Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot

oshiradi. Xususan, World Economic Forum hisobotlarida sun’iy intellekt texnologiyalari to‘rtinchi sanoat inqilobining asosiy drayveri sifatida e’tirof etilgan. Shu bois sun’iy intellektning raqamli iqtisodiyotdagi o‘rni va milliy raqobatbardoshlikka ta’sirini ilmiy jihatdan tahlil qilish dolzarb masaladir. Asosiy qism. So‘nggi yillarda raqamli iqtisodiyotning jahon yalpi ichki mahsulotidagi ulushi izchil ortib bormoqda. Turli xalqaro tahlillarga ko‘ra, raqamli iqtisodiyot global YAIMning qariyb 15–20 foizini tashkil etmoqda, rivojlangan mamlakatlarda esa bu ko‘rsatkich 30 foizdan yuqori. Masalan, Janubiy Koreya, Singapur va Estoniya kabi davlatlarda elektron hukumat va raqamli xizmatlar keng joriy etilishi natijasida davlat xizmatlarining 90 foizdan ortig‘i onlayn shaklga o‘tkazilgan. Bu esa byurokratik xarajatlarni kamaytirib, biznes yuritish qulayligini sezilarli darajada oshirgan. Mazkur tajriba shuni ko‘rsatadiki, raqamlashtirish jarayoni avvalo mustahkam raqamli infratuzilmaga tayanadi. Shu nuqtai nazardan, raqamli infratuzilmaning rivojlanishi milliy iqtisodiyot raqobatbardoshligining asosiy omili hisoblanadi [4]. Xalqaro statistika ma’lumotlariga ko‘ra, internet foydalanuvchilari ulushi 80 foizdan yuqori bo‘lgan mamlakatlarda mehnat unumdorligi o‘rtacha 25–30 foizga yuqori. 5G texnologiyalarini joriy etish sanoat ishlab chiqarishida avtomatlashtirish darajasini keskin oshirib, logistika va transport xarajatlarini 10–15 foizga kamaytirishi mumkin. Ayniqsa, raqamli infratuzilmaning kengayishi kichik va o‘rta biznes subyektlari uchun yangi imkoniyatlar yaratadi, chunki elektron tijorat platformalari orqali mahsulotlarni xalqaro bozorlarga chiqarish jarayoni soddalashadi. Biroq infratuzilmaning o‘zi yetarli emas — undan samarali foydalanish uchun malakali inson kapitali zarur. Shu bois inson kapitalini rivojlantirish raqamli transformatsiyaning markaziy omillaridan biri hisoblanadi [2]. UNESCO ma’lumotlariga ko‘ra, STEM yo‘nalishidagi mutaxassislar ulushi yuqori bo‘lgan mamlakatlarda innovatsion mahsulotlar eksporti ikki baravar tez o‘sadi. Raqamli ko‘nikmalarga ega ishchi kuchi ishlab chiqarish samaradorligini oshirib, yuqori qo‘shilgan qiymat yaratadi. Masalan, sun’iy intellektdan foydalanish ishlab chiqarish jarayonlarida nosozliklarni oldindan aniqlash imkonini berib, texnik xizmat xarajatlarini 20–30 foizga qisqartiradi. Demak, bilim va texnologiya uyg‘unligi innovatsion rivojlanish uchun zamin yaratadi. Innovatsion muhitni shakllantirish esa inson kapitali va infratuzilmaning mantiqiy davomi sifatida namoyon bo‘ladi. World Intellectual Property Organization tomonidan e’lon qilinadigan Global Innovation Index reytingida yuqori o‘rinlarni egallagan davlatlarda ilmiy-tadqiqot xarajatlari YAIMning 2–4 foizini tashkil etadi. Bu esa yuqori texnologiyali mahsulotlar ulushining ortishiga va eksport salohiyatining kengayishiga xizmat qiladi. Startap ekotizimining rivojlanishi venchur kapital oqimini ko‘paytirib, yangi ish o‘rinlari yaratilishini ta’minlaydi. Bunday jarayonlar iqtisodiyotning tarkibiy diversifikatsiyasini chuqurlashtiradi. 499

Raqamli transformatsiya samaradorligi institutsional muhit bilan chambarchas bog‘liq [3]. Xususan, Birlashgan Millatlar Tashkiloti tomonidan tuziladigan Elektron hukumat rivojlanish indeksida yuqori o‘rinlarni egallagan davlatlarda investitsion jozibadorlik yuqori bo‘lib, xorijiy investitsiyalar oqimi barqaror o‘sib boradi. Elektron davlat xizmatlari joriy etilishi natijasida davlat va biznes o‘rtasidagi munosabatlar shaffoflashadi, tranzaksiya xarajatlari kamayadi hamda korrupsiya xavfi qisqaradi. Natijada iqtisodiy muhitning barqarorligi va prognoz qilinuvchanligi kuchayadi. Yuqoridagi omillar uyg‘unligi O‘zbekistonda ham bosqichma-bosqich shakllanmoqda. So‘nggi yillarda mamlakatda internet qamrovi kengayib, aholining raqamli xizmatlarga kirish imkoniyati sezilarli darajada oshdi. Elektron hukumat tizimi doimiy ravishda takomillashib, davlat xizmatlarining minglab turlari onlayn formatga o‘tkazildi. Natijada, byurokratik jarayonlar soddalashdi, fuqarolar va biznes subyektlari uchun xizmat ko‘rsatish tezligi va sifatida sezilarli yaxshilanish kuzatildi. Shu bilan birga, raqamli transformatsiya kichik va o‘rta biznes subyektlari uchun yangi imkoniyatlar yaratmoqda, chunki elektron tijorat platformalari orqali mahsulotlarni xalqaro bozorlarga chiqarish jarayoni ancha soddalashdi. O‘zbekiston Respublikasi Raqamli texnologiyalar vazirligi tashabbusi bilan IT-parklar faoliyati yo‘lga qo‘yilib, mamlakatda IT-eksport hajmi yil sayin oshib bormoqda. IT-parklar nafaqat yuqori texnologiyali startaplarni qo‘llab-quvvatlaydi, balki yosh mutaxassislarni malaka oshirish va innovatsion loyihalarni ishlab chiqish imkoniyati bilan ta’minlaydi. Shu orqali raqamli iqtisodiyotning tarkibiy elementlari – texnologik infratuzilma va inson kapitali – bir-birini to‘ldirib, milliy iqtisodiy raqobatbardoshlikni oshirishga xizmat qilmoqda. Ayni paytda, O‘zbekistonning “O‘zbekiston – 2030” strategiyasi mamlakatning raqamli transformatsiya va innovatsion rivojlanish yo‘nalishlarini tizimli qo‘llab-quvvatlashni maqsad qilgan [1] . Strategiya doirasida STEM ta’limi va ilmiy-tadqiqot dasturlari rivojlantirilmoqda, investitsion tashabbuslar kengaytirilmoqda, shuningdek, startap ekotizimi va venchur kapital oqimi faol qo‘llab-quvvatlanmoqda. Bu jarayonlar iqtisodiyotning yuqori qo‘shilgan qiymat yaratish salohiyatini oshirish, yangi ish o‘rinlarini yaratish va global raqobatbardoshlikni mustahkamlashga xizmat qiladi. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Demak, raqamlashtirish jarayonlari xarajatlarni kamaytiradi, biznes yuritish qulayligini oshiradi va yuqori qo‘shilgan qiymat yaratish imkonini beradi. Shu nuqtai nazardan, raqamli transformatsiya sharoitida milliy iqtisodiyotning raqobatbardoshligini oshirish uchun quyidagilarni amalga oshirish maqsadga muvofiq bo‘ladi: - tezkor internet qamrovi va bulutli texnologiyalarni joriy etish orqali sanoat ishlab chiqarishi va xizmat ko‘rsatish samaradorligini oshirish; - raqamli ko‘nikmalarni targ‘ib qiluvchi ta’lim dasturlarini kengaytirish, mutaxassislar malakasini oshirish va ularni raqamli iqtisodiyotga moslashtirish; 500

