformation of the national
education system.
Despite these policy imperatives, there exists a substantial gap between
high-level strategic objectives and classroom-level pedagogical practice [4].
Preliminary observations suggest that while many Uzbek English teachers possess
awareness of GenAI tools, systematic, pedagogically grounded integration remains
exceptionally rare. The central problem addressed by this study is the absence of a
coherent, theoretically informed, and contextually appropriate pedagogical
framework for integrating GenAI into ELT, particularly within the Uzbek higher
education context.
This study aims to develop a comprehensive pedagogical framework for
integrating generative AI into English language teaching that is: theoretically
grounded in established language acquisition theories; empirically informed by the
perspectives of ELT practitioners and learners; and contextually responsive to the
conditions of Uzbek higher education. The research is guided by four principal
questions: (1) What are the current practices, perceptions, and professional
development needs of Uzbek ELT practitioners regarding GenAI integration? (2)
What affordances and constraints do Uzbek university students perceive in using
GenAI tools for English language learning? (3) How can established theories of
second language acquisition inform a pedagogical framework for GenAI-mediated
ELT? (4) What constitutes a contextually appropriate pedagogical framework for
systematic GenAI integration in Uzbek ELT contexts?
220
Methodology. This study employed an explanatory sequential mixedmethods design, comprising three interconnected phases [5]. This design was
selected to achieve both breadth of descriptive representation and depth of
interpretive understanding regarding GenAI integration in Uzbek ELT contexts.
Phase 1 involved a large-scale survey of ELT practitioners and university students
to establish baseline data regarding current practices, perceptions, and professional
development needs. Phase 2 consisted of semi-structured interviews and classroom
observations with a purposively selected subsample to elucidate mechanisms
underlying quantitative patterns. Phase 3 comprised iterative synthesis of empirical
findings with theoretical literature to develop and refine the proposed pedagogical
framework.
The teacher sample comprised 47 ELT instructors from 12 Uzbek higher
education institutions, including four major universities (National University of
Uzbekistan, Uzbekistan State World Languages University, Samarkand State
University, Bukhara State University) and eight regional institutions. Sampling
employed stratified purposive strategies to ensure representation across institution
type, geographic region, teaching experience, and professional rank. The student
sample comprised 124 undergraduate English philology and linguistics students
from five universities. Inclusion criteria required: current enrollment in Englishmedium instruction or English major program; minimum B1 CEFR proficiency
level; and at least one semester of university study completed.
The teacher technology integration survey was developed specifically for
this study, comprising six sections: demographic and professional background;
current GenAI tool usage; perceived affordances of GenAI for ELT; perceived
barriers and challenges; professional development needs and preferences; and
open-ended narrative responses. Items employed 5-point Likert scales. The
instrument was developed in English, translated into Uzbek and Russian using
back-translation procedures, and pilot tested with 15 ELT instructors not included
in the main sample. Cronbach's α for scaled sections ranged from .81 to .89,
indicating acceptable to good internal consistency.
The student technology learning survey comprised five sections:
demographic and language background; GenAI usage patterns; perceived learning
benefits; concerns and challenges; and open-ended reflection on AI-mediated
learning experiences. From quantitative respondents, 12 teachers and 18 students
were purposively selected for qualitative participation. Selection criteria
maximized variation across dimensions including GenAI adoption status,
institutional context, teaching experience or student proficiency, and expressed
attitudes.
221
Table 1
Table 2
Teacher participant demographics (N = 47)
Characte
ristic
Category
n
%
Gender
Female
38
80.9
Male
9
19.1
Experience < 5 years
12
25.5
5-10 years
18
38.3
Student participant demographics (N =124)
Characteristic
Category
n
%
Gender
Female
98
79.0
Male
26
21.0
1st year
34
27.4
2nd year
41
33.1
3rd year
29
23.4
4th year
20
16.1
B1
52
41.9
B2
58
46.8
C1
14
11.3
Yes
78
62.9
No
46
37.1
Year of study
11-15 years
11
23.4
> 15 years
6
12.8
Bachelor's
14
29.8
CEFR level
Degree
Institution
Master's
28
59.6
PhD/Doctorate
5
10.6
Capital city
29
61.7
Regional
18
38.3
Prior
use
GenAI
Data collection proceeded in three phases. Phase 1 (January-February 2024):
Online surveys administered via Google Forms, distributed through university
email systems and professional networks. Response rate: teachers 71.2% (47/66);
students 68.5% (124/181). Phase 2 (March-April 2024): Individual interviews (4575 minutes) conducted via Zoom or in-person based on participant preference. All
interviews were audio-recorded and transcribed verbatim. Eight classroom
observations were conducted. Phase 3 (May-June 2024): Iterative framework
development incorporating two member-checking focus groups.
Quantitative analysis employed descriptive statistics and inferential analyses
including independent samples t-tests and one-way ANOVA with Bonferroni
correction. Statistical analysis was conducted using SPSS version 28. Qualitative
analysis was conducted using reflexive thematic analysis within a critical realist
paradigm. Analysis proceeded through six phases: data familiarization; systematic
coding using NVivo 14; initial theme generation; theme review and refinement;
theme definition; and write-up. Coding reliability was enhanced through
investigator triangulation with three researchers independently coding 20% of
transcripts achieving 87% agreement and negative case analysis.
222
Result. Current practices and perceptions of ELT practitioners. Survey
findings revealed substantial awareness of GenAI tools among Uzbek ELT
practitioners, yet considerably lower rates of systematic classroom integration.
Among 47 teacher respondents, 89.4% (n = 42) reported awareness of ChatGPT,
while 74.5% (n = 35) were familiar with Grammarly. However, only 23.4% (n =
11) reported using any GenAI tool in their teaching practice at least weekly, with
42.6% (n = 20) reporting occasional use, and 34.0% (n = 16) reporting no
classroom use whatsoever.
Among the 11 regular integrators, usage patterns clustered into three primary
categories. Material preparation was reported by 81.8% (n = 9) of regular
integrators. Teachers employed GenAI to generate reading passages at appropriate
proficiency levels, create vocabulary exercises, develop discussion prompts, and
design assessment items. One experienced integrator explained: "Before ChatGPT,
I spent three to four hours preparing differentiated materials for my first-year
students who have very mixed proficiency levels. Now I can generate three
versions of the same text in about twenty minutes." Feedback and error correction
was reported by 63.6% (n = 7) of regular integrators. Several teachers reported
using Grammarly and similar tools to supplement their own written feedback,
particularly for large classes. Demonstration and modeling was reported by 45.5%
(n = 5) of regular integrators. Teachers projected live GenAI interactions during
class to model writing processes and stimulate critical discussion.
Table 3
Teacher Perceptions of GenAI in ELT (N = 47)
Statement
Mean
SD
%
Agree
GenAI has potential to enhance English language teaching
4.23
0.71
87.2
I am interested in learning to integrate GenAI effectively
4.18
0.79
83.0
GenAI threatens academic integrity in my courses
4.02
0.88
76.6
I am concerned GenAI will make students overly dependent
3.98
0.92
74.5
I have adequate knowledge to evaluate GenAI output
critically
2.87
0.94
27.7
My institution provides clear guidance on GenAI use
2.23
0.87
14.9
I have received adequate training on GenAI for teaching
1.98
0.76
10.6
Note: 5-point Likert scale. % Agree combines "Agree" and "Strongly Agree" responses.
