Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot

Ikkinchidan, crowdfunding platformalari investitsiya loyihalarini moliyalashtirishning samarali usullaridan biri hisoblanadi. Crowdfunding texnologiyasi orqali ko‘plab investorlar kichik miqdordagi mablag‘larni investitsiya loyihalariga yo‘naltirish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Jahon banki ma’lumotlariga ko‘ra, global crowdfunding bozori hajmi so‘nggi yillarda sezilarli darajada oshib bormoqda va bu investitsiya loyihalarini moliyalashtirishning muhim instrumentiga aylanmoqda. Uchinchidan, blokcheyn texnologiyalaridan foydalanish investitsiya loyihalarini moliyalashtirish jarayonlarida shaffoflik va xavfsizlikni ta’minlashga xizmat qiladi. Blokcheyn texnologiyasi asosida amalga oshiriladigan smartkontraktlar investitsiya jarayonlarida ishonchlilikni oshiradi va moliyaviy operatsiyalarni avtomatlashtirish imkonini beradi. Bu esa investitsiya risklarini kamaytirish hamda investorlar uchun qulay sharoit yaratishga yordam beradi. To‘rtinchidan, raqamli investitsiya platformalari orqali kapital jalb qilish investitsiya loyihalarini moliyalashtirishning zamonaviy usullaridan biri hisoblanadi. Ushbu platformalar orqali investorlar investitsiya loyihalari haqida batafsil ma’lumot olish hamda investitsiya qarorlarini tezkor qabul qilish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Raqamli platformalar investitsiya jarayonlarining shaffofligini oshiradi hamda kapital oqimlarini samarali boshqarish imkonini beradi. Beshinchidan, sun’iy intellekt va big data texnologiyalari investitsiya loyihalarini moliyalashtirish jarayonlarida muhim rol o‘ynamoqda. Ushbu texnologiyalar yordamida investitsiya loyihalarining iqtisodiy samaradorligini tahlil qilish hamda investitsiya risklarini baholash imkoniyati yaratiladi. Sun’iy intellekt asosida ishlab chiqilgan analitik tizimlar investorlar uchun investitsiya qarorlarini qabul qilish jarayonini sezilarli darajada soddalashtiradi. Oltinchidan, davlat-xususiy sheriklik (PPP) mexanizmlari orqali investitsiya loyihalarini moliyalashtirish ham muhim yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Ushbu mexanizm orqali davlat va xususiy sektor o‘rtasida hamkorlik asosida yirik infratuzilma loyihalarini moliyalashtirish imkoniyati yaratiladi. Raqamli texnologiyalar PPP loyihalarini boshqarish samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Yettinchidan, raqamli bank xizmatlari va elektron to‘lov tizimlari investitsiya loyihalarini moliyalashtirish jarayonlarida muhim ahamiyat kasb etmoqda. Raqamli bank tizimi orqali moliyaviy operatsiyalar tezkor amalga oshiriladi hamda kapital oqimlarini samarali boshqarish imkoniyati yaratiladi. O‘zbekistonda ham raqamli bank xizmatlarining rivojlanishi investitsiya muhitini yaxshilashga xizmat qilmoqda. Shunday qilib, raqamli iqtisodiyot sharoitida investitsiya loyihalarini moliyalashtirish fintech texnologiyalari, crowdfunding platformalari, blokcheyn texnologiyalari, sun’iy intellekt tizimlari, raqamli investitsiya platformalari hamda davlat-xususiy sheriklik mexanizmlari orqali amalga oshirilishi mumkin. Ushbu 859

mexanizmlarni rivojlantirish investitsiya muhitini yaxshilash hamda iqtisodiyotga xorijiy investitsiyalarni jalb qilish imkoniyatlarini kengaytiradi. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Raqamli iqtisodiyot sharoitida investitsiya loyihalarini moliyalashtirish mexanizmlari sezilarli darajada takomillashib bormoqda. Raqamli texnologiyalar investitsiya jarayonlarini tezlashtirish, moliyaviy operatsiyalarni soddalashtirish hamda investitsiya risklarini kamaytirish imkonini bermoqda. O‘zbekistonda raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish orqali investitsiya muhitini yaxshilash hamda xorijiy investitsiyalarni jalb qilish imkoniyatlari kengaymoqda. Raqamli iqtisodiyot sharoitida investitsiya loyihalarini moliyalashtirish tizimini rivojlantirish uchun raqamli moliyaviy texnologiyalarni keng joriy etish, investitsiya loyihalarini moliyalashtirishda raqamli platformalardan foydalanishni kengaytirish, blokcheyn texnologiyalarini investitsiya jarayonlariga joriy etish hamda raqamli infratuzilmani rivojlantirish zarur hisoblanadi. Shu bilan birga, xalqaro moliya institutlari bilan hamkorlikni kengaytirish ham investitsiya jarayonlarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 11-sentyabrdagi PF-158-son ““Oʻzbekiston – 2030” strategiyasi toʻgʻrisida”gi farmoni, 49-maqsad. 2. Prezident «Yagona to‘g‘ri yo‘limiz – xorijiy investitsiyalarni faol jalb qilish va eksportni ko‘paytirish». https://kun.uz/news/2024/01/18/ 3. [Kenneth_A._Froot]_Foreign_Direct_Investment_(Nati(libcats.org).pdf. 4. Assaf Razin, Efraim Sadka. Foreign Direct Investment: Analysis of Aggregate Flows. Princeton University Press. All Rights Reserved. 2016. – P. 23-22. (FDI book.pdf). 5. Assaf Razin, Efraim Sadka. Foreign Direct Investment: Analysis of Aggregate Flows. Princeton University Press. All Rights Reserved. 2016. – P. 24. (FDI book.pdf). QURILISH MATERIALLARI SANOATIDA RAQAMLI IQTISODIYOT ASOSIDA BREND MENEJMENTNI RIVOJLANTIRISH Maxmudov Azizullox, AndDTI “Menejment” yo‘nalishi 4-kurs talabasi Ilmiy rahbar: Martaboxon Dadajonova, “Menejment” kafedrasi iqtisod fanlar nomzodi, professor, v.b. Annotatsiya. Ushbu maqolada qurilish materiallari sanoatida brend menejmentni rivojlantirishda raqamli iqtisodiyotning o‘rni va ahamiyati tahlil qilinadi. Raqamli texnologiyalar, ma’lumotlarga asoslangan boshqaruv yondashuvlari hamda zamonaviy menejment vositalaridan foydalanish orqali brendning bozordagi mavqeyini mustahkamlash imkoniyatlari yoritiladi. Maqolada raqamli marketing, mijozlar bilan munosabatlarni boshqarish tizimlari va tahliliy platformalarning brend qiymatini oshirishdagi roli asoslab beriladi. Аннотация. В данной статье анализируется роль и значение цифровой экономики в развитии управления брендом в отрасли строительных материалов. Выделяются возможности укрепления позиций бренда на рынке за счет использования цифровых технологий, подходов к управлению на основе данных и современных инструментов 860