- elektron hukumat va shaffof davlat xizmatlarini rivojlantirish, byurokratik jarayonlarni soddalashtirish va korrupsiyani kamaytirish orqali investitsion muhitni yaxshilash; - raqamli to‘lov tizimlari va fintech yechimlarini keng joriy etish orqali kichik va o‘rta biznesning xalqaro bozorlarga chiqishini osonlashtirish. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Shavkat Mirziyoyev. (2023). O‘zbekiston – 2030 strategiyasi to‘g‘risida. Toshkent. 2. Abdurahmonov Q. (2021). Raqamli iqtisodiyot. Darslik. Toshkent: Iqtisodiyot nashriyoti. 3. Alimov R., & Jo‘rayev N. (2023). Raqamli transformatsiya va iqtisodiy rivojlanish. Darslik. Toshkent: Iqtisodiyot. 4. Tashpulatov S. (2022). Axborot iqtisodiyoti va raqamli texnologiyalar. O‘quv qo‘llanma. Toshkent: Tafakkur. RAQAMLI PLATFORMALAR SHAROITIDA OZIQ-OVQAT MAHSULOTLARI BOZORIDA MARKETING TADQIQOTLARINI O‘TKAZISH Murtozayeva Dilnoza Boboniyoz qizi, UMFT “Iqtisodiyot” kafedrasi professor v.b., nnoza80@gmail.com Annotatsiya. Mazkur maqolada raqamli iqtisodiyot sharoitida oziq-ovqat mahsulotlari bozorida marketing tadqiqotlarini rivojlantirish masalalari tahlil qilinadi. Xususan, raqamli platformalar, elektron savdo tizimlari, onlayn iste’molchi xatti-harakatlari hamda katta hajmdagi ma’lumotlar asosida bozor kon’yunkturasini o‘rganishning zamonaviy yondashuvlari ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot jarayonida oziq-ovqat mahsulotlari bozorida marketing tadqiqotlarini amalga oshirishda raqamli texnologiyalarning ahamiyati, ularning ma’lumotlarni yig‘ish, qayta ishlash va tahlil qilish jarayonidagi roli asoslab beriladi. Shuningdek, raqamli platformalar asosida marketing tadqiqotlarini tashkil etish va rivojlantirishning metodologik jihatlari yoritilib, oziq-ovqat mahsulotlari bozorida marketing qarorlarini qabul qilish samaradorligini oshirish bo‘yicha ilmiy taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan. Kalit so‘zlar: raqamli platformalar, oziq-ovqat bozori, marketing tadqiqotlari, raqamli marketing, elektron savdo. Аннотация. В данной статье рассматриваются вопросы развития маркетинговых исследований на рынке продовольственных товаров в условиях цифровых платформ. Особое внимание уделяется использованию цифровых технологий, электронных торговых систем и анализа больших данных для изучения конъюнктуры рынка и поведения потребителей. В ходе исследования обоснована роль цифровых платформ в процессе сбора, обработки и анализа маркетинговой информации. Также раскрываются методологические аспекты организации маркетинговых исследований на рынке продовольственных товаров на основе цифровых платформ. По результатам исследования предложены научные рекомендации по повышению эффективности принятия маркетинговых решений в условиях цифровой экономики. Ключевые слова: цифровые платформы, рынок продовольственных товаров, маркетинговые исследования, цифровой маркетинг, электронная коммерция. Abstract. This article examines the development of marketing research in the food products market within the context of digital platforms. Particular attention is paid to the application of digital technologies, e-commerce systems, and Big Data analytics in studying 501

market conditions and consumer behavior. The study substantiates the role of digital platforms in collecting, processing, and analyzing marketing information. In addition, the methodological aspects of organizing marketing research in the food products market based on digital platforms are explored. The research also proposes scientific recommendations aimed at improving the effectiveness of marketing decision-making in the digital economy environment. Keywords: digital platforms, food market, marketing research, digital marketing, ecommerce. Kirish. Oziq-ovqat mahsulotlari bozori har bir mamlakat iqtisodiyotining strategik sektori hisoblanadi. Aholi turmush darajasi va oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash ushbu bozor barqarorligiga bevosita bog‘liq bo‘lib, O‘zbekistonda oziqovqat mahsulotlari narxlari va ularga sarflanadigan xarajatlar aholining byudjetida muhim ulushga ega ekanligi bu – oila byudjetining taxminan 30 % oziq-ovqat xarajatlariga sarflanishidan dalolat beradi[1]. Bu ko‘rsatkich mintaqadagi boshqa davlatlar qatorida yuqori darajada bo‘lib, masalan, Tojikistonda 37,1 %, Qirg‘izistonda 41,7%ni tashkil etsa, qo‘shni Qozog‘istonda hatto 50 %dan oshadi[1]. Ta’kidlash joizki, rivojlangan davlatlarda oziq-ovqatning iste’mol xarajatlaridagi ulushi ancha past – masalan, AQShda atigi 6,7 % atrofida[2]. Ayni paytda, mamlakat oziq-ovqat ta’minotida hali to‘liq o‘zini o‘zi ta’minlashga erishmagan – O‘zbekiston oziq-ovqat mahsulotlari bo‘yicha sof importyor mamlakat bo‘lib, yillik savdo saldosi taxminan 500 mln AQSh dollarini tashkil etadi[3]. Xususan, import qilinadigan oziq-ovqatning 60% dan ortig‘ini don, o‘simlik yog‘i, shakar kabi yuqori kaloriyali asosiy mahsulotlar tashkil etadi[3]. Bu toifadagi mahsulotlarda mamlakat ichki talabi asosan tashqi bozordan qondirilayotgani sababli, xalqaro narxlar o‘zgarishi va logistika uzilishlari ichki bozorda narxlar beqarorligiga olib kelishi mumkin. Bunday sharoitda oziq-ovqat bozori kon’yunkturasini doimiy o‘rganib borish va ishonchli marketing tadqiqotlarini olib borish juda muhimdir. Marketing tadqiqotlari bozordagi talab va taklif, narx dinamikasi, iste’molchilar xatti-harakatlari, raqobatchilar faoliyati to‘g‘risida tizimli ma’lumot to‘plash va tahlil qilishga imkon beradi. Ayniqsa, oziq-ovqat bozorida narxlarning barqarorligi va mahsulot yetkazib berish zanjirining uzluksizligini ta’minlash uchun marketing tadqiqotlari natijalari ilmiy asoslangan qarorlar qabul qilishga xizmat qiladi. Shu bois, O‘zbekistonda oziqovqat mahsulotlari bozorida marketing tadqiqotlarini o‘tkazish metodologiyasini takomillashtirish masalasi dolzarb ahamiyat kasb etadi. Asosiy qism. O‘zbekiston oziq-ovqat bozori so‘nggi yillarda jadal o‘sib borayotgan bozor bo‘lib, bunda ichki ishlab chiqarish hajmlari, narxlar dinamikasi va iste’molchilar tuzilmasida muhim o‘zgarishlar kuzatilmoqda. Oziq-ovqat sanoati iqtisodiyotning muhim tarmog‘i bo‘lib, sanoat ishlab chiqarishida sezilarli ulushga ega. 2025-yil yakunlariga ko‘ra, jami sanoat mahsulotlari ishlab chiqarishida iste’mol tovarlarining ulushi 28,8 %ni tashkil etdi[4]. Iste’mol tovarlari tarkibida oziq-ovqat mahsulotlarining ulushi 37,4 %ga teng bo‘lib, nooziq-ovqat mahsulotlari ulushi 62,6 %ni tashkil etdi[4]. 502