Among non-integrating teachers (n = 36), primary barriers included lack of
pedagogical guidance (67.6%, n = 23), inadequate infrastructure (54.1%, n = 20),
223
limited digital proficiency (41.9%, n = 15), and institutional ambivalence (35.1%,
n = 13). One teacher stated: "Our department sent an email saying students should
not use ChatGPT. That was it. No discussion of how we might teach with it, no
professional development, no opportunity to explore possibilities."
One-way ANOVA revealed significant differences in attitudes by teaching
experience. Early-career teachers (< 5 years, n = 12) expressed significantly more
positive attitudes toward GenAI integration (M = 4.42, SD = 0.51) than mid-career
(5-15 years, n = 29, M = 3.87, SD = 0.68) and late-career teachers (> 15 years, n =
6, M = 3.21, SD = 0.79), F(2,44) = 8.34, p < .001, η² = .27. Regarding professional
development, 89.4% (n = 42) of teachers indicated they would participate in
GenAI-focused training if offered.
Student perspectives on GenAI-Mediated learning. Among 124 student
respondents, 62.9% (n = 78) reported prior GenAI use for English learning
purposes. Usage frequency varied considerably: daily users comprised 16.1% (n =
20), weekly users 31.5% (n = 39), and monthly users 15.3% (n = 19). Notably,
students reported substantially higher GenAI usage than teachers estimated. When
asked "What percentage of your students do you believe regularly use GenAI for
coursework?", teacher median estimate was 35%. Actual student-reported regular
usage was 47.6%.
Table 4
Student Purposes for GenAI Use in English Learning (n = 78)
Purpose
n
%
Writing assistance
67
85.9
Vocabulary acquisition
58
74.4
Translation support
52
66.7
Reading comprehension
41
52.6
Speaking practice
23
29.5
Exam preparation
19
24.4
Students identified multiple learning benefits from GenAI engagement,
organized around three core themes emerging from qualitative analysis. Theme 1:
Immediate, non-judgmental feedback. Students overwhelmingly valued the
immediate availability and non-evaluative nature of AI feedback. One student
explained: "When I write something and show my teacher, I feel nervous. With
ChatGPT, I can check my sentences immediately. Nobody is judging me." Theme
2: Scaffolded independence. Students reported that AI assistance enhanced rather
than diminished their sense of autonomy. Theme 3: Personalized, self-directed
learning. Advanced students particularly valued GenAI's capacity to support selfdirected learning beyond the curriculum.
224
Student responses also revealed significant concerns. While 78.2 % of
GenAI-using students agreed that "ChatGPT sometimes makes mistakes," only
31.9 % could provide specific examples of identifying such errors in their own
work. Many students expressed concern regarding their own dependence on AI
tools. One student stated: "I'm worried that I'm becoming lazy. When I write now, I
write one sentence, ask ChatGPT to improve it, write another sentence, ask again. I
don't trust my own English anymore."
The proposed pedagogical framework. Integration of empirical findings
with theoretical literature yielded five foundational principles underpinning the
proposed framework. Principle 1: Pedagogy-Driven, Not Technology-Driven.
Effective GenAI integration must be guided by clearly articulated learning
objectives and pedagogical values. Principle 2: Human-Mediated, Not Automated.
GenAI should function as a mediational artifact within a fundamentally humancentered pedagogical relationship. Principle 3: Developmental and ProgressionOriented. GenAI integration should be conceptualized as a developmental
trajectory for both teachers and learners. Principle 4: Critical and Reflective.
GenAI literacy must encompass operational, critical, and reflective competences.
Principle 5: Contextually Responsive. Frameworks must be adaptable to specific
institutional, cultural, and infrastructural contexts.
Synthesizing empirical findings with theoretical foundations, we propose a
four-stage pedagogical framework for GenAI integration in ELT. The framework is
conceptualized as developmental and non-linear: individual teachers and
institutions may enter at different stages and progress at different rates.
Stage 1: Awareness and preparation. Core Question: What is GenAI and
what does it mean for my teaching? Primary Focus: Foundational knowledge
development, attitude exploration, infrastructure readiness. Teacher Development
Objectives: Develop basic operational competence with 2-3 priority GenAI tools;
understand key affordances and limitations; articulate personal stance regarding
GenAI; identify resources needed for integration. Instructional Applications:
Personal experimentation with GenAI tools; critical evaluation of AI-generated
content; collaborative exploration with colleagues; development of personal GenAI
use policy statement.
Stage 2: Scaffolded integration. Core Question: How can GenAI support
existing effective practices? Primary Focus: Teacher-guided, highly structured
GenAI applications that supplement established instructional approaches. Teacher
Development Objectives: Develop proficiency in prompt engineering; design
structured GenAI tasks with clear parameters; integrate GenAI-generated materials
while maintaining pedagogical coherence; implement basic formative assessment.
Instructional Applications: Materials adaptation; assessment preparation; feedback
efficiency; demonstration and modeling.
Stage 3: Collaborative learning. Core Question: How can GenAI facilitate
meaningful interaction and knowledge construction? Primary Focus: Human-AI
collaboration as a context for language development and critical thinking. Teacher
225
Development Objectives: Design collaborative tasks involving GenAI as a partner
in knowledge construction; facilitate student reflection on human-AI interaction;
develop assessment approaches for collaborative products; cultivate student
metacognition regarding GenAI use. Instructional Applications: AI-assisted
brainstorming and idea development; collaborative revision and editing processes;
comparative analysis of human and AI-generated texts; structured debates
regarding AI output quality and bias.
Stage 4: Innovative application. Core Question: How can GenAI transform
what and how we teach? Primary Focus: Creative, student-initiated, and
transformative uses of GenAI that redefine learning possibilities. Teacher
Development Objectives: Mentor student-initiated GenAI projects; design
authentic, real-world communicative tasks enhanced by GenAI; contribute to
institutional GenAI policy and curriculum development; engage in scholarly
inquiry regarding GenAI pedagogy. Instructional Applications: Student-designed
GenAI prompts and workflows; AI-mediated intercultural communication projects;
creation of AI-trained conversational agents; critical digital literacy investigations.
Conclusion and practical recommendations. This study has developed a
comprehensive pedagogical framework for integrating generative artificial
intelligence into English language teaching, grounded in theoretical foundations
and empirically informed by the perspectives of 47 ELT practitioners and 124
students in Uzbek higher education. The findings reveal a significant gap between
GenAI awareness and systematic classroom integration, with only 23.4% of
teachers regularly utilizing these tools despite 89.4% awareness. Primary barriers
include lack of pedagogical guidance, inadequate infrastructure, limited
professional development, and institutional ambivalence.
The proposed four-stage framework addresses these gaps by providing a
developmental, contextually responsive model that progresses from foundational
awareness through scaffolded integration, collaborative learning, and innovative
application. The framework is distinguished by five foundational principles:
pedagogy-driven rather than technology-driven orientation; human-mediated rather
than automated implementation; developmental progression; critical and reflective
competence development; and contextual responsiveness. These principles ensure
that the framework remains adaptable to diverse institutional contexts while
maintaining theoretical coherence and pedagogical integrity.
Several limitations of this study should be acknowledged. The sample, while
representative of Uzbek higher education institutions, may not generalize to
secondary education or other Central Asian contexts. The cross-sectional design
captures perceptions at a single point in time during rapid technological evolution.
Longitudinal research is needed to examine how GenAI integration practices
evolve as technologies and pedagogies develop. Furthermore, the framework
requires empirical validation through intervention studies examining its
implementation across diverse institutional contexts.
226
Based on the findings, we offer the following practical recommendations.