управления. В статье обосновывается роль цифрового маркетинга, систем управления взаимоотношениями с клиентами и аналитических платформ в повышении ценности бренда. Abstract. This article analyzes the role and importance of the digital economy in the development of brand management in the building materials industry. It highlights the opportunities for strengthening the brand's position in the market through the use of digital technologies, data-driven management approaches, and modern management tools. The article substantiates the role of digital marketing, customer relationship management systems, and analytical platforms in increasing brand value. Kalit so‘zlar: raqamli iqtisodiyot, qurilish materiallari sanoati, brend menejment, brend qiymati, tahliliy platformalar, korxona strategiyasi. Ключевые слова: цифровая экономика, отрасль строительных материалов, управление брендом, ценность бренда, аналитические платформы, стратегия предприятия. Keywords: digital economy, building materials industry, brand management, brand value, analytical platforms, enterprise strategy. Kirish. Zamonaviy iqtisodiy sharoitlarda korxonalarning raqobatbardoshligini oshirish va barqaror rivojlanishini ta’minlashda brend menejment muhim rol o‘ynaydi. Ayniqsa, qurilish materiallari sanoati kabi raqobat kuchli va bozori keng tarmoqli sohalarda, brendning bozordagi imiji va obro‘si kompaniyaning iqtisodiy natijalariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Milliy va xalqaro bozorlarda o‘z o‘rnini mustahkamlashni istagan qurilish materiallari ishlab chiqaruvchi korxonalar uchun samarali brend menejment strategiyalari yaratish zarurati dolzarb masala sifatida yuzaga kelmoqda [1]. Shu nuqtai nazardan, raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi va zamonaviy texnologiyalarni tatbiq etish brendni boshqarish jarayonini yanada samarali qilish imkonini beradi. Mavjud statistik ma’lumotlarga ko‘ra, qurilish materiallari sohasida milliy ishlab chiqaruvchilar mahsulot sifati va narx jihatidan raqobatbardosh bo‘lsa-da, brend imiji va marketing strategiyalarining yetarli rivojlanmaganligi ularning eksport salohiyatini cheklamoqda. Raqamli iqtisodiyot sharoitida, ya’ni raqamli platformalar, onlayn marketing, ma’lumotlarni tahlil qilish va avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari yordamida brendni boshqarish milliy korxonalarga nafaqat mahalliy bozorni, balki xalqaro bozorlarni ham samarali egallash imkonini beradi. Shu bilan birga, raqamli texnologiyalar orqali iste’molchi xatti-harakatini aniqlash, mahsulot va xizmat sifati bo‘yicha tezkor tahlil olib borish hamda qarorlar qabul qilish jarayonini optimallashtirish mumkin. Maqolaning asosiy maqsadi - qurilish materiallari sanoatida faoliyat yurituvchi korxonalarda brend menejment tizimini raqamli iqtisodiyot vositalari yordamida rivojlantirishning samarali mexanizmlarini aniqlash va takliflar ishlab chiqishdan iborat. Shu maqsadda maqolada bir qator vazifalar belgilangan: birinchidan, raqamli iqtisodiyot va uning korxona boshqaruvida brendni shakllantirishga ta’sirini ilmiy asosda tahlil qilish; ikkinchidan, milliy va xalqaro bozorda brendning rivojlanish strategiyalarini raqamli vositalar yordamida baholash; uchinchidan, raqamli marketing, CRM va tahliliy platformalarning brend 861

menejment samaradorligini oshirishdagi roli va amaliy jihatlarini aniqlash; to‘rtinchidan, maqola natijalari asosida qurilish materiallari ishlab chiqaruvchi korxonalarga amaliy tavsiyalar berish. Dolzarblik jihatidan qaraganda, raqamli iqtisodiyotning tezkor rivojlanishi, onlayn savdo platformalari va global tarmoq imkoniyatlari korxonalardan brend menejmentni raqamli asosda tashkil etishni talab qiladi. Shuningdek, iste’molchilarning elektron platformalarda faol bo‘lishi, ijtimoiy tarmoqlarda mahsulot va xizmatlar haqidagi mulohazalari, raqamli marketing kampaniyalarining samaradorligi brendning muvaffaqiyati uchun muhim indikatorlarga aylanmoqda. Shu sababli, qurilish materiallari sanoatida brend menejmentni raqamli iqtisodiyot vositalari yordamida rivojlantirish milliy ishlab chiqaruvchilar uchun raqobat ustunligini yaratishda asosiy strategik yo‘nalish sifatida qaraladi. Asosiy qism. Qurilish materiallari sanoatida brend menejmentni rivojlantirish jarayoni murakkab va ko‘p qirralidir. An’anaviy yondashuvlarda brendni shakllantirish asosan mahsulot sifati va narx siyosatiga tayanar edi [2]. Biroq global raqobat va raqamli iqtisodiyot sharoitida mahsulot sifati yetarli emas; brendning raqamli imiji, onlayn mavjudligi, iste’molchilar bilan interaktiv aloqasi ham strategik ahamiyat kasb etadi. Shu sababli zamonaviy korxonalar brend menejmentini raqamli vositalar orqali boshqarish mexanizmlarini ishlab chiqishga majbur. Raqamli iqtisodiyot qurilish materiallari korxonalari uchun bir nechta imkoniyatlarni ochadi. Birinchidan, raqamli marketing va onlayn platformalar orqali brendning tanilganlik darajasini oshirish mumkin. Masalan, kompaniyaning rasmiy veb-sayti, ijtimoiy tarmoqlardagi akkauntlari va elektron kataloglari mahsulot va xizmatlar haqida keng auditoriyaga tezkor ma’lumot yetkazadi. Bu esa milliy va xalqaro bozorlar uchun brendni tanitish va uning imijini mustahkamlash imkonini beradi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, onlayn mavjudlik va digital marketing kampaniyalari brend tanilishining 25–40% ga oshishiga hissa qo‘shadi, ayniqsa eksportga yo‘naltirilgan mahsulotlarda bu ko‘rsatkich sezilarli darajada yuqori bo‘ladi. Ikkinchidan, raqamli iqtisodiyot ma’lumotlar tahlilini kuchaytiradi. Qurilish materiallari sanoatida ishlab chiqarish jarayoni murakkab va ko‘p omilli. Mahsulot sifati, yetkazib berish va logistika, narx va mijoz qoniqishi kabi ko‘rsatkichlar brend qiymatini belgilashda muhim rol o‘ynaydi. Big Data va raqamli tahlil vositalari ushbu ko‘rsatkichlarni birlashtirib, korxonaning brend samaradorligini kompleks baholash imkonini beradi. Masalan, ishlab chiqarish jarayonidagi samaradorlik, transport xarajatlari va ombor zaxiralari haqidagi ma’lumotlarni real vaqt rejimida tahlil qilish, brendning narx siyosati va bozordagi pozitsiyasini aniqlashga yordam beradi. Uchinchidan, mijozlar bilan aloqalarni boshqarish tizimlari (CRM) raqamli iqtisodiyot asosida brend menejmentning samaradorligini oshiradi. CRM tizimlari yordamida korxona har bir mijoz bilan aloqalarni individual darajada boshqaradi, 862

ularning xarid odatlari, mahsulot bo‘yicha fikrlari va qoniqish darajasini tahlil qiladi. Natijada brendning ijobiy imiji shakllanadi va mijoz sodiqligi ortadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, CRM tizimlarini joriy qilgan korxonalarda mijoz sodiqligi 20-30% ga oshadi, bu esa brend samaradorligining o‘sishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. To‘rtinchidan, raqamli transformatsiya brendni xalqaro bozorlarda rivojlantirishda muhim vosita hisoblanadi. Milliy korxonalar uchun eksport salohiyatini oshirish va xalqaro standartlarga moslashish raqamli iqtisodiyot orqali osonlashadi. Masalan, elektron kataloglar, onlayn sertifikatlash tizimlari, xalqaro platformalardagi mavjudlik va raqamli marketing kampaniyalari korxonaning xalqaro bozorlarda tanilishini tezlashtiradi. Shuningdek, raqamli transformatsiya orqali eksport operatsiyalari, logistika va xarajatlar optimallashtiriladi, bu esa brend qiymatini oshirishga xizmat qiladi. Beshinchidan, moliyaviy texnologiyalar (FinTech) ham brend menejment jarayonida muhim o‘rin tutadi. Raqamli to‘lov tizimlari, onlayn faktura va hisobkitoblar, investitsiya monitoringi va moliyaviy tahlil platformalari korxonaning moliyaviy barqarorligini oshiradi. Moliyaviy shaffoflik esa brendning ishonchliligini mustahkamlaydi, xususan davlat korxonalari va eksport qiluvchi kompaniyalar uchun bu omil strategik ahamiyat kasb etadi [3]. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, moliyaviy shaffoflikka ega brendlar bozor imidji va sodiqlik darajasi bo‘yicha raqobatchilaridan 15-25% yuqori natija ko‘rsatadi. Shuningdek, raqamli iqtisodiyot asosida brend menejmentni rivojlantirish jarayoni korxona ichki jarayonlarini ham optimallashtiradi [4]. ERP tizimlari, ishlab chiqarish monitoringi va sifat nazorati platformalari orqali brend qiymatini oshiruvchi barcha jarayonlar avtomatlashtiriladi. Bu ishlab chiqarish samaradorligini oshiradi, resurslarni tejaydi va mahsulot sifatining barqarorligini ta’minlaydi. Shu bilan birga, korxona xodimlari va menejerlar uchun boshqaruv qarorlarini qabul qilish osonlashadi, brend strategiyasining real vaqt rejimida amalga oshirilishi ta’minlanadi [5]. Raqamli iqtisodiyot sharoitida brend menejmentni rivojlantirishda innovatsion texnologiyalarni qo‘llash ham muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, sun’iy intellekt va mashinaviy o‘rganish texnologiyalari korxonalar uchun marketing strategiyalarini optimallashtirish imkonini yaratadi. Qurilish materiallari ishlab chiqaruvchi korxonalar ushbu texnologiyalar yordamida bozor talabini oldindan prognoz qilish, mijozlarning xarid xatti-harakatlarini tahlil qilish hamda brend kommunikatsiyasini individual tarzda shakllantirish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Masalan, sun’iy intellekt asosida ishlovchi marketing tizimlari mijozlarning qidiruv tarixini, ijtimoiy tarmoqlardagi faolligini va mahsulotga bo‘lgan qiziqishini tahlil qilib, mos reklama va takliflarni shakllantiradi. Bu esa brendning mijozlar ongida yanada mustahkam o‘rnashishiga xizmat qiladi. Shuningdek, raqamli iqtisodiyot sharoitida kontent marketing va vizual kommunikatsiya vositalarining ahamiyati ortib bormoqda. Qurilish materiallari sanoatida mahsulotning texnik xususiyatlari, sifat standartlari va qo‘llanish sohalari haqida batafsil ma’lumot berish muhim hisoblanadi. Shu sababli 863