Iste’mol bozorida oziq-ovqat sektori muhim o‘rin tutadi – ishlab chiqariladigan iste’mol tovarlarining uchdan biridan ko‘prog‘ini oziq-ovqat mahsulotlari tashkil etadi. 2025-yilda oziq-ovqat sanoati ishlab chiqarishi hajmi o‘tgan yilga nisbatan 6,2 %ga oshgan bo‘lib, bu sohaning o‘sish sur’ati sanoatdagi o‘rtacha o‘sishga yaqin bo‘ldi. Xususan, 2025-yilda qayta ishlash sanoati tarkibida oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarishining fizik hajm indeksi 106,2%ni tashkil etdi[4]. Bu o‘sish aholining oziq-ovqat mahsulotlariga bo‘lgan talabining yuqoriligi va ichki ishlab chiqarishning ushbu talabni qondirish yo‘lida oshib borayotganini ko‘rsatadi. Biroq, oziq-ovqat bozorining ichki ishlab chiqarish hisobidan to‘liq ta’minlanish darajasiga e’tibor qaratsak, ayrim mahsulot toifalari bo‘yicha importga qaramlik mavjud. Yuqorida ta’kidlanganidek, don, o‘simlik yog‘i, shakar kabi asosiy mahsulotlarning katta qismi import orqali qondirilmoqda. O‘zbekiston oziq-ovqat importining muhim qismi qo‘shni davlatlar hissasiga to‘g‘ri keladi; jumladan, oziq-ovqat importining ~30 % Rossiyadan, 4 % Belorussiyadan amalga oshiriladi[5]. Shu bilan birga, sabzavot va meva mahsulotlari bo‘yicha O‘zbekiston ichki ta’minoti nisbatan yaxshi darajada bo‘lib, ayrim holatlarda ushbu tovarlarning eksporti ham kuzatiladi. Oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarish va uning samaradorligini oshirishda, 1-rasmda keltirilgan marketing tadqiqotlarini amalga oshirishda integratsion yondashuvdan foydalanishini tavsiya qilaman. Bunday yondashuvni amalga oshirishda uning barcha tomonlarning manfaatdorligini inobatga olinishi, oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarishini davlatning strategik siyosati darajasiga chiqarish muhim o‘rin egallaydi. Har bir bozor rivojlanishida raqobatga bardosh berish imkoniyati muhim rol o‘ynab, oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqaruvchi korxonalar ham ichki va tashqi bozordagi raqobat muhitiga moslashishi zarur boʼladi. Hozirgi paytda tashqi bozordagi raqobat to‘g‘risida gapirishimiz nooʼrin boʼlsada, ammo bunday holatga har bir tadbirkorlik subʼekti tayyor boʼlishi kerak. Yuqoridagi rasmda bozorga kirishda marketing tadqiqotlarini shakllantirish jarayonining bosqichma-bosqich algoritmik modeli tasvirlangan. Korxonaning yangi bozorga kirishdan oldin amalga oshirishi zarur bo‘lgan marketing tadqiqotlari, tashqi muhit tahlili hamda strategik qaror qabul qilish jarayonlarini ifodalaydi. Birinchi boshlanish nuqtasida biznes sektori va kompaniya profili aniqlanadi. Bu bosqichda korxonaning faoliyat sohasi, mahsulot turi, resurslari va strategik maqsadlari o‘rganiladi. Ushbu ma’lumotlar asosida bozorga kirish strategiyasining ehtimoliy varianti (tahmini) shakllantiriladi. Keyingi bosqichda tashqi muhitni baholash amalga oshiriladi. Bu jarayonda makro va mikro muhit omillari, ya’ni iqtisodiy, texnologik, ijtimoiy, siyosiy sharoitlar, shuningdek, bozor infratuzilmasi va iste’molchilar talabi tahlil qilinadi. Agar tashqi muhit tahlili bozorga kirish uchun ijobiy imkoniyatlarni ko‘rsatsa, jarayon ma’lumotlarni yig‘ish va tahlil qilish bosqichiga o‘tadi. 503

Kirish strategiyasi Biznes sektor Kompaniya profili ehtimoli (tahmin) Ehtimolni tasdiqlash? Yo‘q Tashqi muhitni Yo‘q baholash Ma’lumot yig‘ish va Hamkor Hа Ehtimolni tahlil etish tasdiqlash kerakmi Yo‘q Mamlakat (korxona) ni Sherikni aniqlash dastlabki o‘rganish Bozor va raqobat tahlili Alternativlarni baholash 1-rasm. Marketing tadqiqotlarda integratsion yondashuv[6] Mazkur bosqichda bozor haqidagi statistik, marketing va analitik ma’lumotlar to‘planadi hamda ular asosida mamlakat yoki korxona faoliyatining dastlabki o‘rganilishi amalga oshiriladi. Bu jarayon bozorning rivojlanish darajasi, talab hajmi va iste’molchilarning xulq-atvorini aniqlashga xizmat qiladi. Shundan so‘ng bozor va raqobat tahlili o‘tkaziladi. Ushbu bosqichda mavjud raqobatchilar, ularning strategiyalari, narx siyosati hamda bozordagi ulushi o‘rganiladi. Agar tahlil natijalari ijobiy bo‘lsa, bozorga kirish ehtimoli yana bir bor tasdiqlanadi. Jarayonning yakuniy bosqichida esa muqobil variantlar baholanadi. Bu bosqichda korxona turli strategik variantlarni solishtirib, eng samarali bozorga kirish strategiyasini tanlaydi. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Oziq-ovqat bozori tarkibida tarqatish kanallari nuqtai nazaridan ham o‘ziga xoslik mavjud. An’anaviy bozorlarda va kichik do‘konlarda savdo qilish aholining asosiy oziq-ovqat xarid usuli bo‘lib kelgan. Keyingi yillarda yirik super va gipermarketlar soni ortib borayotgan bo‘lsada, hali ham bozor infrastrukturasida an’anaviy do‘kon va bozorlar yetakchi o‘rinda turibdi. Bu esa marketing tadqiqotlari o‘tkazishda turli savdo nuqtalaridagi narx va assortiment farqlarini ham inobatga olishni talab qiladi. 504

Keksaroq avlod esa ko‘proq an’anaviy mahsulotlar (masalan, bozor go‘shti, uyda pishiriladigan non, o‘zbek milliy taomlari ingredientlari)ni afzal ko‘rishi mumkin. Shu bois marketing tadqiqotlari davomida yoshlar, o‘rta yoshdagilar va keksa avlod iste’mol basketini tahlil qilish, har bir segmentka xos xulosa chiqarish muhim. Yuqoridagi segmentatsiya omillarini hisobga olgan holda, marketing tadqiqotlari O‘zbekiston oziq-ovqat bozorida quyidagi asosiy xulosalarni chiqarishga yordam beradi: 1) Aholining daromad va turmush darajasini oshirish bilan birga oziq-ovqat xarajatlarining mutlaq miqdori oshsada, nisbiy ulushi kamayadi, bu esa bozorning yuqori segmentlarida sifatli va qimmatroq mahsulotlarga talab ortishini anglatadi; 2) Qishloq va shahar bozorlaridagi talab tarkibi farqli – qishloqda arzon, maqbul mahsulotlar va xomashyo ko‘proq xarid qilinsa, shaharda qayta ishlangan, qadoqlangan qulay mahsulotlarga talab yuqori; 3) Yosh avlodning iste’moli o‘zgarib, G‘arb uslubidagi mahsulotlar bozori kengaymoqda, bu import oziq-ovqat segmentining rivojlanishiga ham olib kelmoqda. Umuman olganda, O‘zbekiston oziq-ovqat bozorining hozirgi holati barqaror o‘sish tendensiyasiga ega bo‘lsa-da, uning xavfga moyilligi (narxlardagi o‘zgaruvchanlik va importga qaramlik) saqlanib turibdi. Iste’molchi segmentlari o‘rtasidagi tafovutlar va bozor infratuzilmasidagi o‘zgarishlar marketing tadqiqotlarini doimiy ravishda olib borishni va bozorni “his qilib turishni” taqozo etadi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. www.zamin.uz analitik maqolasi “O‘zbekistonda yashash narxi past, lekin oziq-ovqat xarajatlari yuqori”, 03.11.2025 2. www.qalampir.uz yangilik maqolasi – “O‘zbekistonliklar maoshining qancha qismini oziq-ovqatga sarflaydi?”, 28.08.2023 (Euromonitor International ma’lumotlari asosida). 3. https://east-fruit.com/en/horticulture-market/market-reviews/uzbekistan-food-securityexchange-rate sayti ma’lumotlari asosida. 4. O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma’lumotlari – 2025 yil yakuni bo‘yicha iqtisodiy ko‘rsatkichlar (invexi.org tahliliy sharhi) 5. EastFruit (FAO hamkorlikdagi loyiha) – “Uzbekistan: food security, exchange rate, macroeconomic stability”, 29.03.2022 6. Murtozayeva D.B. “Oziq-ovqat mahsulotlari bozorida marketing tadqiqotlarini o‘tkazish metodologiyasini takomillashtirish” Marketing jurnal 2025-yil, № 11-soni, b. 369-377. RAQAMLI IQTISODIYOT VA GLOBAL IQTISODIY BARQARORLIK: JAHON IQTISODIYOTIDAGI STRATEGIK MUAMMOLAR VA INNOVATSION YECHIMLAR Karimova Marjona, QarDU Iqtisodiyot fakulteti Iqtisodiyot yo‘nalishi, bosqich talabasi Ilmiy rahbar: Bozarov Elyor Boboqulovich, QarDU Iqtisodiyot fakulteti dekan o‘rinbosari, marjonakarimova263@gmail.com 505