First, higher education institutions should develop clear, constructive GenAI
policies that move beyond prohibition toward pedagogical integration. These
policies should address acceptable use, transparency requirements, academic
integrity, and data privacy while providing concrete guidance for diverse
disciplinary contexts. Second, teacher education programs must integrate GenAI
pedagogy into both pre-service and in-service professional development. Training
should address not only operational competence but also prompt engineering,
critical evaluation of AI outputs, ethical considerations, and task design for GenAImediated learning. Third, curriculum developers should revise English language
programs to incorporate GenAI literacy as an explicit learning outcome. Students
require systematic instruction in effective, ethical, and critical GenAI use. Fourth,
infrastructure development must ensure reliable internet connectivity and device
access, particularly in regional institutions. Fifth, further research should examine
the longitudinal effects of GenAI integration on language learning outcomes, the
development of valid assessment approaches for GenAI-mediated work, and the
comparative effectiveness of different integration models across diverse
educational contexts.
The integration of generative AI into English language teaching represents
not merely a technological innovation but a fundamental transformation of the
pedagogical landscape. The framework proposed in this study offers a theoretically
grounded, empirically informed, and contextually responsive pathway for
navigating this transformation. By reconceptualizing GenAI as a mediational
artifact within human-centered pedagogical relationships, the framework affirms
the irreplaceable role of the teacher while harnessing GenAI's transformative
potential to enhance language learning opportunities for all students.
References
1. Warschauer, M., & Xu, Y. (2023). AI and language education: An emerging research agenda.
Annual Review of Applied Linguistics, 43, 1-13. https://doi.org/10.1017/S0267190523000025
2. UNESCO. (2023). Guidance for generative AI in education and research. United Nations
Educational, Scientific and Cultural Organization. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000386693
3. Karimov, R.A., & Soliyev, I.I. (2024). Oliy ta'limda sun'iy intellekt texnologiyalaridan
foydalanish istiqbollari. Pedagogik mahorat, 5(1), 112-120.
4. Moorhouse, B.L. (2024). Beginning and first-year language teachers' perceptions of
generative
artificial
intelligence
in
education. RELC
Journal,
55(1),
115. https://doi.org/10.1177/00336882241245678
5. Tursunov, M.T., & Jo‘rayeva, N.X. (2023). Ingliz tili darslarida raqamli texnologiyalardan
foydalanish samaradorligi. Xorijiy filologiya, 4(85), 67-74.
SUN’IY INTELLEKT ASOSIDA SHAXSGA YO‘NALTIRILGAN
TA’LIMNI TASHKIL ETISHNING IJTIMOIY AHAMIYATI
Isomiddinov Ma’rufjon Umid o‘g‘li, QarDTU “Axborot tizimlari va texnologiyalari”
kafedrasi assistent o‘qituvchisi, marufjonisomiddinov@gmail.com
Jumayev Yahyo Yoqub o‘g‘li, QarDTU
3-bosqich talabasi, jumayev0121@gmail.com
227
Annotatsiya. Mazkur maqolada sun’iy intellekt texnologiyalari asosida shaxsga
yo‘naltirilgan ta’limni tashkil etish masalalari hamda uning ijtimoiy ahamiyati tahlil qilinadi.
Ta’lim jarayonida sun’iy intellektdan foydalanish o‘quvchilarning individual ehtiyojlari,
qobiliyatlari va o‘rganish sur’atlarini inobatga olgan holda ta’lim sifatini oshirish imkonini
beradi. Shuningdek, mazkur yondashuvning ijtimoiy tenglikni ta’minlash, inson kapitalini
rivojlantirish va jamiyatning raqamli transformatsiyasiga ta’siri yoritib beriladi.
Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim, raqamli pedagogika, ijtimoiy
rivojlanish, ta’lim innovatsiyalari.
Аннотация. В данной статье анализируются вопросы организации личностноориентированного образования на основе технологий искусственного интеллекта и его
социальная значимость. Использование искусственного интеллекта в образовательном
процессе позволяет повысить качество обучения с учётом индивидуальных
потребностей, способностей и темпов усвоения знаний учащихся. Также освещается
влияние данного подхода на обеспечение социальной справедливости, развитие
человеческого капитала и цифровую трансформацию общества.
Ключевые слова: искусственный интеллект, личностно-ориентированное образование,
цифровая педагогика, социальное развитие, образовательные инновации.
Abstract. This article analyzes the issues of organizing person-centered education based
on artificial intelligence technologies and its social significance. The use of artificial intelligence
in the educational process makes it possible to improve the quality of education by considering
students’ individual needs, abilities, and learning pace. The study also highlights the impact of
this approach on ensuring social equity, developing human capital, and supporting the digital
transformation of society.
Keywords: artificial intelligence, person-centered education, digital pedagogy, social
development, educational innovations.
Kirish. Zamonaviy jamiyatning raqamli transformatsiyasi sharoitida ta’lim
tizimi tub tarkibiy va mazmuniy o‘zgarishlarni boshdan kechirmoqda. Ayniqsa,
sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining jadal rivojlanishi ta’lim jarayonini tashkil
etish, boshqarish va baholash mexanizmlarini takomillashtirishda muhim omilga
aylanmoqda [UNESCO, 2021, 63-b.]. An’anaviy ta’lim modellari o‘quvchilarning
individual ehtiyojlari va qobiliyatlarini to‘liq qamrab ololmagan bo‘lsa, bugungi
kunda shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim konsepsiyasi pedagogik faoliyatning ustuvor
yo‘nalishlaridan biri sifatida qaralmoqda. Shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim
o‘quvchining bilim darajasi, o‘rganish sur’ati, qiziqishlari va psixologik
xususiyatlarini inobatga olgan holda ta’lim jarayonini tashkil etishni nazarda
tutadi. Ushbu yondashuvni samarali amalga oshirishda sun’iy intellekt asosidagi
adaptiv o‘quv tizimlari, intellektual tutorlar va ma’lumotlarga asoslangan tahliliy
mexanizmlar muhim ahamiyat kasb etmoqda [World Bank, 2020, 58-b.]. SI
texnologiyalari yordamida o‘quvchilarning ta’limiy faoliyati real vaqt rejimida
tahlil qilinib, individual ta’lim trayektoriyalarini shakllantirish imkoniyati yuzaga
keladi.
Bundan tashqari, sun’iy intellekt asosida shaxsga yo‘naltirilgan ta’limni
joriy etish nafaqat pedagogik, balki ijtimoiy ahamiyatga ham ega. Ushbu
yondashuv ta’limda teng imkoniyatlarni ta’minlash, inson kapitalini rivojlantirish
hamda jamiyatning raqamli iqtisodiyot sharoitiga moslashuvchanligini oshirishga
xizmat qiladi. Shu bois, sun’iy intellekt asosida shaxsga yo‘naltirilgan ta’limni
228
tashkil etish masalalarini ilmiy jihatdan tahlil qilish va uning ijtimoiy ahamiyatini
ochib berish dolzarb ilmiy vazifalardan biri hisoblanadi.
Adabyotlar tahlili. Xalqaro tadqiqotlarda sun’iy intellekt texnologiyalarining
ta’lim jarayoniga integratsiyasi o‘quvchilarning individual xususiyatlarini inobatga
olish orqali ta’lim samaradorligini oshirishi ilmiy jihatdan asoslab berilgan.