korxonalar o‘z brendlarini targ‘ib qilishda video kontent, 3D modellash, virtual ko‘rgazmalar va onlayn prezentatsiyalar kabi zamonaviy vositalardan foydalanmoqda. Bunday yondashuv mijozlarga mahsulot haqida yanada aniq va tushunarli tasavvur beradi hamda brendga bo‘lgan ishonchni oshiradi. Raqamli iqtisodiyot asosida brend menejmentni rivojlantirishda elektron savdo (e-commerce) platformalarining o‘rni ham alohida ta’kidlanadi. Hozirgi kunda ko‘plab qurilish materiallari ishlab chiqaruvchi korxonalar o‘z mahsulotlarini nafaqat an’anaviy savdo tarmoqlari orqali, balki onlayn platformalar orqali ham realizatsiya qilmoqda. Elektron savdo tizimlari mahsulotni tezkor yetkazib berish, narxlarni solishtirish, buyurtma jarayonini soddalashtirish hamda mijozlarga qo‘shimcha xizmatlar ko‘rsatish imkonini yaratadi. Natijada brendning bozordagi raqobatbardoshligi oshadi va iste’molchilar bilan bevosita aloqa mustahkamlanadi. Bundan tashqari, raqamli iqtisodiyot sharoitida korporativ reputatsiyani boshqarish ham brend menejmentning muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Ijtimoiy tarmoqlar, bloglar va onlayn forumlar orqali mijozlar o‘z fikr-mulohazalarini erkin bildirish imkoniyatiga ega bo‘lmoqda. Shu sababli korxonalar uchun onlayn reputatsiyani monitoring qilish, mijozlarning fikrlariga tezkor javob berish va muammolarni tezda bartaraf etish muhim vazifa hisoblanadi. Onlayn reputatsiya boshqaruvi brendga bo‘lgan ishonchni oshiradi va korxona faoliyati haqida ijobiy imijni shakllantirishga xizmat qiladi. Raqamli transformatsiya jarayonida barqaror rivojlanish tamoyillarini brend strategiyasiga integratsiya qilish ham dolzarb masalalardan biridir. Zamonaviy iste’molchilar ekologik toza va energiya tejamkor mahsulotlarga katta e’tibor qaratmoqda. Qurilish materiallari sanoatida ham ekologik xavfsiz texnologiyalarni joriy etish, chiqindilarni kamaytirish va energiya samaradorligini oshirish orqali brendning ijtimoiy mas’uliyatini namoyish etish mumkin. Bunday yondashuv brendning ijtimoiy obro‘sini oshiradi hamda korxonaga yangi bozor segmentlariga kirish imkonini yaratadi. Raqamli iqtisodiyot asosida brend menejmentni rivojlantirish jarayonida hamkorlik tarmoqlari va klaster tizimlarining ahamiyati ham ortib bormoqda. Qurilish materiallari ishlab chiqaruvchi korxonalar ilmiytadqiqot institutlari, universitetlar hamda texnologik kompaniyalar bilan hamkorlik qilish orqali innovatsion mahsulotlar yaratish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Bunday hamkorlik nafaqat mahsulot sifatini oshiradi, balki brendning innovatsion imijini shakllantirishga ham xizmat qiladi. Umuman olganda, raqamli iqtisodiyot sharoitida qurilish materiallari sanoatida brend menejmentni rivojlantirish ko‘p bosqichli va kompleks jarayon hisoblanadi. Ushbu jarayonda raqamli marketing, ma’lumotlar tahlili, CRM tizimlari, elektron savdo platformalari, innovatsion texnologiyalar va barqaror rivojlanish tamoyillari muhim rol o‘ynaydi. Mazkur omillarni kompleks ravishda qo‘llash orqali korxonalar o‘z brendlarining raqobatbardoshligini oshirishi, bozor ulushini kengaytirishi va uzoq muddatli strategik rivojlanishga erishishi mumkin. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Xulosa qilib aytganda, qurilish materiallari sanoatida brend menejmentni raqamli iqtisodiyot vositalari yordamida 864

rivojlantirish korxonalarning milliy va xalqaro bozorlardagi raqobatbardoshligini sezilarli darajada oshirish imkonini beradi. Raqamli marketing, Big Data tahlillari, CRM tizimlari va moliyaviy texnologiyalar brendning bozordagi tanilish darajasini aniqlash, iste’molchilar bilan samarali aloqalarni o‘rnatish va strategik qarorlar qabul qilish jarayonini optimallashtirishda muhim rol o‘ynaydi. Shu bilan birga, raqamli transformatsiya ichki jarayonlarning avtomatlashtirilishini ta’minlab, mahsulot sifati, ishlab chiqarish samaradorligi va resurslarni tejash kabi omillarga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Natijada korxona brend qiymatini oshiradi, mijoz sodiqligini mustahkamlaydi va eksport salohiyatini kuchaytiradi. Amaliy tavsiyalar quyidagilardan iborat: ✓ Qurilish materiallari ishlab chiqaruvchi korxonalar brend menejment strategiyasini ishlab chiqishda raqamli marketing va ijtimoiy tarmoqlardan faol foydalanishi lozim; ✓ Big Data va tahliliy platformalarni tatbiq etish orqali brend samaradorligini real vaqt rejimida monitoring qilish va baholash tizimini joriy etish tavsiya etiladi; ✓ CRM tizimlari yordamida mijozlar bilan aloqalarni individual darajada boshqarish va ularning qoniqish darajasini muntazam tahlil qilish zarur; ✓ Moliyaviy texnologiyalarni keng qo‘llash, shu jumladan raqamli to‘lov va hisob-kitob tizimlari, brendga bo‘lgan ishonchni oshiradi hamda moliyaviy shaffoflikni ta’minlaydi; ✓ Ichki jarayonlarni optimallashtirish uchun ERP tizimlari va ishlab chiqarish monitoringi platformalarini tatbiq etish, resurslardan samarali foydalanish va mahsulot sifatini barqaror saqlash imkonini beradi; ✓ Milliy brendni xalqaro bozorlarda rivojlantirishda elektron kataloglar, sertifikatlashtirish va eksport operatsiyalarini raqamlashtirish tavsiya etiladi. Shu tarzda, raqamli iqtisodiyot asosida brend menejmentni rivojlantirish konsepsiyasi qurilish materiallari sanoatida korxonalar uchun barqaror raqobat ustunligini yaratadi va ularning strategik maqsadlariga erishish imkoniyatlarini kengaytiradi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Tursunova M.R. Xalqaro menejement / O‘quv qo‘llanma. – IQTISODIYOT DUNYOSI, 2020. – 304b. 2. Yo‘ldoshev, N.K. Menejment [Matn]: darslik / N.K. Yo‘ldoshev, G.E. Zaxidov. Toshkent: “O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati” nashriyoti, 2018. 392 b. 3. G‘.M.Porsaev, B.Sh.Safarov, D.Q.Usmanova. Raqamli iqtisodiyot asoslari. (Darslik) –T.: “Fan va texnologiyalar nashriyot-matbaa uyi”, 2020. 372 b. 4. Metyakubov Azamat Djumanazarovich. (2025, October 1). Qurilish materiallari sanoat korxonalarida boshqaruv mexanizmlarini takomillashtirish va barqaror rivojlanish omillari. https://doi.org/10.5281/zenodo.17239801 5. Shodiboyevna, U. G. (2024). Qurilish korxonalari bоshqаruv mexаnizmining samaradorligini takomillashtirish. Raqamli iqtisodiyot (Цифровая экономика), (8), 116-124. 865

RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARIDA O‘QISH VA MATNNI TUSHUNISH SAVODXONLIGINI RIVOJLANTIRISHDA SUN’IY INTELLEKT ASOSIDAGI METAKOGNITIV TEXNOLOGIYALAR Choriyeva Mohigul Norsafar qizi, ToshGFU Pedagogika va tillar kafedrasi o‘qituvchisi Nizomova Muxlisa Botir qizi, ToshGFU Boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishi 2-bosqich talabasi Annotatsiya. Mazkur maqolada raqamli iqtisodiyot sharoitida boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida o‘qish va matnni tushunish savodxonligini rivojlantirishda sun’iy intellekt asosidagi metakognitiv texnologiyalarning pedagogik imkoniyatlari tahlil qilingan. Tadqiqotda metakognitiv strategiyalarni sun’iy intellekt yordamida individuallashtirish, o‘quv jarayonini adaptiv boshqarish va o‘quvchining o‘z-o‘zini nazorat qilish ko‘nikmalarini rivojlantirish mexanizmlari ochib berilgan. Eksperimental natijalar AI asosidagi platformalardan foydalanish o‘quvchilarning matnni anglash, tahlil qilish va refleksiv fikrlash ko‘nikmalarini sezilarli darajada oshirishini ko‘rsatdi. Kalit so‘zlar: raqamli iqtisodiyot, boshlang‘ich ta’lim, o‘qish savodxonligi, matnni tushunish, sun’iy intellekt, metakognitiv texnologiyalar, adaptiv ta’lim. Abstract. This article analyzes the pedagogical potential of artificial intelligence-based metacognitive technologies in developing reading and text comprehension literacy among primary school students in the context of the digital economy. The study explores mechanisms for individualizing metacognitive strategies through AI tools, adaptive learning management, and the development of students’ self-regulation skills. Experimental results demonstrate that AIbased platforms significantly improve students’ text comprehension, analytical thinking, and reflective abilities. Keywords: digital economy, primary education, reading literacy, text comprehension, artificial intelligence, metacognitive technologies, adaptive learning. Аннотация. В статье анализируются педагогические возможности метакогнитивных технологий на основе искусственного интеллекта в развитии читательской грамотности и понимания текста у учащихся начальных классов в условиях цифровой экономики. Раскрываются механизмы индивидуализации метакогнитивных стратегий с помощью ИИ, адаптивного управления обучением и формирования навыков саморегуляции учащихся. Результаты эксперимента показали значительное повышение уровня понимания текста, аналитического и рефлексивного мышления при использовании ИИ-платформ. Ключевые слова: цифровая экономика, начальное образование, читательская грамотность, понимание текста, искусственный интеллект, метакогнитивные технологии, адаптивное обучение. Kirish. Raqamli iqtisodiyot sharoitida ta’lim tizimining modernizatsiyasi jamiyat taraqqiyotining asosiy omillaridan biri hisoblanadi. Xususan, boshlang‘ich ta’lim bosqichida o‘qish va matnni tushunish savodxonligini rivojlantirish kelajakdagi akademik muvaffaqiyatning asosi sanaladi. Xalqaro baholash dasturlari, jumladan OECD tomonidan amalga oshiriladigan PISA tadqiqotlari natijalari o‘qish savodxonligi o‘quvchilarning tanqidiy fikrlashi va muammoli vaziyatlarni hal qilish kompetensiyalarini belgilovchi muhim omil ekanligini ko‘rsatmoqda. Shu bilan birga, zamonaviy 866

raqamli muhit o‘quvchilardan faqat matnni o‘qish emas, balki uni tahlil qilish, interpretatsiya qilish va baholashni talab etadi. Bu esa metakognitiv yondashuvni va sun’iy intellekt asosidagi adaptiv ta’lim texnologiyalarini qo‘llash zaruratini yuzaga keltiradi. Raqamli iqtisodiyot va boshlang‘ich ta’limda o‘qish savodxonligining dolzarbligi Raqamli iqtisodiyot sharoitida inson kapitali sifat ko‘rsatkichlari davlatning raqobatbardoshligini belgilovchi asosiy omillardan biri hisoblanadi. Zamonaviy jamiyatda axborot oqimi tezligi va hajmining ortishi o‘quvchilardan faqat o‘qish texnikasini emas, balki matnni tahlil qilish, mazmunini anglash, baholash va interpretatsiya qilish ko‘nikmalarini talab etadi. OECD tomonidan amalga oshiriladigan PISA tadqiqotlarida o‘qish savodxonligi “matnni tushunish, undan foydalanish, baholash va refleksiya qilish orqali shaxsiy maqsadlarga erishish” kompetensiyasi sifatida talqin etiladi. Bu esa boshlang‘ich sinf bosqichidayoq o‘quvchilarda chuqur anglash va metakognitiv nazorat mexanizmlarini shakllantirish zaruratini ko‘rsatadi. Boshlang‘ich ta’lim jarayonida o‘qish savodxonligi quyidagi tarkibiy qismlarni o‘z ichiga oladi: • dekodlash (harf–tovush munosabatlarini anglash); • mazmuniy tushunish; • mantiqiy bog‘lanishlarni aniqlash; • tanqidiy baholash; • refleksiya. Raqamli muhitda esa ushbu jarayonlar ko‘p formatli (multimodal) matnlar bilan ishlashni talab etadi. Bu esa pedagogik jarayonga innovatsion texnologiyalarni integratsiya qilishni taqozo etadi. Metakognitiv texnologiyalarning nazariy asoslari Metakognitsiya tushunchasi ilk bor John H. Flavell tomonidan ilmiy muomalaga kiritilgan bo‘lib, u “insonning o‘z bilish jarayoni ustidan ongli nazorati” sifatida ta’riflanadi. Metakognitiv jarayonlar quyidagi uch komponentni o‘z ichiga oladi: 1. Rejalashtirish (planning) 2. Monitoring (jarayonni kuzatish) 3. Baholash (evaluation) Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida metakognitiv ko‘nikmalarni rivojlantirish ularning o‘qish jarayonini ongli boshqarishiga yordam beradi. Masalan: • “Men bu matndan nimani tushunmadim?” • “Qanday savol berishim kerak?” • “Qaysi strategiya samaraliroq?” kabi savollar o‘quvchining refleksiv fikrlashini shakllantiradi. Metakognitiv yondashuv Lev Semyonovich Vygotskyning yaqin rivojlanish zonasi nazariyasi bilan ham uzviy bog‘liq bo‘lib, o‘quvchiga individual yordam ko‘rsatish mexanizmlarini asoslab beradi. 867

Sun’iy intellekt asosidagi adaptiv ta’lim imkoniyatlari Sun’iy intellekt (AI) texnologiyalari o‘quvchilarning individual xususiyatlarini tahlil qilish va moslashtirilgan o‘quv yo‘nalishini shakllantirish imkonini beradi. UNESCO o‘z tavsiyalarida AI’ni ta’limni individuallashtirish va inklyuzivlikni ta’minlash vositasi sifatida e’tirof etadi. AI asosidagi metakognitiv platformalar quyidagi imkoniyatlarni yaratadi: • o‘qish tezligi va xatolarni avtomatik tahlil qilish; • murakkablik darajasini adaptiv moslashtirish; • real vaqt rejimida fikr-mulohaza (feedback) berish; • o‘quvchining refleksiv javoblarini qayta ishlash; • individual tavsiyalar ishlab chiqish. Masalan, tizim o‘quvchining matnni noto‘g‘ri talqin qilgan qismini aniqlab, unga qo‘shimcha savollar yoki izohlar taklif qiladi. Bu jarayon metakognitiv monitoringni avtomatlashtirilgan shaklda qo‘llab-quvvatlaydi. O‘qish va matnni tushunishda AI asosidagi metakognitiv model Taklif etilayotgan pedagogik model quyidagi bosqichlardan iborat: 1-bosqich: Diagnostika AI tizimi o‘quvchining boshlang‘ich o‘qish darajasini aniqlaydi. 2-bosqich: Individual strategiya tanlash Tizim o‘quvchiga mos o‘qish strategiyalarini (savol berish, rejalashtirish, annotatsiya qilish) taklif etadi. 3-bosqich: Monitoring O‘qish jarayonida tizim o‘quvchining javoblarini tahlil qiladi va kerakli joyda yo‘naltiruvchi savollar beradi. 4-bosqich: Refleksiya Dars oxirida o‘quvchi o‘z faoliyatini baholaydi, AI esa tahliliy xulosa beradi. Mazkur model o‘quvchining: • o‘zini o‘zi nazorat qilish, • xatolarni aniqlash, • mustaqil fikrlash, • matn mazmunini chuqur anglash ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Pedagogik samaradorlik va natijaviylik Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, AI asosidagi metakognitiv texnologiyalar: • o‘qish tezligini barqaror oshiradi; • mazmuniy tushunishni chuqurlashtiradi; • tahliliy savollarga javob berish ko‘nikmasini rivojlantiradi; • o‘quvchining o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshiradi. Shuningdek, bu yondashuv differensial ta’limni samarali tashkil etish imkonini beradi. O‘qituvchi esa nazoratchi emas, balki fasilitator rolini bajaradi. Muammolar va istiqbollar Shu bilan birga, quyidagi muammolar mavjud: 868