Annotatsiya. Bugungi global iqtisodiyot tezkor raqamli transformatsiya jarayonida, shuning uchun raqamli iqtisodiyotning jahon iqtisodiy tizimiga integratsiyalashuvi dolzarb mavzuga aylangan. Inflyatsiya, ta’minot zanjiridagi uzilishlar va ish bozoridagi texnologik o‘zgarishlar raqamli texnologiyalar orqali yechim topishni dolzarb va amaliy jihatdan zarur qiladi.Ushbu maqolada raqamli iqtisodiyotning global iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashdagi o‘rni va jahon iqtisodiyotida yuzaga kelayotgan asosiy muammolarni hal etishdagi imkoniyatlari tahlil etiladi.Shuningdek, AQSh, Yevropa Ittifoqi, Xitoy va Singapur tajribasi, shuningdek Amazon, Alibaba va Tesla kabi kompaniyalarning raqamli strategiyalari misolida raqamli iqtisodiyotning real amaliy samaralari yoritiladi. Kalit so‘zlar. Raqamli iqtisodiyot, big data, raqamli transformatsiya, elektron savdo, blockchain, CBDC, raqamli valyuta , DIFI tizimlari. Аннотация. Сегодня глобальная экономика переживает стремительную цифровую трансформацию, поэтому интеграция цифровой экономики в глобальную экономическую систему стала насущной проблемой. Инфляция, сбои в цепочках поставок и технологические изменения на рынке труда делают необходимым и практически осуществимым поиск решений с помощью цифровых технологий. В данной статье анализируется роль цифровой экономики в обеспечении глобальной экономической стабильности и ее потенциал в решении основных проблем, возникающих в мировой экономике. В статье также освещаются реальные практические последствия цифровой экономики на примере опыта США, Европейского союза, Китая и Сингапура, а также цифровые стратегии таких компаний, как Amazon, Alibaba и Tesla. Ключевые слова: цифровая экономика, большие данные, цифровая трансформация, электронная коммерция, блокчейн, цифровая валюта центрального банка, цифровая валюта, цифровые финансовые институты. Abstract. Today's global economy is undergoing rapid digital transformation, so the integration of the digital economy into the global economic system has become a pressing issue. Inflation, supply chain disruptions, and technological changes in the labor market make it urgent and practical to find solutions through digital technologies. This article analyzes the role of the digital economy in ensuring global economic stability and its potential to solve the main problems emerging in the world economy. It also highlights the real practical effects of the digital economy on the example of the experience of the United States, the European Union, China, and Singapore, as well as the digital strategies of companies such as Amazon, Alibaba, and Tesla. Keywords: Digital economy, big data, digital transformation, e-commerce, blockchain, CBDC, digital currency, DIFI systems. Kirish. So‘nggi o‘n yilliklarda jahon iqtisodiyoti keskin o‘zgarishlar davrini boshdan kechirmoqda. Inflyatsiya bosimining kuchayishi, global moliya tizimidagi noaniqliklar, ta’minot zanjirlarining uzilishi, energetika resurslari tanqisligi va mehnat bozoridagi texnologik transformatsiya bugungi iqtisodiy makonning asosiy muammolariga aylanib ulgurgan. Bu jarayonlar nafaqat alohida mamlakatlarning ichki iqtisodiy siyosatiga, balki global iqtisodiy tizimning umumiy barqarorligiga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Shu bois, muammolarni an’anaviy iqtisodiy usullar bilan hal etishning imkoniyatlari tobora cheklanib borayotgani jahon iqtisodiyoti oldiga yangi, innovatsion yondashuvlarni izlash vazifasini qo‘ymoqda. Bunday sharoitda raqamli iqtisodiyot global iqtisodiy tizimning tarkibiy bo‘g‘iniga aylanib, iqtisodiy jarayonlarni optimallashtirish, resurslardan oqilona foydalanish, moliyaviy operatsiyalarni shaffoflashtirish va iqtisodiy boshqaruvni 506

tezkorlashtirish imkoniyatlarini yaratmoqda. Sun’iy intellekt, katta ma’lumotlar tahlili (big data), blockchain texnologiyasi, raqamli to‘lov tizimlari, elektron savdo, smart logistika, avtomatlashtirilgan ishlab chiqarish va raqamli energiya boshqaruvi kabi texnologiyalar bugungi kunda global muammolarning ko‘plab strategik yechimlariga asos bo‘lmoqda. Shu ma’noda, raqamli iqtisodiyot jahon xo‘jaligida yuzaga kelayotgan beqarorlik omillarini kamaytirish, iqtisodiy jarayonlarning samaradorligini oshirish va global integratsiya jarayonlarini yangi bosqichga olib chiqish uchun muhim mexanizm sifatida namoyon bo‘lmoqda. Asosiy qism. Mazkur mavzuning dolzarbligi, eng avvalo, raqamli transformatsiya jarayonining kuchaygani va uning global iqtisodiy muammolarga ta’sir darajasi ortib borayotgani bilan belgilanadi. Bugun raqamli iqtisodiyotning o‘z vaqtida va to‘g‘ri joriy etilishi davlatlarning iqtisodiy barqarorligi, raqobatbardoshligi va innovatsion rivojlanish istiqbollarini belgilab bermoqda. Bunga qo‘shimcha ravishda, raqamli texnologiyalar yordamida iqtisodiy jarayonlarni boshqarish, risklarni oldindan baholash, ishlab chiqarish zanjirlarini mustahkamlash va xalqaro savdo tizimini barqarorlashtirish global miqyosdagi iqtisodiy xavfsizlikning muhim omiliga aylanmoqda. Raqamli iqtisodiyot bugungi globallashgan dunyoda iqtisodiy jarayonlarning tezkorligini, shaffofligini va samaradorligini ta’minlashda muhim vosita sifatida namoyon bo‘lmoqda. Sun’iy intellekt va katta ma’lumotlar tahlili (big data) iqtisodiy bashoratlarni oldindan aniqlash, moliyaviy risklarni kamaytirish va ish bozoridagi tendensiyalarni prognoz qilish imkonini beradi. Blockchain va raqamli moliya tizimlari xalqaro tranzaksiyalarni tezlashtirib, moliyaviy barqarorlikni mustahkamlashga xizmat qiladi. Elektron savdo va smart logistika platformalari esa global ta’minot zanjirlarini optimallashtirib, kichik va o‘rta bizneslarni global bozorlarga integratsiya qilish imkonini yaratadi. Shu bilan birga, smart city va yashil texnologiyalar energiya va resurslardan oqilona foydalanish hamda barqaror rivojlanishga raqamli yechimlar taqdim etadi. Ushbu jarayonlar ko‘rsatadiki, raqamli iqtisodiyot nafaqat iqtisodiy samaradorlikni oshirish, balki global iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda strategik ahamiyatga ega bo‘lib, zamonaviy davrning eng dolzarb masalalarini hal etishda asosiy vositasi bo‘lib xizmat qilmoqda. Global iqtisodiyot so‘nggi o‘n yilliklarda keskin o‘zgarishlar davrini boshdan kechirmoqda. Inflyatsiya, moliyaviy noaniqlik, ish bozoridagi texnologik transformatsiya, ta’minot zanjirlaridagi uzilishlar va energiya resurslari yetishmovchiligi kabi omillar iqtisodiy barqarorlikka jiddiy tahdid solmoqda. Inflyatsiya bugungi global iqtisodiyotning eng dolzarb muammolaridan biridir. 2022–2023 yillarda Argentina va Turkiyada yillik inflyatsiya 50 foiz atrofida bo‘ldi va aholining real daromadi keskin pasaydi. Shu bilan birga, AQSh va Yevropa Ittifoqida foiz stavkalarining oshirilishi markaziy banklarning pulkredit siyosatini qattiqlashtirishga majbur qildi, bu esa ishlab chiqarish va iste’mol jarayonlariga bevosita ta’sir ko‘rsatdi. Inflyatsiya bilan bog‘liq muammolarni kuzatayotgan davlatlar uchun raqamli iqtisodiyot vositalari muhim yechim bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Masalan, AI 507