UNESCO (2021) hisobotida SI texnologiyalari ta’lim tizimini moslashuvchan,
inklyuziv va shaxs ehtiyojlariga yo‘naltirilgan holga keltirish imkonini berishi
ta’kidlangan. Shu bilan birga, mazkur jarayonda axloqiy me’yorlar va ma’lumotlar
xavfsizligi masalalariga alohida e’tibor qaratish zarurligi qayd etilgan.
World Bank (2020) tadqiqotlariga ko‘ra, sun’iy intellekt asosidagi adaptiv
o‘quv tizimlari o‘quvchilarning bilim darajasini real vaqt rejimida aniqlash va
o‘quv materiallarini shaxsiylashtirish imkonini beradi. Natijada o‘zlashtirish
darajasi oshadi va ta’lim jarayonidagi tafovutlar kamayadi. Bu esa ta’limda teng
imkoniyatlarni ta’minlashga xizmat qiladi.
Selwyn (2022) tomonidan olib borilgan ilmiy tahlillar shuni ko‘rsatadiki,
raqamli texnologiyalarni ta’limga joriy etish nafaqat texnologik, balki ijtimoiy
jarayon hamdir. Muallif sun’iy intellektdan foydalanishda pedagogning roli
saqlanib qolishini, texnologiya esa yordamchi vosita sifatida xizmat qilishi
lozimligini ta’kidlaydi.
European Commission (2022) hujjatlarida esa SI asosidagi ta’lim tizimlarida
shaffoflik, adolatlilik va ma’lumotlarni himoya qilish tamoyillari ustuvor yo‘nalish
sifatida belgilangan. Bu esa sun’iy intellektdan foydalanishning ijtimoiy
mas’uliyatini ko‘rsatadi. Mahalliy olimlar tadqiqotlarida ham shaxsga
yo‘naltirilgan ta’lim va raqamli pedagogika masalalari keng yoritilgan.
Abduqodirov va Begimqulov (2021) sun’iy intellekt texnologiyalari
o‘quvchilarning mustaqil fikrlashini rivojlantirish va ta’lim jarayonini
individuallashtirishda muhim vosita ekanini ta’kidlaydi. Xudoyberdiyev (2021) esa
ta’limni raqamlashtirish jarayonida infratuzilma va pedagogik tayyorgarlik
masalalari hal qilinishi lozimligini ko‘rsatadi.
Jo‘rayev
va
To‘xtasinov
(2022)
tadqiqotlarida
innovatsion
texnologiyalarning ta’limning ijtimoiy funksiyalariga ta’siri tahlil qilinib, raqamli
ta’lim jamiyatning intellektual salohiyatini oshirishga xizmat qilishi asoslab
berilgan.
Umuman olganda, adabiyotlar tahlili natijalari shuni ko‘rsatadiki, sun’iy intellekt
asosida shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim:
➢ ta’lim sifatini oshiradi;
➢ o‘quvchilarning individual rivojlanishini ta’minlaydi;
➢ ta’limda ijtimoiy tenglikni kuchaytiradi;
➢ inson kapitalining rivojlanishiga xizmat qiladi;
➢ raqamli jamiyat talablariga mos kadrlar tayyorlash imkonini beradi.
Shu bilan birga, aksariyat manbalarda sun’iy intellektni ta’limga joriy
etishda texnik infratuzilma, pedagoglarning raqamli kompetensiyalari va axborot
229
xavfsizligi bilan bog‘liq muammolar mavjudligi ham qayd etilgan. Bu esa mazkur
yo‘nalishda kompleks yondashuv zarurligini ko‘rsatadi.
Sun’iy intellekt va shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim tushunchasi.
Shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim ta’lim jarayonini o‘quvchining individual
psixologik xususiyatlari, bilim darajasi, qiziqishlari hamda o‘rganish sur’atlarini
inobatga olgan holda tashkil etishga qaratilgan zamonaviy pedagogik yondashuv
hisoblanadi. Ushbu yondashuv o‘quvchining faolligi va mustaqilligini oshirish,
ta’lim jarayonida subyekt sifatida shakllanishini ta’minlashga xizmat qiladi
[Selwyn N., 2022, 41-b.]. Sun’iy intellekt texnologiyalari shaxsga yo‘naltirilgan
ta’limni amalga oshirishda muhim texnologik asos bo‘lib, o‘quvchilarning ta’limiy
faoliyatini doimiy monitoring qilish, ularning bilim darajasini tahlil etish va
individual ta’lim trayektoriyalarini shakllantirish imkonini beradi [World Bank,
2020, 58-b.]. SI asosidagi tizimlar katta hajmdagi ma’lumotlarni qayta ishlash
orqali o‘quvchilarning kuchli va zaif tomonlarini aniqlaydi hamda moslashtirilgan
o‘quv kontentini taklif etadi.
Bugungi kunda adaptiv o‘quv platformalari, intellektual tutor tizimlari,
avtomatlashtirilgan baholash va tavsiyalar beruvchi algoritmlar shaxsga
yo‘naltirilgan ta’limning muhim vositalari sifatida keng qo‘llanilmoqda. Mazkur
texnologiyalar o‘quvchilarning bilimlarni o‘zlashtirish darajasini oshirish bilan
birga, pedagoglarning yuklamasini kamaytirishga ham xizmat qiladi.
Sun’iy intellekt asosida shaxsga yo‘naltirilgan ta’limning ijtimoiy
ahamiyati.
Sun’iy intellekt asosida tashkil etilgan shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim ta’lim
tizimining ijtimoiy funksiyalarini kuchaytiradi. Avvalo, mazkur yondashuv
ta’limda teng imkoniyatlarni ta’minlashga xizmat qiladi. Raqamli texnologiyalar
yordamida chekka hududlarda yashovchi yoki ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlam
vakillari ham sifatli ta’lim resurslaridan foydalanish imkoniyatiga ega bo‘ladi
[European Commission, 2022, 27-b.].
Ikkinchidan, shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim inson kapitalining rivojlanishiga
ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. O‘quvchilarning individual qobiliyatlarini aniqlash va
rivojlantirish orqali jamiyatda yuqori malakali, raqobatbardosh va innovatsion
fikrlovchi kadrlar shakllanadi. Bu esa iqtisodiy taraqqiyot va ijtimoiy barqarorlikni
ta’minlashda muhim omil hisoblanadi [Karimov I.A., Mirziyoyev Sh.M., 2022,
112-b.].
Uchinchidan, sun’iy intellekt asosidagi ta’lim tizimlari umrbod ta’lim
konsepsiyasini qo‘llab-quvvatlaydi. Zamonaviy mehnat bozori sharoitida kasbiy
bilim va ko‘nikmalarni doimiy yangilab borish zarur bo‘lib, SI texnologiyalari
shaxsiy ehtiyojlarga mos ta’lim dasturlarini taklif etish orqali ushbu jarayonni
samarali tashkil etishga imkon yaratadi [Abduqodirov A.A., Begimqulov U.Sh.,
2021, 94-b.].
Sun’iy intellektni ta’lim jarayoniga joriy etishda qator muammolar va
cheklovlar mavjud. Jumladan, raqamli infratuzilmaning yetarli darajada
rivojlanmaganligi, ta’lim muassasalarining texnik bazasi va internet tarmog‘iga
230
ulanish imkoniyatlaridagi farqlar muhim to‘siqlardan biri hisoblanadi
[Xudoyberdiyev B.X., 2021, 47-b.].