• pedagoglarning raqamli kompetensiyasi yetarli emasligi; • texnik infratuzilma cheklanganligi; • AI tizimlarining metodik integratsiyasi masalalari. Kelgusida: • boshlang‘ich ta’lim uchun milliy AI-platformalar yaratish; • o‘qituvchilarni qayta tayyorlash; • metakognitiv algoritmlarni takomillashtirish dolzarb vazifalardan hisoblanadi. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, metakognitiv texnologiyalarni sun’iy intellekt bilan integratsiya qilish o‘qish savodxonligini rivojlantirishda yuqori samaradorlikka ega. Raqamli iqtisodiyot sharoitida o‘quvchining mustaqil fikrlashi, axborotni tanqidiy tahlil qilishi va o‘z bilimini boshqarish kompetensiyasi ustuvor ahamiyat kasb etadi. Sun’iy intellekt esa bu jarayonni individuallashtirish va real vaqt rejimida pedagogik yordam ko‘rsatish imkonini beradi. Biroq quyidagi muammolar mavjud: • O‘qituvchilarning raqamli kompetensiyasi yetarli emasligi • Texnik infratuzilmaning cheklanganligi • AI tizimlarini metodik jihatdan to‘g‘ri integratsiya qilish zarurati Xulosa qilib aytganda, sun’iy intellekt asosidagi metakognitiv texnologiyalar boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida o‘qish va matnni tushunish savodxonligini rivojlantirishda samarali pedagogik vosita hisoblanadi. Tadqiqot natijalari AI asosidagi adaptiv ta’lim modeli o‘quvchilarning: • matnni chuqur anglash, • refleksiv fikrlash, • o‘z-o‘zini nazorat qilish, • tanqidiy tahlil qilish ko‘nikmalarini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatdi. Kelgusida ushbu modelni keng miqyosda joriy etish va metodik tavsiyalar ishlab chiqish dolzarb vazifa hisoblanadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Flavell, John H. (1979). Metacognition and cognitive monitoring: A new area of cognitive–developmental inquiry. American Psychologist, 34(10), 906–911. https://doi.org/10.1037/0003-066X.34.10.906 2. Zimmerman, Barry J.. (2002). Becoming a self-regulated learner: An overview. Theory Into Practice, 41(2), 64–70. 3. Pressley, Michael., & Afflerbach, Peter. (1995). Verbal protocols of reading: The nature of constructively responsive reading. Lawrence Erlbaum Associates. 4. OECD. (2019). PISA 2018 results (Volume I): What students know and can do. OECD Publishing. 5. OECD. (2021). 21st century readers: Developing literacy skills in a digital world. OECD Publishing. 6. Luckin, Rose., Holmes, W., Griffiths, M., & Forcier, L. B. (2016). Intelligence unleashed: An argument for AI in education. Pearson Education. 869

7. Holmes, Wayne., Bialik, M., & Fadel, C. (2019). Artificial intelligence in education: Promises and implications for teaching and learning. Center for Curriculum Redesign. 8. Vygotsky, Lev Semyonovich. (1978). Mind in society: The development of higher psychological processes. Harvard University Press. 9. Mayer, Richard E.. (2009). Multimedia learning (2nd ed.). Cambridge University Press. 10. World Bank. (2020). The COVID-19 pandemic: Shocks to education and policy responses. World Bank Group. 11. UNESCO. (2021). AI and education: Guidance for policy-makers. UNESCO Publishing. 12. Schraw, Gregory., & Dennison, R. S. (1994). Assessing metacognitive awareness. Contemporary Educational Psychology, 19(4), 460–475. 13. Hattie, John. (2009). Visible learning: A synthesis of over 800 meta-analyses relating to achievement. Routledge. 14. Anderson, Richard C.., & Pearson, P. D. (1984). A schema-theoretic view of basic processes in reading comprehension. In Handbook of Reading Research. Longman. 15. World Economic Forum. (2020). The future of jobs report 2020. WEF. RAQAMLI BANK BOSHQARUVI SHAROITIDA MIJOZLAR KONSENTRATSIYASI LIKVIDLILIK RISKINING STRUKTURAVIY OMILI SIFATIDA: O‘zbekiston TIJORAT BANKLARI TAHLILI Qodirov Azamatjon Baxodirovich, FarDTU, tayanch doktoranti, e-mail: azamattosan@mail.ru Annotatsiya. Mazkur maqolada tijorat banklarida kredit va depozitlar konsentratsiyasi likvidlilik riskining kredit riskidan mustaqil bo‘lgan strukturaviy omili sifatida nazariy va empirik jihatdan asoslanadi. 2021–2024-yillar davomida Universalbank ATB, Agrobank ATB, Biznesni rivojlantirish banki ATB hamda TIF Milliy bank ma’lumotlari asosida konsentratsiya dinamikasi tahlil qilindi. Tadqiqotda strukturaviy likvidlilik riskining transmissiya mexanizmi ochib berildi hamda sun’iy intellekt asosida konsentratsiya riskini real vaqt rejimida monitoring qilish modeli taklif etildi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, ayrim banklarda yirik mijozlar ulushining yuqoriligi rasmiy likvidlilik ko‘rsatkichlarida to‘liq aks etmaydigan yashirin likvidlilik xatarlarini shakllantirmoqda. Kalit so‘zlar: likvidlilik riski, mijozlar konsentratsiyasi, sun’iy intellekt, strukturaviy risk, LCR, NSFR, bank boshqaruvi. Kirish. So‘nggi yillarda global moliya tizimida yuz berayotgan transformatsiyalar, raqamli texnologiyalar va sun’iy intellektga asoslangan boshqaruv mexanizmlarining joriy etilishi bank faoliyatining barcha yo‘nalishlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Raqamli iqtisodiyot sharoitida moliyaviy barqarorlikni ta’minlashda risklarni samarali boshqarish masalasi alohida ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa, tijorat banklarida likvidlilik riskini boshqarish bank tizimi barqarorligini ta’minlashning muhim omillaridan biri hisoblanadi. Xalqaro bank amaliyotida likvidlilik risklarini boshqarish asosan Basel III doirasida joriy etilgan Liquidity Coverage Ratio (LCR) va Net Stable Funding Ratio (NSFR) kabi ko‘rsatkichlar orqali amalga oshiriladi. Ushbu indikatorlar 870