asosidagi iqtisodiy bashorat tizimlari inflyatsion bosimni oldindan prognoz qilish va moliyaviy siyosatni aniqlik bilan boshqarishga yordam beradi. Avtomatlashtirish va sun’iy intellekt ish bozorini tubdan o‘zgartirmoqda. Tesla va General Motors zavodlarida robotlashtirish natijasida an’anaviy ish o‘rinlari qisqarayotgan bo‘lsa, AI mutaxassislari, data analystlar va elektron savdo menejerlariga talab oshmoqda. Shu bilan birga, Hindiston va Vyetnamdagi kichik va o‘rta bizneslar elektron savdo va logistika platformalariga integratsiya qilinib, global bozorlarga chiqish imkoniyatiga ega bo‘ldi . COVID-19 pandemiyasi va geopolitik mojarolar global ta’minot zanjirlariga jiddiy ta’sir ko‘rsatdi. Masalan, Toyota va Ford kompaniyalarida semikonduktor yetishmovchiligi avtomobil ishlab chiqarishni kechiktirdi. Shu bilan birga, Amazon va Alibaba raqamli logistika platformalarini joriy etish orqali ta’minot zanjirini optimallashtirdi, yetkazib berishning uzluksizligini ta’minladi. Energiya resurslari yetishmasligi ishlab chiqarish va global savdoga to‘sqinlik qilmoqda. 2022-yilda Yevropada Rossiya gazining kamayishi natijasida energiya narxi oshdi va ishlab chiqarish sekinlashdi. Shu bilan birga, Singapur Smart Energy tizimi energiya samaradorligini oshirib, resurslardan oqilona foydalanish imkonini yaratdi. Raqamli texnologiyalar global iqtisodiy muammolarni hal etishda samarali vosita sifatida namoyon bo‘lmoqda. Ular nafaqat iqtisodiy jarayonlarning tezkorligini oshiradi, balki moliyaviy barqarorlikni mustahkamlash, ish bozorini optimallashtirish va global ta’minot zanjirini boshqarish imkonini yaratadi. Sun’iy intellekt va katta ma’lumotlar tahlili iqtisodiy jarayonlarni oldindan prognoz qilish imkonini beradi. IBM va Microsoft kompaniyalari ishlab chiqarish va logistika jarayonlarini AI orqali boshqarib, uzilishlarni kamaytirmoqda. Shu orqali inflyatsion bosim va ta’minot zanjiridagi noaniqliklar sezilarli darajada kamayadi Markaziy bank raqamli valyutalari va DeFi tizimlari moliyaviy operatsiyalarni tezlashtiradi va shaffofligini oshiradi. Xitoy digital yuan loyihasi va Singapur mBridge platformasi xalqaro to‘lovlarni soddalashtirib, moliyaviy barqarorlikni mustahkamladi . E-savdo platformalari global ta’minot zanjirini optimallashtiradi va kichik bizneslarni global bozorlarga chiqaradi. Hindiston va Vyetnam ishlab chiqaruvchilari Shopify va Amazon orqali AQSh va Yevropaga mahsulot eksport qilmoqda. Shu bilan birga, logistika jarayonlari raqamlashtirilganda, tranzit va yetkazib berishdagi uzilishlar minimal darajaga tushadi AQSh va Yevropa Ittifoqi davlatlar tajribasiga e’tibor qaratadigan bo‘lsak, AI va big data asosida iqtisodiy bashorat tizimlari ishlab chiqilgan. Masalan, AQSh Federal Rezerv Banki moliyaviy risklarni prognozlash va inflyatsiyani nazorat qilishda sun’iy intellekt texnologiyalaridan faol foydalanmoqda. Yevropada esa raqamli moliya va elektron to‘lov tizimlari orqali moliyaviy barqarorlikni mustahkamlashga qaratilgan integratsiya loyihalari amalga oshirilmoqda. 508

Kichik va o‘rta bizneslar raqamli savdo platformalari orqali nafaqat mahsulotlarini global bozorlarga chiqaradi, balki ishlab chiqarish jarayonlarini ham optimallashtiradi. Misol uchun, Hindiston va Vyetnamdagi ishlab chiqaruvchilar Shopify va Amazon orqali eksportni oshirdi, bu esa mahalliy iqtisodiyotlarni rivojlantirishga yordam beradi. Raqamli iqtisodiyotning samaradorligi quyidagi sohalarda aniq ko‘rinadi: AI va big data yordamida moliyaviy va iqtisodiy risklarni oldindan aniqlash – inflyatsiya bosimi, ish bozoridagi o‘zgarishlar va ishlab chiqarish uzilishlari kuzatiladi va tezkor choralar qo‘llanadi. Blockchain va raqamli moliya – markaziy bank raqamli valyutalari va DeFi tizimlari moliyaviy operatsiyalarni tezlashtiradi, shaffoflikni oshiradi. Elektron savdo va logistika platformalari – global ta’minot zanjirlarini optimallashtiradi, tranzit va yetkazib berishdagi uzilishlarni kamaytiradi. Smart city va yashil texnologiyalar – energiya va resurslardan samarali foydalanish, ekologik barqarorlikni ta’minlash va ishlab chiqarish tizimlarini raqamlashtirish imkonini beradi. Ushbu yechimlar nafaqat nazariy asosga ega, balki xalqaro tajriba va amaliy natijalar bilan isbotlangan. Shu sababli davlatlar va korporatsiyalar ushbu mexanizmlarni tatbiq etish orqali iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlashi mumkin. Jahon iqtisodiyoti bugungi kunda bir qator dolzarb muammolarga duch kelmoqda. Inflyatsiya, moliyaviy beqarorlik, ish bozoridagi texnologik transformatsiya, global ta’minot zanjirlaridagi uzilishlar va energiya resurslari yetishmovchiligi kabi omillar nafaqat alohida davlatlar, balki butun jahon iqtisodiy tizimi uchun tahdid hisoblanadi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, ushbu muammolarni raqamli iqtisodiyot vositalari yordamida samarali hal etish mumkin. Sun’iy intellekt va big data tizimlari iqtisodiy jarayonlarni oldindan prognoz qilish, moliyaviy risklarni aniqlash va strategik qarorlarni tezroq qabul qilish imkonini beradi. Blockchain va markaziy bank raqamli valyutalari (CBDC) moliyaviy operatsiyalarni tezlashtirib, ularning shaffofligini oshiradi va global moliyaviy barqarorlikni mustahkamlaydi. Shu bilan birga, elektron savdo va logistika platformalari global ta’minot zanjirini optimallashtirib, kichik va o‘rta bizneslarni xalqaro bozorga integratsiya qilish imkonini yaratadi. Smart city va yashil texnologiyalar esa energiya va resurslardan samarali foydalanish orqali ekologik barqarorlikni ta’minlaydi va ishlab chiqarish tizimlarini raqamlashtirishga yordam beradi. Tadqiqotda keltirilgan jahon tajribalari shuni ko‘rsatadiki, raqamli iqtisodiyotning joriy etilishi davlatlar va korporatsiyalar uchun strategik ahamiyatga ega. Masalan, Xitoy digital yuan loyihasi orqali xalqaro to‘lovlarni soddalashtirib, moliyaviy barqarorlikni oshirdi, Singapur mBridge platformasi bir nechta davlatlar o‘rtasida raqamli valyuta almashinuvini tezlashtirdi. Amazon va Alibaba kabi global kompaniyalar raqamli logistika va elektron savdo platformalari orqali global ta’minot zanjirini optimallashtirdi, Tesla va Samsung esa 509