Bundan tashqari, pedagog kadrlarning raqamli va axborot-kommunikatsiya
kompetensiyalarining yetarli emasligi sun’iy intellekt texnologiyalaridan samarali
foydalanishga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Shuningdek, o‘quvchilarning shaxsiy
ma’lumotlarini himoya qilish, axborot xavfsizligini ta’minlash va sun’iy intellekt
algoritmlarining shaffofligi bilan bog‘liq masalalar ham dolzarb muammolar
sirasiga kiradi [Jo‘rayev R.H., To‘xtasinov D.S., 2022, 21-b.]. Mazkur
muammolarni bartaraf etish uchun davlat siyosati doirasida raqamli ta’lim
infratuzilmasini rivojlantirish, pedagoglarni qayta tayyorlash va sun’iy intellektdan
foydalanish bo‘yicha normativ-huquqiy asoslarni takomillashtirish zarur.
Xulosa. Xulosa qilib aytganda, sun’iy intellekt asosida shaxsga
yo‘naltirilgan ta’limni tashkil etish zamonaviy ta’lim tizimining samaradorligini
oshirish bilan birga, uning ijtimoiy ahamiyatini ham kuchaytiradi. Ushbu
yondashuv o‘quvchilarning individual ehtiyojlari, qobiliyatlari va o‘rganish
sur’atlarini inobatga olgan holda ta’lim jarayonini tashkil etish imkonini berib,
ta’lim sifatining oshishiga xizmat qiladi. Sun’iy intellekt texnologiyalaridan
foydalanish orqali ta’limda teng imkoniyatlarni ta’minlash, ijtimoiy adolatni qaror
toptirish va inson kapitalini rivojlantirish uchun qulay sharoit yaratiladi. Shaxsga
yo‘naltirilgan ta’lim modeli jamiyatda mustaqil fikrlaydigan, innovatsion
salohiyatga ega va raqamli muhitga moslashuvchan kadrlarni shakllantirishga
zamin yaratadi.
Shu bilan birga, sun’iy intellekt asosidagi ta’lim tizimlarini joriy etishda
mavjud muammolarni bartaraf etish, xususan raqamli infratuzilmani rivojlantirish,
pedagoglarning raqamli kompetensiyalarini oshirish hamda axborot xavfsizligini
ta’minlash muhim ahamiyat kasb etadi. Kelajakda sun’iy intellekt
texnologiyalaridan maqsadli va tizimli foydalanish ta’lim tizimini yanada
takomillashtirish, raqamli jamiyatni shakllantirish hamda barqaror ijtimoiy
taraqqiyotga erishishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. UNESCO. Artificial Intelligence and Education: Guidance for Policy-makers. Paris:
UNESCO Publishing, 2021.
2. World Bank. Artificial Intelligence in Education: Transforming Learning for All.
Washington, DC: World Bank Publications, 2020.
3. Selwyn N. Education and Technology: Key Issues and Debates. London: Bloomsbury
Academic, 2022.
4. European Commission. Ethical Guidelines on the Use of Artificial Intelligence and
Data in Education and Training. Brussels, 2022.
5. Karimov I.A., Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi. Toshkent:
O‘zbekiston, 2022.
6. Abduqodirov A.A., Begimqulov U.Sh. Raqamli pedagogika va ta’limda sun’iy intellekt
texnologiyalari. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2021.
7. Xudoyberdiyev B.X. Ta’lim jarayonini raqamlashtirish va shaxsga yo‘naltirilgan
yondashuv masalalari // Pedagogika va psixologiya. – Toshkent, 2021. – №4. – B. 45–49.
231
8. Jo‘rayev R.H., To‘xtasinov D.S. Zamonaviy ta’limda innovatsion texnologiyalar va
ularning ijtimoiy ahamiyati // Ta’lim va innovatsiyalar. – Toshkent, 2022. – №2. – B. 18–23.
INGLIZ TILINI SUN‘IY INTELLEKT ORQALI O‘QITISHNING
DOLZARB MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
Jaloliddinova Nigora Jamoliddin qizi, NamDCHTI talabasi
jaloliddinovan18@gmail.com
Annotatsiya. Ushbu maqolada ingliz tilini sun‘iy intellekt (SI) texnologiyalari yordamida
o‘qitishning zamonaviy muammolari va ularni hal etish yo‘llari tahlil qilinadi. Tadqiqotda SI
asosidagi til o‘qitish platformalarining imkoniyatlari va kamchiliklari, ChatGPT, Duolingo AI,
Grammarly kabi vositalarning pedagogik samaradorligi, adaptiv o‘qitish tizimlarining
afzalliklari hamda o‘qituvchi-texnologiya munosabatlarining dolzarb jihatlari ko‘rib chiqilgan.
Maqolada O‘zbekiston kontekstida ingliz tilini SI orqali o‘qitishning muammo va istiqbollari
alohida yoritilgan.
Kalit so‘zlar: sun‘iy intellekt, ingliz tili, til o‘qitish, ChatGPT, adaptiv ta‘lim, NLP,
Duolingo, Grammarly, raqamli pedagogika, CALL.
Аннотация. В данной статье анализируются современные проблемы обучения
английскому языку с помощью технологий искусственного интеллекта (ИИ) и пути их
решения. В исследовании рассматриваются возможности и недостатки платформ
обучения языку на основе ИИ, педагогическая эффективность таких инструментов, как
ChatGPT, Duolingo AI, Grammarly, преимущества адаптивных систем обучения, а также
актуальные аспекты отношений учитель-технология. В статье отдельно освещены
проблемы и перспективы обучения английскому языку с помощью ИИ в контексте
Узбекистана.
Ключевые слова: искусственный интеллект, английский язык, обучение языкам,
ChatGPT, адаптивное обучение, NLP, Duolingo, Grammarly, цифровая педагогика, CALL.
Abstract. This article analyzes the current problems and solutions of teaching English
using artificial intelligence (AI) technologies. The study examines the capabilities and
limitations of AI-based language learning platforms, the pedagogical effectiveness of tools such
as ChatGPT, Duolingo AI, and Grammarly, the advantages of adaptive learning systems, and
the pressing aspects of teacher-technology relationships. The article specifically highlights the
problems and prospects of teaching English through AI in the context of Uzbekistan.
Keywords: artificial intelligence, English language, language teaching, ChatGPT,
adaptive learning, NLP, Duolingo, Grammarly, digital pedagogy, CALL.
Kirish. XXI asrda ingliz tili global kommunikatsiya, fan, texnologiya va
biznesning asosiy vositasiga aylangan. Dunyo bo‘ylab 1,5 milliarddan ortiq kishi
ingliz tilini ikkinchi yoki chet tili sifatida o‘rganmoqda. Bunday ulkan talabni
qondirish uchun an‘anaviy o‘qitish usullari yetarli bo‘lmay qolmoqda va sun‘iy
intellekt texnologiyalari bu borada inqilobiy o‘zgarishlar yasash imkoniyatiga ega.
Sun‘iy intellektning til o‘qitishga tatbiqi yangi hodisa emas – ComputerAssisted Language Learning (CALL) kontseptsiyasi 1960-yillardan beri rivojlanib
kelmoqda. Biroq so‘nggi yillarda katta til modellari (LLM), generativ SI va tabiiy
tilni qayta ishlash (NLP) texnologiyalarining rivojlanishi bu sohada sifat jihatidan
yangi bosqichni boshlab berdi. ChatGPT, Google Bard, Claude kabi modellarning
paydo bo‘lishi ingliz tilini o‘qitish paradigmasini tubdan o‘zgartirmoqda.