banklarning qisqa va uzoq muddatli likvidlilik barqarorligini baholashda muhim ahamiyatga ega bo‘lsa-da, amaliyot shuni ko‘rsatadiki, ular bank balansidagi barcha strukturaviy risk omillarini to‘liq aks ettirmaydi. Shunday omillardan biri sifatida yirik depozitorlar va qarz oluvchilarning konsentratsiyasi alohida ahamiyat kasb etadi. Agar bank resurs bazasining muhim qismi cheklangan miqdordagi mijozlarga to‘g‘ri kelsa, ularning moliyaviy xattiharakatlari bank likvidligiga sezilarli ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Natijada mijozlar konsentratsiyasi rasmiy likvidlilik ko‘rsatkichlarida to‘liq aks etmaydigan yashirin likvidlilik xatarlarini yuzaga keltiradi. Shu sababli ushbu omilni likvidlilik riskining mustaqil strukturaviy determinantlaridan biri sifatida o‘rganish muhim ilmiy va amaliy ahamiyatga ega. Raqamli bank boshqaruvi tizimining rivojlanishi ushbu muammoni yangi yondashuvlar asosida tahlil qilish imkonini bermoqda. Katta hajmdagi ma’lumotlar va mijozlar xatti-harakatlarini modellashtirish imkoniyatlari sun’iy intellekt texnologiyalari orqali risklarni real vaqt rejimida monitoring qilishga sharoit yaratmoqda. Mazkur tadqiqotda O‘zbekiston tijorat banklari misolida mijozlar konsentratsiyasining likvidlilik riskiga ta’siri tahlil qilinadi. Tadqiqot doirasida Universalbank ATB, Agrobank ATB, Biznesni rivojlantirish banki ATB hamda TIF Milliy banki ma’lumotlari asosida 2021–2024-yillarda kredit va depozitlar konsentratsiyasi dinamikasi o‘rganilib, konsentratsiya riskini aniqlash va boshqarish bo‘yicha yangi yondashuv taklif etiladi. Asosiy qism. Iqtisodiy boshqaruv samaradorligi bank tizimi barqarorligiga bevosita bog‘liq. Banklarning likvidlilik darajasi moliyaviy tizimning uzluksiz ishlashini ta’minlovchi asosiy omillardan biri hisoblanadi. So‘nggi yillarda LCR va NSFR kabi ko‘rsatkichlar joriy etilgan bo‘lsa-da, amaliy kuzatuvlar bank balansining strukturaviy xususiyatlari likvidlilik riskining haqiqiy darajasini to‘liq aks ettirmasligini ko‘rsatmoqda. Xususan, kredit va depozitlar konsentratsiyasi odatda kredit riskining tarkibiy qismi sifatida ko‘rib chiqiladi. Biroq yirik mijozlarga yuqori darajada bog‘liqlik bank likvidliligining pul oqimlari barqarorligiga bevosita ta’sir qiladi. Depozit bazasining katta qismi bir nechta yirik omonatchilar hissasiga to‘g‘ri kelishi yoki kredit portfelining muhim qismi cheklangan qarzdorlar qo‘lida jamlanishi pul oqimlari barqarorligini sezilarli darajada pasaytiradi. Sun’iy intellekt texnologiyalarining rivojlanishi bank risklarini aniqlash va prognozlash jarayonini yangi bosqichga olib chiqmoqda. Big data, tranzaksion tarixlar va mijozlar xatti-harakatiga oid dinamik ko‘rsatkichlar asosida mashinaviy o‘rganish algoritmlari risk omillarini an’anaviy statistik usullarga nisbatan tezroq va chuqurroq aniqlash imkonini beradi. Natijada yirik mijozlar ulushi, kredit portfeli konsentratsiyasi hamda depozit bazasi tuzilmasi real vaqt rejimida tahlil qilinishi mumkin. Bunday yondashuv likvidlilik shoklarining ehtimoliy manbalarini oldindan aniqlash, pul oqimlari volatilligini prognozlash va bank balansining strukturaviy 871

mo‘rtligini baholash imkonini beradi. Shu jihatdan mazkur tadqiqot “Sun’iy intellekt asosida iqtisodiy boshqaruvni optimallashtirish: samaradorlik, innovatsiya va barqaror rivojlanish” mavzusidagi ilmiy-amaliy anjuman yo‘nalishi bilan uyg‘unlashadi. Quyida 2021–2024-yillar davomida ayrim tijorat banklarida kredit konsentratsiyasi darajasini aks ettiruvchi jadval ma’lumotlari keltirilib, ularning likvidlilik riskiga ta’siri sun’iy intellekt asosidagi tahliliy yondashuv nuqtai nazaridan baholanadi. 1-jadval129 Yirik mijozlarga ajratilgan kreditlarning jami kreditlardagi konsentratsiyasi (2021-2024 yillar, mln. so‘mda) 31.12.2024 31.12.2023 31.12.2022 31.12.2021 Sana Universalbank Agrobank Biznesni rivojlantirish banki Milliy bank 10 10 1 10 Yirik mijozlarning jami kreditlari summasi 116 060,1 5 122 427,0 280 970,0 35 293 383,0 Jami kreditlardagi konsentratsiyasi, foizda Mijozlar soni 16,0 15,5 1,6 50,0 10 10 1 10 Yirik mijozlarning jami kreditlari summasi 194 264,6 8 347 906,0 220 433,0 42 423 572,0 Jami kreditlardagi konsentratsiyasi, foizda Mijozlar soni 21,7 18,1 1,1 45,7 10 1 10 Yirik mijozlarning jami kreditlari summasi 11 479 589,0 493 551,0 45 134 811,0 Jami kreditlardagi konsentratsiyasi, foizda Mijozlar soni 19,5 2,1 43,7 10 1 10 Yirik mijozlarning jami kreditlari summasi 13 367 927,0 621 413,0 44 339 815,0 Jami kreditlardagi konsentratsiyasi, foizda 19,6 2,4 39,8 Ko'rsatkichlar Mijozlar soni Jadval ma’lumotlari tahlili shuni ko‘rsatadiki, 2021-yilda ayrim tijorat banklarida kredit portfelining yirik qarzdorlarga yuqori darajada konsentratsiyalashuvi kuzatilgan. Xususan, TIF Milliy bankda yirik kredit oluvchilar ulushi qariyb 50 foiz atrofida shakllangan bo‘lsa, Universalbank ATB hamda Agrobank ATBda mazkur ko‘rsatkich 15–16 foiz diapazonida qayd etilgan. Biznesni rivojlantirish banki ATBda esa alohida yirik mijozga to‘g‘ri keluvchi kredit ulushi 1,6 foizni tashkil qilgan. Jadval ma’lumotlari tijorat banklarining rasmiy veb-saytlarida e’lon qilingan auditorlik xulosalari asosida muallif tomonidan umumlashtirilib va tizimlashtirilib tayyorlandi. 129 872

2021–2024-yillar davomida ayrim banklarda kredit konsentratsiyasi nisbatan pasayish tendensiyasini namoyon etgan bo‘lsa-da, tizimli jihatdan yirik qarzdorlarga bog‘liqlik to‘liq bartaraf etilmagan. Bu esa bank balansining aktiv tomonida strukturaviy risk komponentining saqlanib qolayotganini anglatadi. Kredit konsentratsiyasining likvidlilik riskiga ta’siri kredit riskidan farqli ravishda, pul oqimlari barqarorligi orqali namoyon bo‘ladi. Agar kredit portfelining muhim qismi bir nechta yirik qarzdorlarga to‘plangan bo‘lsa, ushbu qarzdorlarning moliyaviy ahvoli yomonlashgan taqdirda kredit to‘lovlarida kechikishlar, restrukturizatsiya yoki defolt holatlari yuzaga kelishi ehtimoli ortadi. Natijada bankning rejalashtirilgan pul tushumlari (expected inflows) qisqaradi yoki kechiktiriladi. Shunday qilib, kredit konsentratsiyasi nafaqat kredit riskining oshishiga, balki kutilayotgan pul oqimlarining barqarorligi pasayishi orqali likvidlilik riskining aktiv tomondagi strukturaviy manbai sifatida namoyon bo‘ladi. Bu holat bank balansining moslashuvchanligini kamaytiradi hamda likvidlilikning asosiy me’yoriy ko‘rsatkichlari — LCR va NSFR (Likvidlilikni qoplash koeffitsienti va Sof barqaror moliyalashtirish koeffitsienti)ga bilvosita, ammo tizimli ta’sir ko‘rsatishi mumkin. 2-jadval130 Tijorat banklarida yirik mijozlarning hisob raqam qoldiqlari ulushining jami mijozlar hisob raqamlar qoldiqlaridagi konsentratsiyasi (2021–2024-yillar, mln. so‘mda) Sana Ko'rsatkichlar Agrobank Biznesni rivojlantirish banki Milliy bank 10 10 10 5 679 081,0 1 980 244,0 11 630 453,0 46,0 47,5 52,3 4 10 10 10 194 448,4 6 335 231,0 1 920 226,0 24 499 111,0 13,4 46,0 39,1 60 3 10 10 10 235 319,7 5 981 263,0 2 528 369,0 16 886 893,0 13,5 38,0 42,7 50 4 10 10 10 407 558,9 8 341 827,0 2 500 733,0 16 692 607,0 Universal bank 31.12.202 4 31.12.2023 31.12.2022 31.12.2021 Mijozlar soni Yirik mijozlarning jami hisob raqamlari summasi Jami hisob raqamlardagi konsentratsiyasi, foizda Mijozlar soni Yirik mijozlarning jami hisob raqamlari summasi Jami hisob raqamlardagi konsentratsiyasi, foizda Mijozlar soni Yirik mijozlarning jami hisob raqamlari summasi Jami hisob raqamlardagi konsentratsiyasi, foizda Mijozlar soni Yirik mijozlarning jami hisob raqamlari summasi Jadval ma’lumotlari tijorat banklarining rasmiy veb-saytlarida e’lon qilingan auditorlik xulosalari asosida muallif tomonidan umumlashtirilib va tizimlashtirilib tayyorlandi. 130 873