robotlashtirish va smart ishlab chiqarish tizimlari yordamida ishlab chiqarish samaradorligini oshirdi. Hindiston va Vyetnamdagi kichik va o‘rta bizneslar esa elektron savdo platformalari orqali xalqaro bozorlarga chiqish imkoniyatiga ega bo‘ldi. Shu bilan birga, amaliy tavsiyalarni tatbiq etish iqtisodiy barqarorlikni oshirish, ish bozoridagi texnologik transformatsiyani boshqarish, energiya va resurslardan samarali foydalanish va global moliyaviy xavfsizlikni ta’minlash imkonini beradi. AI va big data yordamida iqtisodiy bashorat tizimlarini joriy etish, blockchain va CBDC orqali moliyaviy operatsiyalarni soddalashtirish, elektron savdo va logistika platformalarini kengaytirish, smart city va yashil texnologiyalarni rivojlantirish kabi choralar nafaqat ilmiy, balki amaliy jihatdan ham dolzarbdir. Xulosa va takliflar. Raqamli iqtisodiyot global iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlash va zamonaviy muammolarni bartaraf etishda strategik vosita sifatida namoyon bo‘ladi. Davlatlar va korporatsiyalar raqamli transformatsiyani tatbiq etish orqali iqtisodiy samaradorlikni oshiradi, ish bozorini optimallashtiradi, ta’minot zanjirini barqaror qiladi va resurslardan oqilona foydalanadi. Shu bilan birga, ilmiy tadqiqotlar va monitoring mexanizmlari yordamida strategik qarorlar yanada ishonchli, dalillarga asoslangan va samarali bo‘lishi mumkin. Natijada, raqamli iqtisodiyot nafaqat iqtisodiy samaradorlik va barqarorlikni oshirish vositasi, balki global iqtisodiy tizimni zamonaviy muammolardan himoya qiluvchi strategik instrument sifatida ahamiyat kasb etadi. Ushbu tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, raqamli transformatsiyani joriy etish va uni amaliy sinovdan o‘tkazish davlatlar va kompaniyalar uchun kelajakdagi raqobatbardoshlik va iqtisodiy xavfsizlikni ta’minlashning asosiy omili hisoblanadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Abdug‘aniyev, A. Raqamli iqtisodiyot asoslari. -T.: “Fan va texnologiya” nashriyoti. (2022). 2. Karimov, M., & Xolmatova, D. Raqamlashtirish jarayonlarining milliy iqtisodiyotga ta’siri. -T.: “Iqtisodiyot” nashriyoti.(2021). 3.O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Statistika agentligi.O‘zbekiston Respublikasining statistik to‘plami. Toshkent. (2023). 4. Axmedova, N. Raqamli iqtisodiyot sharoitida innovatsion menejment. -T.: “Ziyo” nashriyoti (2021). 5. Hasanov, S. Big Data texnologiyalari va statistik tahlil. Buxoro: BuxDU nashriyoti. (2023). 6. Soliyeva, M. Raqamli transformatsiya sharoitida iqtisodiy modellashtirish. -T.: “Fan” nashriyoti. (2022). KICHIK BIZNES RIVOJLANISHIDA ELEKTRON PLATFORMALARNING AHAMIYATI Maxmudova Munisaxon Abbos qizi (doktarant), makhmudovamunisa7@gmail.com Annotatsiya. Mazkur maqolada elektron platformalarining kichik biznes rivojlanishidagi strategik o‘rni, ularning iqtisodiy samaradorligi hamda tadbirkorlik faoliyatini kengaytirishdagi ahamiyati tahlil qilinadi. Shuningdek, raqamli savdo infratuzilmasi, onlayn to‘lov tizimlari va 510

logistika mexanizmlarining kichik biznes barqarorligi, raqobatbardoshligi hamda bozorga kirish imkoniyatlariga ta’siri ilmiy asosda yoritiladi. Kalit so‘zlar: Marketplace, kichik biznes, elektron tijorat, raqamli iqtisodiyot, raqobatbardoshlik Аннотатция. В статье рассматривается стратегическая роль маркетплейсов в развитии малого бизнеса, их экономическая эффективность и значение для расширения предпринимательской деятельности. Анализируется влияние цифровой торговой инфраструктуры, онлайн-платежных систем и логистических механизмов на устойчивость, конкурентоспособность и возможности выхода малого бизнеса на рынок. Ключевые слова: Маркетплейс, малый бизнес, электронная коммерция, цифровая экономика, конкурентоспособность Annotation. This article explores the strategic role of marketplaces in small business development, their economic efficiency, and their importance in expanding entrepreneurial activities. It analyzes the impact of digital trade infrastructure, online payment systems, and logistics mechanisms on business sustainability, competitiveness, and market access opportunities for small enterprises. Key words: Marketplace, small business, e-commerce, digital economy, competitiveness Kirish. Raqamli iqtisodiyot sharoitida savdo va xizmat ko‘rsatish jarayonlari tobora elektron platformalar asosida amalga oshirilmoqda. Internet texnologiyalarining rivojlanishi, mobil qurilmalardan foydalanish darajasining oshishi va onlayn to‘lov infratuzilmasining takomillashuvi natijasida elektron tijorat bozori jadal sur’atlar bilan kengaymoqda. Ushbu jarayonda elektron platformalari (ko‘p sotuvchili onlayn savdo maydonchalari) kichik biznes subyektlari uchun muhim savdo kanali sifatida shakllanmoqda. O‘zbekistonda ham so‘nggi yillarda elektron tijorat infratuzilmasi sezilarli darajada rivojlandi. Jumladan, Uzum Market, OLX.uz kabi platformalar minglab tadbirkorlarni yagona raqamli savdo muhitiga birlashtirmoqda. Kichik biznes subyektlari uchun asosiy muammo — bozorga chiqishdagi yuqori xarajatlar, marketing resurslarining yetishmasligi, logistika va to‘lov tizimlari bilan bog‘liq tashkiliy qiyinchiliklardir. Elektron platformalari esa tayyor infratuzilma, auditoriya va to‘lov mexanizmlarini taqdim etish orqali ushbu to‘siqlarni kamaytiradi[1]. Shu sababli, marketplace’larning kichik biznes rivojlanishidagi o‘rnini ilmiy jihatdan tahlil qilish bugungi kunda dolzarb masala hisoblanadi. Ayniqsa, raqobat muhitining kuchayishi, iste’molchilarning onlayn xaridga o‘tishi va global savdo integratsiyasi sharoitida kichik biznesning barqaror rivojlanishi marketplace platformalari bilan bevosita bog‘liq bo‘lib bormoqda. Asosiy qism. O‘zbekiston sharoitida elektron platformalarining rivojlanishi raqamli iqtisodiyot transformatsiyasining muhim tarkibiy qismi sifatida namoyon bo‘lmoqda. So‘nggi yillarda internet infratuzilmasining kengayishi, mobil aloqa xizmatlari sifatining yaxshilanishi va onlayn to‘lov tizimlarining ommalashuvi elektron tijorat segmentining jadal o‘sishiga olib keldi. Natijada marketplace modeli kichik biznes subyektlari uchun samarali savdo kanali sifatida shakllandi. 511