232
O‘zbekistonda ingliz tilini o‘qitish davlat siyosatining ustuvor
yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Prezidentning 2012-yil 10-dekabrdagi “Chet
tillarni o‘rganish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi
PQ-1875-son Qarori hamda keyingi normativ hujjatlar bu yo‘nalishda muhim
qadam bo‘ldi. Biroq amaliyotda ingliz tili o‘qitish sifati hali kutilgan darajaga
yetmagan bo‘lib, SI texnologiyalarining samarali integratsiyasi bu muammoni hal
etishning muhim omillaridan biri sifatida ko‘rilmoqda.
Tadqiqotning maqsadi – ingliz tilini SI texnologiyalari orqali o‘qitishda
mavjud muammolarni tizimli tahlil qilish va ularning ilmiy asoslangan yechim
yo‘llarini ishlab chiqishdir.
Adabiyotlar tahlili va metodologiya. SI texnologiyalarining ingliz tili
ta‘limiga tatbiqi bo‘yicha xalqaro ilmiy adabiyotlarda keng ko‘lamli tadqiqotlar
mavjud. S. Pokrivcakova (2019) CALL dan AI-ga o‘tish jarayonlarini, X. Zhai va
boshqalar (2021) SI asosidagi til o‘qitish vositalarining meta-tahlilini, B. Zou va
M. Thomas (2023) esa generativ SI ning ikkinchi til egallashiga ta‘sirini
o‘rgangan. R. Godwin-Jones (2022) adaptiv til o‘qitish texnologiyalarining
rivojlanish tendentsiyalarini, W. Grabe va F. Stoller (2020) esa o‘qish
ko‘nikmalarini rivojlantirishda SI texnologiyalarining samaradorligini tadqiq
qilgan.
O‘zbekistonda bu yo‘nalishda D. Irgasheva (2023), M. Askarova (2022) va
S. Rashidov (2024) kabi olimlar tomonidan tadqiqotlar olib borilgan. Biroq ushbu
ishlar ko‘proq umumiy tavsifga ega bo‘lib, SI vositalarining konkret pedagogik
samaradorligini o‘lchashga qaratilgan empirik tadqiqotlar yetishmasligi kuzatiladi.
Tadqiqotda aralash metodologiya (mixed methods) qo‘llanildi. Miqdoriy
ma‘lumotlar 2024-yilda O‘zbekistonning 8 ta oliy ta‘lim muassasasida 250 nafar
ingliz tili talabalari va 45 nafar o‘qituvchi o‘rtasida o‘tkazilgan so‘rovnoma orqali
to‘plandi. Sifatiy ma‘lumotlar esa 15 nafar o‘qituvchi bilan o‘tkazilgan yarim
tuzilmali intervyular orqali olindi. Bundan tashqari, ChatGPT-4, Duolingo Max,
Grammarly Premium, Elsa Speak va Speechling platformalari sinov usulida
baholandi.
Asosiy muammolar tahlili. Pedagogik-metodologik muammolar. SI
asosidagi til o‘qitish vositalarining asosiy muammosi – ular ko‘pincha
kommunikativ kompetensiyani emas, balki alohida til ko‘nikmalarini
rivojlantirishga qaratilgan. Masalan, Grammarly grammatik xatolarni tuzatishda
yuqori samaradorlik ko‘rsatsa-da, u talabaning kommunikativ niyatini, kontekstual
mosligini va pragmatik kompetensiyasini hisobga olmaydi. Tadqiqot natijalari
shuni ko‘rsatdiki, SI vositalari yordamida yozuv ko‘nikmalarini rivojlantirgan
talabalarning 67 foizi grammatik aniqlikda yaxshilanishni ko‘rsatgan, ammo faqat
31 foizi kommunikativ samaradorlikda sezilarli o‘sish qayd etgan.
ChatGPT kabi generativ modellar bilan suhbat mashqlari ham muammosiz
emas. Tadqiqotda qatnashgan o‘qituvchilarning 73 foizi ChatGPT ning talaba
xatolarini haddan tashqari “kechiruvchanligi” va xatolarni izchil tuzatmasligini
233
ta‘kidlagan. Bu esa fossilizatsiya – xatolarning mustahkamlanib qolishi – xavfini
oshiradi.
Shuningdek, SI vositalari madaniyatlararo kompetensiyani rivojlantirishda
cheklangan imkoniyatlarga ega. Til o‘qitish nafaqat grammatika va lug‘at, balki
madaniy kontekst, ijtimoiy normalar va pragmatik qoidalarni ham o‘z ichiga oladi.
Hozirgi SI tizimlari bu jihatlarni to‘liq qamrab ololmaydi.
Texnologik muammolar. NLP texnologiyalari ingliz tili uchun boshqa
tillarga nisbatan ancha rivojlangan bo‘lsa-da, bir qator jiddiy kamchiliklar mavjud.
Birinchidan, nutqni tanish (speech recognition) tizimlari turli aksent va dialektlar
bilan ishlashda qiyinchiliklarga duch keladi. Tadqiqotda sinov o‘tkazilgan
platformalarning o‘zbek aksenti bilan ingliz tilida gaplashganda nutqni tanish
aniqligi o‘rtacha 62 foizni tashkil etgan, holbuki ona tilida (ingliz) gapiruvchilar
uchun bu ko‘rsatkich 94 foizdan oshgan.
Ikkinchidan, SI modellarining “gallyutsinatsiya” muammosi mavjud.
ChatGPT va shunga o‘xshash modellar ba‘zan noto‘g‘ri grammatik tushuntirish
berishi, mavjud bo‘lmagan qoidalarni “o‘ylab topishi” yoki noaniq ma‘lumotlarni
ishonchli tarzda taqdim etishi mumkin. So‘rovnomada talabalarning 41 foizi SI dan
olgan grammatik tushuntirishlarning ba‘zilari darslikdagi ma‘lumotlarga zid
kelganini qayd etgan.
Uchinchidan, real vaqtda nutqiy interaksiya sifati hali ham yetarli darajada
tabiiy emas. SI bilan suhbat mashqlari haqiqiy inson bilan muloqotni to‘liq
almashtira olmaydi, chunki SI modellarida emotsional intellekt, noverbal
signallarni anglash va spontan munosabat bildirish qobiliyati cheklangan.
Psixologik va ijtimoiy muammolar. Tadqiqot natijalari SI bilan til
o‘qitishning ba‘zi psixologik muammolarini ham aniqladi. Talabalarning 56 foizi
SI vositalari bilan ishlashda motivatsiya pasayishini qayd etgan, chunki inson
o‘qituvchidagi emotsional qo‘llab-quvvatlash, rag‘batlantirish va individual e‘tibor
yetishmaydi. Bundan tashqari, SI ga haddan tashqari bog‘lanish xavfi mavjud –
talabalarning 38 foizi SI vositalarisiz mustaqil yozish yoki gapirish qobiliyatiga
ishonch yo‘qotganini bildirgan.
Akademik halollik masalasi ham jiddiy tashvish uyg‘otmoqda.
O‘qituvchilarning 82 foizi talabalar ChatGPT yordamida yozma topshiriqlarni
bajarganligi hollari bilan to‘qnashganini ta‘kidlagan. Bu esa baholash tizimining
ishonchliligiga putur yetkazadi va talabalarning haqiqiy til kompetensiyasini
aniqlashni qiyinlashtiradi.
Infratuzilma va resurs muammolari (O‘zbekiston kontekstida).