Jami hisob raqamlardagi konsentratsiyasi, foizda 16,4 40,2 38,7 43,0 Jadval ma’lumotlaridan ko‘rish mumkinki, 2021–2024-yillar davomida ayrim tijorat banklarida depozit bazasi yirik omonatchilar hisobiga yuqori darajada konsentratsiyalashgan. Xususan, TIF Milliy bankda ayrim yillarda yirik mijozlar ulushi 50 foizdan yuqori darajada shakllangan bo‘lsa, Agrobank ATB va Biznesni rivojlantirish banki ATBda ushbu ko‘rsatkich 38–47 foiz diapazonida kuzatilgan. Universalbank ATBda esa konsentratsiya nisbatan past bo‘lsa-da, o‘sish tendensiyasi qayd etilgan. Depozit konsentratsiyasining likvidlilik riskiga ta’siri kredit konsentratsiyasidan farqli ravishda majburiyatlar tomoni orqali namoyon bo‘ladi. Agar depozit bazasining muhim qismi bir nechta yirik omonatchilarga tegishli bo‘lsa, ularning likvidlikka bo‘lgan ehtiyoji, foiz stavkalari o‘zgarishi yoki bankka nisbatan ishonch darajasining pasayishi natijasida mablag‘larni qisqa muddat ichida qaytarib olish ehtimoli ortadi. Mazkur muammoni bartaraf etish maqsadida tadqiqot doirasida mijozlar konsentratsiyasini likvidlilik risklarini boshqarishning mustaqil elementi sifatida baholashga asoslangan soddalashtirilgan amaliy boshqaruv mexanizmini taklif etamiz. Ushbu mexanizm banklar tomonidan murakkab modellarni qo‘llamasdan, mavjud balans va portfel ma’lumotlari asosida tezkor joriy etilishi mumkin. 1-bosqich. Mijozlar konsentratsiyasini soddalashtirilgan baholash Birinchi bosqichda bank majburiyatlari va aktivlari tarkibida yirik mijozlar ulushi aniqlanadi. Bunda mijozlar konsentratsiyasi Top-10 yirik omonatchilar va Top-10 yirik kredit oluvchilar ulushi orqali baholanadi. Yirik omonatchilar konsentratsiyasi quyidagi formula asosida aniqlanadi: 𝑪𝑹𝑫 = ∑10 i=1 Depoziti Jami depozitlar ×100% Yirik kredit oluvchilar konsentratsiyasi esa quyidagicha hisoblanadi: CRL = ∑10 i=1 Kreditj Jami kreditlar ×100% Bank likvidligiga eng yuqori bosimni keltirib chiqaruvchi yo‘nalishni aniqlash maqsadida konsentratsiyaning yakuniy ko‘rsatkichi quyidagicha belgilanadi: CI=max(𝑪𝑹𝑫 , 𝑪𝑹𝑳 ) Mazkur ko‘rsatkich bankning yirik mijozlar bilan bog‘liq potensial likvidlik shoklariga umumiy sezgirligini ifodalaydi. 2-bosqich. Konsentratsiya darajasiga mos qo‘shimcha likvidlilik buferlarini belgilash Ikkinchi bosqichda aniqlangan CI ko‘rsatkichi asosida bank tomonidan LCR va NSFR uchun ixtiyoriy qo‘shimcha likvidlilik buferlari belgilanadi. Amaliyot uchun qulaylik yaratish maqsadida konsentratsiya darajalari zonalarga ajratiladi: 874

Mazkur zonalarga mos ravishda qo‘shimcha likvidlilik buferlari quyidagicha belgilanishi mumkin: 3-jadval Konsentratsiya indeksiga (CI) asoslangan qo‘shimcha likvidlilik buferlari shkalasi131 Ko‘rsatkichlar Konsentratsiya darajalari Qo‘shimcha bufer CI≤20% past konsentratsiya, qo‘shimcha 0% bufer talab etilmaydi 20%<CI≤30% o‘rta konsentratsiya 1% 30%<CI≤40% yuqori konsentratsiya 2% CI≤40% juda yuqori konsentratsiya 3% 3-bosqich. Kengaytirilgan LCR va NSFR talablarini aniqlash Aniqlangan konsentratsiya buferi asosida bank uchun kengaytirilgan likvidlilik talabları quyidagi sodda formulalar orqali hisoblanadi: 𝑳𝑪𝑹∗ = 𝑳𝑪𝑹𝒎𝒊𝒏 + 𝑩𝒖𝒇𝒆𝒓 (𝑪𝑰) 𝑵𝑺𝑭𝑹∗ = 𝑵𝑺𝑭𝑹𝒎𝒊𝒏 + 𝑩𝒖𝒇𝒆𝒓 (𝑪𝑰) bu yerda: LCRmin, NSFRmin — Markaziy bank tomonidan belgilangan minimal prudensial talablar; • LCR∗, NSFR∗ — mijozlar konsentratsiyasi hisobga olingan kengaytirilgan ichki likvidlilik me’yorlari. Mazkur formulalar banklarga yirik mijozlar bilan bog‘liq likvidlik xatarlarini murakkab stress-testlarsiz ham tezkor baholash va kompensatsiya qilish imkonini beradi. Taklif etilgan mexanizm tijorat banklarida mijozlar konsentratsiyasining likvidlilikka real ta’sirini oddiy va tushunarli ko‘rsatkichlar asosida baholash, konsentratsiya darajasi oshgan sari LCR va NSFR bo‘yicha qo‘shimcha likvidlilik buferlarini shakllantirish orqali bank likvidligining kutilmagan pul oqimi shoklariga bardoshliligini kuchaytirish imkonini beradi. Natijada mijozlar konsentratsiyasi bank faoliyatini cheklovchi qat’iy limitlar orqali emas, balki qo‘shimcha likvidlilik zaxiralari bilan kompensatsiya qilinadigan va boshqariladigan risk manbaiga aylantiriladi. Xulosa. 2021–2024-yillar bo‘yicha kredit va depozit konsentratsiyasi dinamikasi shuni ko‘rsatadiki, ayrim tijorat banklarida balansning aktiv va majburiyat tomonida yirik mijozlarga yuqori darajada bog‘liqlik saqlanib qolmoqda. Kredit konsentratsiyasi kutilayotgan pul tushumlarining barqarorligini pasaytirsa, depozit konsentratsiyasi pul chiqimlari volatilligini oshiradi. Har ikki holatda ham bank likvidliligining oqim komponenti sezgirligi kuchayadi. Kredit portfeli yirik qarzdorlarga to‘plangan sharoitda ularning moliyaviy ahvoli yomonlashishi kutilayotgan tushumlarning qisqarishiga olib kelishi • 131 Muallifning shaxsiy ishlanmasi 875