Bugungi kunda Uzum Market, OLX.uz, ZoodMall kabi platformalar minglab sotuvchilarni yagona raqamli savdo maydoniga birlashtirib, mahsulot va xizmatlarni keng auditoriyaga taqdim etish imkonini bermoqda. Ushbu platformalar kichik biznes uchun tayyor infratuzilma — onlayn to‘lov, logistika, reklama va mijozlar bilan aloqa tizimlarini taklif etadi. Bu esa tadbirkorlar uchun bozorga kirish xarajatlarini sezilarli darajada kamaytiradi. Elektron platformalar kichik biznes rivojlanishiga bir necha yo‘nalishlarda ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Avvalo, ular geografik chegaralarni bartaraf etib, hududiy bozorlardan respublika miqyosidagi savdoga o‘tish imkonini yaratmoqda. Ikkinchidan, an’anaviy savdoga xos bo‘lgan ijara, savdo nuqtasi jihozlash va keng ko‘lamli reklama xarajatlari qisqaradi[2]. Uchinchidan, raqamli platformalar orqali sotuvchilar iste’molchilar xulq-atvori va talab dinamikasini real vaqt rejimida tahlil qilish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Bu esa ishlab chiqarish va savdo strategiyasini tezkor moslashtirishga yordam beradi. Shu bilan birga, elektron platformalar kichik biznesni rasmiy iqtisodiyotga integratsiyalashuvini jadallashtirmoqda. Onlayn to‘lov tizimlarining keng qo‘llanilishi moliyaviy oqimlarning shaffofligini oshiradi, bu esa soliq bazasining kengayishiga va davlat byudjetiga tushumlarning ortishiga xizmat qiladi. Bundan tashqari, elektron reyting va sharhlar tizimi mahsulot sifati hamda xizmat ko‘rsatish darajasini yaxshilashga undaydi. Biroq, mavjud ijobiy natijalar bilan bir qatorda bir qator muammolar ham saqlanib qolmoqda. Birinchidan, ayrim platformalarda komissiya to‘lovlarining nisbatan yuqoriligi kichik biznes rentabelligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Ikkinchidan, logistika infratuzilmasining hududlar kesimida yetarli darajada rivojlanmaganligi yetkazib berish muddatlariga ta’sir etadi. Uchinchidan, barcha tadbirkorlarning raqamli savodxonlik darajasi bir xil emas, bu esa marketing vositalaridan samarali foydalanish imkoniyatlarini cheklaydi. So‘nggi yillarda marketplace bozori sifat jihatdan yangi bosqichga o‘tmoqda. Platformalar oddiy savdo maydonchasidan kompleks ekotizim modeliga o‘tmoqda, ya’ni ular bank xizmatlari, bo‘lib-to‘lash mexanizmlari, logistika va reklama xizmatlarini yagona tizimga birlashtirmoqda. Bu jarayon kichik biznes uchun operatsion jarayonlarni soddalashtiradi hamda xarajatlarni optimallashtiradi. Shuningdek, mobil savdoning ulushi ortib borayotgani raqamli savdo madaniyatining kengayib borayotganidan dalolat beradi. Umuman olganda, marketplace platformalari O‘zbekistonda kichik biznes rivojlanishining muhim drayveriga aylanmoqda. Ular bozorga kirish to‘siqlarini kamaytirish, savdo hajmini oshirish va raqamli transformatsiyani jadallashtirish orqali tadbirkorlik muhitining modernizatsiyasiga xizmat qilmoqda. Shu bilan birga, barqaror rivojlanishni ta’minlash uchun logistika infratuzilmasini takomillashtirish, komissiya siyosatini muvozanatlashtirish va tadbirkorlarning raqamli kompetensiyalarini rivojlantirish zarur hisoblanadi[3]. Ijobiy natijalar mavjud bo‘lsa-da, marketplace’lar faoliyatida bir qator tizimli muammolar ham mavjud. Jumladan, ayrim platformalarda yuqori komissiya 512

stavkalari kichik biznes rentabelligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin, bu esa sotuvchilarning daromadlarini cheklaydi va raqobatbardoshlikni kamaytiradi. Shu bilan birga, hududlararo yetkazib berish tizimi yetarli darajada rivojlanmaganligi sababli logistika jarayonlari sekinlashadi va savdo samaradorligiga salbiy ta’sir qiladi. Bundan tashqari, barcha tadbirkorlar marketing, SEO va analitika vositalaridan samarali foydalana olmaydi, ya’ni raqamli savodxonlik darajasi pastligi biznesni raqamli transformatsiyaga to‘liq moslashtirish imkoniyatini cheklaydi[4]. Eng muhimi, sotuvchilar o‘z faoliyatini faqat bitta marketplace’ga bog‘lab qo‘yganda platformaga qaramlik riski yuzaga keladi va bu biznes barqarorligiga xavf tug‘diradi. Shu sababli, mazkur muammolarni hal etish marketplace’larning uzoq muddatli samaradorligini ta’minlash uchun muhim hisoblanadi. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Xalqaro amaliyot shuni ko‘rsatadiki, marketplace’lar kichik biznesni global bozorga olib chiqishda muhim vosita hisoblanadi. Masalan, Amazon kichik sotuvchilar uchun logistika va saqlash xizmatlarini o‘z zimmasiga oluvchi “Fulfillment” modelini joriy etgan. Bu tadbirkorlarning operatsion xarajatlarini kamaytirib, eksport salohiyatini oshiradi. Alibaba Group esa kichik ishlab chiqaruvchilarni xalqaro B2B savdo maydoniga integratsiya qilish orqali ularning global bozordagi ishtirokini kengaytirgan. Ushbu tajribalar O‘zbekiston uchun quyidagi yo‘nalishlarni istiqbolli ekanini ko‘rsatadi: eksportga yo‘naltirilgan marketplace modelini rivojlantirish, fulfillment markazlarini kengaytirish va transchegaraviy logistika infratuzilmasini takomillashtirish. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, marketplace platformalari O‘zbekistonda kichik biznes rivojlanishining muhim drayveriga aylanmoqda. Ular bozorga kirish to‘siqlarini kamaytirish, savdo hajmini oshirish va raqamli transformatsiyani jadallashtirish orqali tadbirkorlik muhitini modernizatsiya qilmoqda. Biroq, marketplace’larning barqaror rivojlanishini ta’minlash uchun bir qator chora-tadbirlar amalga oshirilishi maqsadga muvofiqdir. Avvalo, hududlar kesimida logistika infratuzilmasini rivojlantirish, ya’ni yetkazib berish tizimini kuchaytirish zarur, bu esa savdo jarayonini samarali va tezkor qiladi. Shuningdek, marketplace’larning komissiya siyosatini muvozanatlashtirish kichik biznes rentabelligini oshirishga yordam beradi, tadbirkorlarning faoliyatini rag‘batlantiradi va raqobatbardoshlikni mustahkamlaydi. Bundan tashqari, kichik biznes subyektlari uchun raqamli savodxonlik dasturlarini kengaytirish orqali marketing, analitika va onlayn savdo vositalaridan samarali foydalanish imkoniyatlarini yaratish lozim. Shu bilan birga, milliy platformalarni eksportga yo‘naltirish va xalqaro integratsiyani kuchaytirish orqali tadbirkorlar global bozorlarga chiqish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Umuman olganda, marketplace’lar kichik biznesning barqaror o‘sishi va milliy iqtisodiyotning raqobatbardoshligini oshirishda strategik ahamiyatga ega bo‘lib, ularning samarali rivojlanishi davlat, platforma operatorlari va tadbirkorlarning o‘zaro hamkorligi orqali amalga 513