O‘zbekistonda SI asosidagi ingliz tili o‘qitish platformalaridan foydalanishda bir
qator qo‘shimcha muammolar mavjud. Premium SI vositalari (ChatGPT Plus,
Duolingo Max, Grammarly Premium) pullik bo‘lib, ularning narxi ko‘pchilik
o‘zbek talabalari uchun yuqori hisoblanadi. So‘rovnomada talabalarning faqat 12
foizi premium SI xizmatlariga obuna bo‘lganligini bildirgan.
Bundan tashqari, o‘qituvchilarning SI savodxonligi darajasi past bo‘lib
qolmoqda. Intervyu natijalariga ko‘ra, o‘qituvchilarning faqat 22 foizi SI
234
vositalarini dars jarayoniga tizimli ravishda integratsiya qilgan. Qolgan 78 foiz esa
yetarli bilim va ko‘nikmaga ega emasligini yoki muassasa tomonidan texnik
qo‘llab-quvvatlash yo‘qligini sabab sifatida ko‘rsatgan. 1-jadval 100 ballik shkala
asosida ekspert baholash natijalari (*faqat mavjud ko‘nikmalar bo‘yicha)
SI platformalarining ingliz tili o‘qitishdagi samaradorlik ko‘rsatkichlari
Platforma
Grammatika
Tinglab
tushunish
Gapirish
Yozish
Umumiy ball
ChatGPT-4
82
45
68
88
70,8
Duolingo Max
75
72
65
58
67,5
Grammarly
94
N/A
N/A
91
92,5*
Elsa Speak
40
60
85
N/A
61,7*
Speechling
35
78
80
N/A
64,3*
2-jadval
So‘rovnoma natijalari (n=250 talaba, n=45 o‘qituvchi, 2024-yil)
O‘zbekistonda ingliz tili o‘qitishda SI dan foydalanish holati
Talabalar
O‘qituvchilar
SI vositalaridan muntazam foydalanadi
64%
22%
Premium SI xizmatlariga obuna
12%
9%
SI dars jarayonida samarali deb hisoblaydi
78%
58%
SI o‘qituvchini almashtira oladi deb o‘ylaydi
18%
4%
SI savodxonligi bo‘yicha o‘qishga muhtoj
67%
78%
SI tufayli akademik halollik buzilgan
N/A
82%
Ko‘rsatkich
Yechim yo‘llari va takliflar. “Aralash o‘qitish” (Blended Learning)
modelini qo‘llash zarur. Bu modelda SI vositalari o‘qituvchini almashtirishga
emas, balki uning faoliyatini kuchaytirishga xizmat qiladi. Xususan, SI
grammatika, lug‘at va tinglab tushunish mashqlarini avtomatlashtirishga,
o‘qituvchi esa kommunikativ kompetensiya, madaniyatlararo muloqot va tanqidiy
fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirishga e‘tibor qaratishi maqsadga muvofiq.
SI vositalaridan foydalanishning aniq pedagogik protokollarini ishlab
chiqish kerak. Har bir SI vositasi qaysi til ko‘nikmasini rivojlantirishga
mo‘ljallanganligi, qanday darajadagi talabalar uchun mos ekanligi va qaysi
bosqichda qo‘llanilishi aniq belgilanishi lozim. Masalan, Grammarly yozuv
ko‘nikmalarini rivojlantirishda, Elsa Speak talaffuz mashqlarida, ChatGPT esa
erkin suhbat va kreativ yozuv mashqlarida qo‘llanilishi mumkin.
SI asosidagi baholash tizimini an‘anaviy baholash bilan uyg‘unlashtirish
zarur. SI avtomatik baholash bilan bir qatorda, o‘qituvchi tomonidan individual
235
portfolio baholash, loyiha asosidagi baholash va og‘zaki suhbat usullarini ham
qo‘llash tavsiya etiladi.
Ingliz tilini o‘qitish uchun maxsus “o‘zbek kontekstiga moslashtirilgan” SI
vositasini ishlab chiqish zarur. Bu vosita o‘zbek tilidan ingliz tiliga interferensiya
(ona tili ta‘siri) muammolarini hisobga olgan holda ishlashi, o‘zbek aksenti bilan
nutqni taniy olishi va mahalliy madaniy kontekstga mos misollar bilan ishlashi
lozim.
Nutqni tanish texnologiyalarini aksent-adaptiv tarzda takomillashtirish
kerak. Buning uchun o‘zbek aksenti bilan ingliz tilida gapirgan nutq
namunalarining katta hajmdagi ma‘lumotlar bazasini yaratish va mavjud ASR
(Automatic Speech Recognition) modellarini shu asosda qayta o‘qitish (finetuning) zarur.
SI ning “gallyutsinatsiya” muammosini kamaytirish uchun RAG (RetrievalAugmented Generation) texnologiyasidan foydalanish maqsadga muvofiq. Bu
yondashuv SI modeliga ishonchli til o‘qitish manbalari (grammatika
ma‘lumotnomalar, lug‘atlar, CEFR standartlari) ga real vaqtda murojaat qilish
imkonini beradi va noto‘g‘ri ma‘lumot berish xavfini kamaytiradi.
Oliy ta‘lim muassasalarida “SI va til ta‘limi” bo‘yicha maxsus siyosat hujjati
qabul qilinishi zarur. Bu hujjat SI vositalaridan foydalanish qoidalari, akademik
halollik me’yorlari, o‘qituvchilarning SI savodxonligi talablari va texnik
infratuzilma standartlarini o‘z ichiga olishi lozim.
O‘qituvchilar uchun tizimli malaka oshirish dasturi tashkil etilishi kerak. Bu
dastur SI texnologiyalarining asosiy tushunchalari va ishlash printsiplari, konkret
SI vositalarini dars jarayoniga integratsiya qilish usullari, SI yordamida o‘quv
materiallarini yaratish ko‘nikmalari, SI asosidagi baholash vositalarini samarali
qo‘llash hamda akademik halollik va SI etikasi masalalarini qamrab olishi zarur.
Ingliz tili o‘qitish uchun SI vositalariga kirish imkoniyatlarini kengaytirish
lozim. Buning uchun davlat-xususiy sektor hamkorligi orqali premium SI
platformalariga subsidiyalangan kirish dasturlarini yo‘lga qo‘yish, ochiq manbali
(open-source) SI vositalarini rivojlantirish va universitetlarda SI laboratoriyalarini
tashkil etish tavsiya etiladi.
Xulosa. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, sun‘iy intellekt texnologiyalari
ingliz tili o‘qitishda katta salohiyatga ega, biroq ularning samarali qo‘llanilishi bir
qator jiddiy muammolarni hal etishni talab qiladi. Asosiy muammolar pedagogikmetodologik (kommunikativ kompetensiya yetishmasligi, fossilizatsiya xavfi),
texnologik (nutqni tanishda aksent muammosi, gallyutsinatsiya), psixologik
(motivatsiya pasayishi, SI ga bog‘liqlik) va infratuzilmaviy (narx, savodxonlik,
texnik ta‘minot) xarakterga ega.
Tadqiqot asosida quyidagi asosiy xulosalar shakllantildi: birinchidan, SI
o‘qituvchini almashtiruvchi emas, balki uning faoliyatini kuchaytirvchi vosita
sifatida ko‘rilishi lozim; ikkinchidan, har bir SI vositasining pedagogik maqsadi
aniq belgilanishi va til ko‘nikmalariga moslab qo‘llanilishi zarur; uchinchidan,
236
O‘zbekiston kontekstida mahalliy ehtiyojlarga moslashtirilgan SI yechimlarini
ishlab chiqish ustuvor vazifa hisoblanadi.