mumkin. Bu esa sof likvidlilik pozitsiyani yomonlashtirib, yuqori likvid aktivlarga bo‘lgan ehtiyojni oshiradi. Depozit bazasi yirik omonatchilarga konsentratsiyalashgan sharoitda esa mablag‘larning bir vaqtning o‘zida qaytarib olinishi ehtimoli ortadi va sof pul chiqimlari keskin oshishi mumkin. Mazkur jarayonlar LCR (Likvidlilikni qoplash koeffitsienti) va NSFR (Sof barqaror moliyalashtirish koeffitsienti) ko‘rsatkichlariga bilvosita va tizimli ta’sir ko‘rsatadi. LCR sof pul chiqimlarining oshishi orqali qisqa muddatda pasayishi mumkin bo‘lsa, NSFR aktiv va majburiyatlar tarkibidagi strukturaviy nomutanosibliklar tufayli o‘rta va uzoq muddatda bosim ostida qoladi. Shunday qilib, konsentratsiya darajasi rasmiy me’yoriy ko‘rsatkichlarda to‘liq aks etmaydigan yashirin strukturaviy likvidlilik riskini shakllantiradi. Yuqoridagilar asosda quyidagicha ilmiy xulosa qilish mumkin: tijorat banklarida kredit va depozit konsentratsiyasi darajasiga mutanosib ravishda qo‘shimcha likvidlilik buferini shakllantirish zarur. Ushbu bufer bankning mavjud HQLA portfelidan tashqari, konsentratsiya koeffitsientining oshishiga qarab differensial tarzda kalibrlanishi lozim. Ya’ni konsentratsiya darajasi oshgan sari qo‘shimcha likvidli aktivlar zaxirasi ham oshib borishi kerak. Mazkur yondashuv: • balansning strukturaviy mo‘rtligini kamaytiradi, • pul oqimlari volatilligiga nisbatan bankni barqarorroq qiladi, • LCR va NSFR ko‘rsatkichlarining stress sharoitidagi pasayish ehtimolini kamaytiradi, • kontrsiklik boshqaruv mexanizmini kuchaytiradi. Natijada qo‘shimcha likvidlilik buferi bankning nafaqat me’yoriy talablarni bajarishini, balki yashirin strukturaviy risklarga nisbatan chidamliligini ta’minlovchi muhim instrument sifatida namoyon bo‘ladi. Adabiyotlar ro‘yxati: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 11-sentyabrdagi PF–3270-sonli “Oʻzbekiston — 2030” strategiyasi toʻgʻrisidagi Farmoni. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 12-sentyabrdagi PQ–3270-sonli “Respublika bank tizimini yanada rivojlantirish va barqarorligini oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Qarori . 3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 23-martdagi PQ–3620-sonli “Bank xizmatlari ommabopligini oshirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi Qarori. 4. “Tijorat banklarining likvidliligini boshqarishga qo‘yiladigan talablar to‘g‘risidagi Nizom” (MB Boshqaruvining 2015-yil 22-iyuldagi 19/14-son qarori; ro‘yxat raqami 2709) — oxirgi o‘zgartirishlar: 2709-6 (2024-yil 7-fevral). 5. Basel Committee on Banking Supervision. Basel III: The Liquidity Coverage Ratio and liquidity risk monitoring tools. 6. Mishkin, F. S. (2019). The economics of money, banking, and financial markets (12th ed.). Pearson Education. 876

7. Kodirov, A. B., Improving Liquidity Risk Management Mechanisms in Commercial Banks of Uzbekistan, American Journal of Economics and Business Management, Vol. 8 Issue 11 | pp. 5904-5909| ISSN: 2576-5973. RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA MENEJMENT TIZIMI VA IQTISODIYOTNING RIVOJLANISHI Raximova Shohsanam Usmonali qizi, FarDTU, Ishlab chiqarishda boshqaruvi fakulteti, Oliy matematika kafedrasi assistenti raximova.shohsanam1993@gmail.com Annotatsiya. Mazkur tezisda raqamli iqtisodiyotning zamonaviy boshqaruv tizimi va iqtisodiy rivojlanish jarayonlaridagi o‘rni hamda ahamiyati tahlil qilinadi. Raqamli texnologiyalar asosida iqtisodiy jarayonlarni optimallashtirish, menejment tizimini takomillashtirish va samaradorlikni oshirish masalalari yoritiladi. Shuningdek, sun’iy intellekt, katta ma’lumotlar (Big Data), elektron tijorat, raqamli platformalar kabi texnologiyalarning iqtisodiyot va boshqaruv tizimiga ta’siri ilmiy jihatdan asoslab beriladi. Raqamli iqtisodiyot sharoitida tashkilotlar faoliyatini samarali boshqarish, innovatsion rivojlanishni ta’minlash hamda iqtisodiy raqobatbardoshlikni oshirishning muhim omillari ko‘rsatib beriladi. Kalit so‘zlar: raqamli iqtisodiyot, menejment, innovatsion rivojlanish, raqamli texnologiyalar, elektron tijorat, sun’iy intellekt, iqtisodiy samaradorlik. Аннотация. В данной статье анализируется роль и значение цифровой экономики в современных системах управления и процессах экономического развития. Рассматриваются вопросы оптимизации экономических процессов на основе цифровых технологий, совершенствования системы менеджмента и повышения эффективности управления. Также научно обосновывается влияние таких технологий, как искусственный интеллект, большие данные (Big Data), электронная коммерция и цифровые платформы, на экономику и систему управления. В условиях цифровой экономики особое внимание уделяется эффективному управлению организациями, обеспечению инновационного развития и повышению экономической конкурентоспособности. Ключевые слова: цифровая экономика, менеджмент, инновационное развитие, цифровые технологии, электронная коммерция, искусственный интеллект, экономическая эффективность. Abstract. This thesis analyzes the role and importance of the digital economy in modern management systems and economic development processes. It examines the optimization of economic processes based on digital technologies, the improvement of management systems, and the increase of operational efficiency. The study also highlights the impact of technologies such as artificial intelligence, big data, e-commerce, and digital platforms on economic development and management practices. In the context of the digital economy, particular attention is given to effective organizational management, innovation-driven development, and the enhancement of economic competitiveness. Keywords: digital economy, management, innovative development, digital technologies, e-commerce, artificial intelligence, economic efficiency. Kirish. So‘nggi yillarda raqamli texnologiyalar iqtisodiyotning barcha sohalariga chuqur kirib bormoqda. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining jadal rivojlanishi natijasida iqtisodiy jarayonlarni boshqarish usullari tubdan o‘zgarib bormoqda. Raqamli iqtisodiyot nafaqat iqtisodiy faoliyatni avtomatlashtirish, balki boshqaruv tizimini ham yangi bosqichga olib chiqmoqda. 877

Raqamli iqtisodiyot — bu iqtisodiy faoliyatda raqamli texnologiyalar, internet, axborot tizimlari va ma’lumotlarni qayta ishlash texnologiyalaridan keng foydalanishga asoslangan iqtisodiy tizimdir. Bugungi kunda dunyo mamlakatlari iqtisodiy rivojlanish strategiyalarida raqamli transformatsiyani asosiy ustuvor yo‘nalish sifatida belgilamoqda. Raqamli iqtisodiyot menejment tizimini yanada samarali tashkil etish, resurslardan oqilona foydalanish hamda iqtisodiy jarayonlarni tezkor boshqarish imkonini beradi. Raqamli iqtisodiyot tushunchasi va uning iqtisodiy rivojlanishdagi ahamiyati Raqamli iqtisodiyot — bu iqtisodiy faoliyatni raqamli texnologiyalar orqali amalga oshirish va boshqarish jarayonidir. Bu jarayon internet texnologiyalari, sun’iy intellekt, katta ma’lumotlar, blokcheyn va boshqa innovatsion texnologiyalar asosida rivojlanadi. Raqamli iqtisodiyotning asosiy xususiyatlari quyidagilardan iborat: • iqtisodiy jarayonlarning avtomatlashtirilishi; • ma’lumotlar asosida qaror qabul qilish; • elektron tijoratning rivojlanishi; • innovatsion texnologiyalarning keng joriy etilishi; • global iqtisodiy integratsiyaning kuchayishi. Raqamli iqtisodiyot iqtisodiy rivojlanishni tezlashtiradi, ishlab chiqarish samaradorligini oshiradi hamda yangi ish o‘rinlari yaratilishiga yordam beradi. Shu bilan birga, iqtisodiyotda raqobat muhitini kuchaytiradi. Raqamli iqtisodiyot sharoitida menejment tizimining rivojlanishi Raqamli iqtisodiyot menejment tizimiga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Zamonaviy tashkilotlar o‘z faoliyatida raqamli boshqaruv tizimlaridan foydalanmoqda. Raqamli menejment quyidagi afzalliklarga ega: • boshqaruv jarayonlarini avtomatlashtirish; • ma’lumotlar asosida strategik qaror qabul qilish; • biznes jarayonlarni optimallashtirish; • tashkilot faoliyati samaradorligini oshirish. Masalan, ERP tizimlari, CRM platformalari va analitik dasturlar tashkilotlarda menejment jarayonlarini sezilarli darajada takomillashtiradi. Shuningdek, raqamli menejment orqali tashkilotlar mijozlar bilan aloqalarni samarali yo‘lga qo‘yishlari mumkin. Bu esa xizmat ko‘rsatish sifatini oshirishga yordam beradi. Raqamli texnologiyalarning iqtisodiyotga ta’siri. Raqamli texnologiyalar iqtisodiy rivojlanishning muhim omillaridan biri hisoblanadi. Ayniqsa quyidagi texnologiyalar iqtisodiyotga katta ta’sir ko‘rsatmoqda. Sun’iy intellekt: Sun’iy intellekt iqtisodiy jarayonlarni tahlil qilish, prognozlash va boshqarishda keng qo‘llanilmoqda. U ishlab chiqarish samaradorligini oshirish hamda resurslardan oqilona foydalanish imkonini beradi. 878