Kelgusida tadqiqot natijalarini kengaytirish maqsadida quyidagi yo‘nalishlar
istiqbolli hisoblanadi: SI asosidagi ingliz tili o‘qitish platformasining O‘zbekiston
sharoitiga moslashtirilgan prototipini yaratish, longitudinal tadqiqot orqali SI
vositalarining uzoq muddatli ta‘sirini o‘rganish hamda SI va o‘qituvchi
hamkorligining optimal modelini ishlab chiqish.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2012-yil 10-dekabrdagi PQ-1875-son Qarori
“Chet tillarni o‘rganish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”.
2. Askarova M. Ingliz tilini o‘qitishda axborot texnologiyalarining o‘rni. // Filologiya
masalalari. – 2022. – №3. – B. 78–85.
3. Irgasheva D. Raqamli ta‘lim muhitida chet til kompetensiyasini shakllantirish. –
Toshkent: Fan, 2023. – 210 b.
4. Rashidov S. Sun‘iy intellekt va ingliz tili ta‘limi: muammo va yechimlar. // Ta‘lim va
innovatsiya. – 2024. – №1. – B. 112–120.
5. Godwin-Jones R. Evolving technologies for language learning. // Language Learning
& Technology. – 2022. – Vol. 26(3). – P. 1–18.
6. Grabe W., Stoller F. Teaching and Researching Reading. 3rd ed. – London: Routledge,
2020. – 420 p.
7. Pokrivcakova S. Preparing teachers for the application of AI-powered technologies in
foreign language education. // Journal of Language and Cultural Education. – 2019. – Vol. 7(3).
– P. 135–153.
8. Zhai X. et al. A Review of Artificial Intelligence (AI) in Education from 2010 to 2020. //
Complexity. – 2021. – Article ID 8812542.
9. Zou B., Thomas M. Generative AI and Second Language Learning. – Cambridge:
CUP, 2023. – 290 p.
10. Kohnke L., Moorhouse B., Zou D. ChatGPT for Language Teaching and Learning. //
RELC Journal. – 2023. – Vol. 54(2). – P. 537–550.
11. Yan D. Impact of ChatGPT on learners in a L2 writing practicum. // Education and
Information Technologies. – 2024. – Vol. 29. – P. 4265–4283.
12. Council of Europe. Common European Framework of Reference for Languages
(CEFR). Companion Volume. – Strasbourg: Council of Europe Publishing, 2020.
SUN’IY INTELLEKT VA INNOVATSION PEDAGOGIK YONDASHUVLAR ASOSIDA
BO‘LAJAK BOSHLANG‘ICH SINF O‘QITUVCHILARINING TANQIDIY-KREATIV
FIKRLASH KOMPETENSIYALARINI RIVOJLANTIRISH
Jumayeva Muxlisa Shokir qizi, Nizomiy nomidagi O‘zMPU
1-kurs DSc doktorantiб e-mail: jumayevamuxlisa40@gmail.com
Annotatsiya. Mazkur maqolada sun’iy intellekt texnologiyalari va innovatsion pedagogik
yondashuvlar asosida bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining tanqidiy-kreativ fikrlash
kompetensiyalarini rivojlantirishning konseptual-metodologik asoslari tahlil qilinadi.
Tadqiqotda kompetensiyaviy yondashuv, konstruktivistik ta’lim nazariyasi hamda raqamli
pedagogika tamoyillari integratsiyasi asosida model ishlab chiqish imkoniyatlari ko‘rib
chiqiladi. Shuningdek, sun’iy intellekt vositalaridan foydalanish orqali reflektiv, analitik va
ijodiy fikrlashni shakllantirish mexanizmlari yoritiladi. Maqolada pedagogik ta’lim jarayonini
modernizatsiya qilishda lingvistik va ijtimoiy-gumanitar omillarning ahamiyati asoslab beriladi.
237
Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, innovatsion pedagogika, tanqidiy fikrlash, kreativ fikrlash,
kompetensiyaviy yondashuv, bo‘lajak o‘qituvchi, raqamli ta’lim, metodologik model, pedagogik
integratsiya
Аннотация. В данной статье анализируются концептуально-методологические
основы развития компетенций критического и творческого мышления будущих учителей
начальных классов на основе технологий искусственного интеллекта и инновационных
педагогических подходов. В исследовании рассматриваются возможности разработки
модели на основе интеграции компетентностного подхода, конструктивистской теории
образования и принципов цифровой педагогики. Также освещаются механизмы
формирования рефлексивного, аналитического и творческого мышления с использованием
средств искусственного интеллекта. В статье обосновывается значение
лингвистических и социально-гуманитарных факторов в модернизации процесса
педагогического образования.
Ключевые слова: искусственный интеллект, инновационная педагогика,
критическое мышление, креативное мышление, компетентностный подход, будущий
учитель, цифровое образование, методологическая модель, педагогическая интеграция
Abstract. This article analyzes the conceptual and methodological foundations for
developing the critical-creative thinking competencies of future primary school teachers based
on artificial intelligence technologies and innovative pedagogical approaches. The study
examines the possibilities of developing a model based on the integration of the competencybased approach, constructivist theory of education, and digital pedagogy principles. It also
highlights the mechanisms for forming reflexive, analytical, and creative thinking through the
use of artificial intelligence tools. The article substantiates the importance of linguistic and
socio-humanitarian factors in modernizing the pedagogical educational process.
Keywords: artificial intelligence, innovative pedagogy, critical thinking, creative
thinking, competency-based approach, future teacher, digital education, methodological model,
pedagogical integration
Kirish. Global raqamli transformatsiya sharoitida ta’lim tizimi jamiyatning
ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy taraqqiyotini belgilovchi strategik sohalardan biriga
aylanmoqda. Axborotlashgan jamiyat, bilimlar iqtisodiyoti va innovatsion
rivojlanish paradigmasi ta’lim mazmunini modernizatsiya qilishni, pedagogik
faoliyatni esa yangi kompetensiyalar bilan boyitishni taqozo etmoqda. Xususan,
sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining jadal rivojlanishi ta’lim mazmuni,
metodlari va tashkiliy shakllarini tubdan yangilash zaruratini yuzaga keltirmoqda.
Bugungi kunda ta’lim jarayoni nafaqat bilim uzatish, balki ma’lumotlarni tanlash,
tahlil qilish, qayta ishlash va ulardan samarali foydalanish ko‘nikmalarini
shakllantirishga yo‘naltirilmoqda.
Zamonaviy ta’lim tizimida pedagog nafaqat bilim beruvchi, balki
o‘quvchilarda mustaqil fikrlash, muammoli vaziyatlarni tahlil qilish, dalillarga
asoslangan xulosa chiqarish hamda ijodiy yondashuvni shakllantiruvchi fasilitator
sifatida namoyon bo‘lishi lozim. Bu esa pedagogning o‘zida yuqori darajadagi
tanqidiy va kreativ fikrlash kompetensiyalarining mavjud bo‘lishini talab etadi.
Chunki o‘qituvchining fikrlash madaniyati va intellektual pozitsiyasi bevosita
o‘quvchilarning kognitiv rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatadi.
Boshlang‘ich ta’lim bosqichi shaxsning intellektual, ijtimoiy va
kommunikativ rivojlanishida poydevor vazifasini bajaradi. Aynan shu bosqichda
o‘quvchilarda mustaqil fikrlash elementlari, muloqot madaniyati, muammoni ko‘ra
238