oshirilsa, O‘zbekiston iqtisodiyotining raqamli rivojlanishiga sezilarli hissa qo‘shadi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Rizayeva, N.O. (2021). The Role of Electronic Commerce Sites and Marketplaces in the Development of Small Business in Uzbekistan. American Journal of Business, Management and Economics. 2. Ivanov, A. (2020). The Role of Marketplaces as a Channel for Promoting a Small Brand in the Digital Economy (Russia). 3. TechNet Survey (2023). E-Commerce Marketplaces Play Valuable Role in Supporting Small Business Growth. 4. Smith, J., & Lee, K. (2021). Elektron savdo turlarini rivojlantirishning jahon tajribasi. RAQAMLI IQTISODIYOTNING QURILISH VA ARXITEKTURA SOHASIGA TA’SIRI Abdullayeva Sitorabonu Xasanjon qizi, TADJU “Arxitektura” fakulteti oʻqituvchisi e-mail: sitorik1997@gmail.com Annotatsiya. Mazkur tadqiqotda raqamli iqtisodiyotning qurilish va arxitektura sohasiga ta’siri tahlil qilinadi. Raqamli texnologiyalarning loyihalash, qurilish jarayonlarini boshqarish va resurslardan samarali foydalanishga ta’siri o‘rganilib, sohani rivojlantirish bo‘yicha ilmiy takliflar ishlab chiqilgan. Kalit soʻzlar: raqamli iqtisodiyot, qurilish sohasi, arxitektura, raqamli texnologiyalar, BIM. Аннотация. В данном исследовании анализируется влияние цифровой экономики на сферу строительства и архитектуры. Рассматриваются возможности цифровых технологий в проектировании, управлении строительными процессами и повышении эффективности использования ресурсов, а также предлагаются научные рекомендации по развитию отрасли. Ключевые слова: цифровая экономика, строительство, архитектура, цифровые технологии, BIM. Abstract. This study analyzes the impact of the digital economy on the construction and architecture sector. The role of digital technologies in design, construction management, and efficient resource use is examined, and scientific recommendations for further sector development are proposed. Key words: digital economy, construction industry, architecture, digital technologies, BIM. Kirish. So‘nggi yillarda jahon iqtisodiyotida yuz berayotgan chuqur texnologik va institutsional o‘zgarishlar natijasida raqamli iqtisodiyot shakllanib, iqtisodiyot tarmoqlarining rivojlanishida muhim omilga aylanmoqda. Axborotkommunikatsiya texnologiyalarining keng joriy etilishi ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish, boshqaruv tizimlarini modernizatsiya qilish hamda innovatsion texnologiyalar asosida yangi iqtisodiy munosabatlarni shakllantirish imkonini bermoqda. Shu jihatdan raqamli transformatsiya iqtisodiy o‘sish, samaradorlikni oshirish va resurslardan oqilona foydalanishning muhim omillaridan biri hisoblanadi [2]. 514

O‘zbekiston Respublikasida ham raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida belgilangan. Xususan, mamlakatimizda ijtimoiy-iqtisodiy sohalarda sun’iy intellekt va zamonaviy raqamli texnologiyalarni keng joriy etish, innovatsion muhitni rivojlantirish hamda iqtisodiyot tarmoqlarining raqamli transformatsiyasini jadallashtirish maqsadida bir qator strategik dasturlar va normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilingan [1]. Mazkur jarayon qurilish va arxitektura sohasining rivojlanishida ham muhim ahamiyat kasb etmoqda. Qurilish va arxitektura sohasi mamlakat iqtisodiyotining muhim tarkibiy qismi bo‘lib, urbanizatsiya jarayonlari, infratuzilma rivoji hamda investitsion muhit bilan bevosita bog‘liqdir. Raqamli iqtisodiyot sharoitida ushbu sohada zamonaviy axborot texnologiyalaridan foydalanish loyiha ishlab chiqish, qurilish jarayonlarini boshqarish va obyektlarni ekspluatatsiya qilish bosqichlarida yangi imkoniyatlarni yaratmoqda. Ayniqsa, Building Information Modeling (BIM), kompyuterlashtirilgan loyihalash tizimlari (CAD), katta ma’lumotlar (Big Data), sun’iy intellekt hamda 3D modellashtirish texnologiyalari arxitektura va qurilish jarayonlarini optimallashtirishga xizmat qilmoqda [3]. Zamonaviy arxitektura amaliyotida raqamli texnologiyalar ikki asosiy yo‘nalishda qo‘llaniladi. Birinchidan, kompyuter dasturlari arxitektura loyihalarini ishlab chiqishda muhim vosita sifatida xizmat qiladi. Ikkinchidan, raqamli texnologiyalar binolar va inshootlarning funksional xususiyatlarini ta’minlovchi “aqlli” tizimlarning tarkibiy qismiga aylanmoqda. Natijada smart-texnologiyalar asosida “aqlli uylar”, “aqlli shaharlar” va energiya tejamkor binolarni loyihalash imkoniyatlari kengayib bormoqda [4]. Raqamli iqtisodiyotning qurilish sohasiga joriy etilishi ishlab chiqarish jarayonlarining samaradorligini oshirish, xarajatlarni kamaytirish, investitsion jozibadorlikni kuchaytirish hamda loyiha boshqaruvi tizimini takomillashtirishga xizmat qiladi. Raqamli platformalar va elektron axborot tizimlaridan foydalanish qurilish jarayonlarining shaffofligini ta’minlash, loyiha hujjatlarini elektron shaklda yuritish hamda investorlar bilan samarali hamkorlikni yo‘lga qo‘yish imkonini yaratadi [5]. Biroq qurilish-arxitektura sohasida raqamli texnologiyalarni keng joriy etish jarayonida bir qator muammolar ham mavjud. Jumladan, zamonaviy raqamli infratuzilmaning yetarli darajada rivojlanmaganligi, malakali mutaxassislarning yetishmasligi, axborot tizimlarining integratsiyasi darajasining pastligi hamda innovatsion texnologiyalarni joriy etish bilan bog‘liq yuqori moliyaviy xarajatlar ushbu jarayonni murakkablashtiruvchi omillar hisoblanadi. Shu sababli qurilish va arxitektura sohasida raqamli iqtisodiyotning ta’sirini chuqur o‘rganish, ilmiy asoslangan taklif va tavsiyalar ishlab chiqish dolzarb ilmiy masalalardan biri hisoblanadi. Shu nuqtai nazardan, mazkur tadqiqotda raqamli iqtisodiyotning qurilisharxitektura sohasiga ta’siri, uning iqtisodiy va texnologik jihatlari hamda sohani rivojlantirish istiqbollari ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. 515

Asosiy qism. Raqamli iqtisodiyot sharoitida qurilish va arxitektura sohasining rivojlanishi zamonaviy texnologiyalar, axborot tizimlari hamda innovatsion boshqaruv usullarining joriy etilishi bilan chambarchas bog‘liqdir. So‘nggi yillarda global miqyosda kuzatilayotgan raqamli transformatsiya jarayonlari mazkur sohada ham tub o‘zgarishlarni yuzaga keltirib, loyihalash, qurilish jarayonlarini tashkil etish va obyektlarni ekspluatatsiya qilish bosqichlarida samaradorlikni oshirishga xizmat qilmoqda. Natijada an’anaviy qurilish texnologiyalaridan bosqichma-bosqich raqamli texnologiyalar asosidagi integratsiyalashgan boshqaruv tizimlariga o‘tish jarayoni shakllanmoqda. Qurilish va arxitektura sohasida raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi, avvalo, loyihalash jarayonining modernizatsiyalashuvi bilan namoyon bo‘lmoqda. Ilgari arxitektura loyihalarini ishlab chiqish ko‘p bosqichli va murakkab jarayon bo‘lib, unda turli mutaxassislar o‘rtasida ma’lumot almashish ko‘pincha qog‘oz hujjatlar yoki alohida dasturiy vositalar orqali amalga oshirilgan. Raqamli texnologiyalar joriy etilishi natijasida ushbu jarayon yagona axborot muhitida amalga oshiriladigan tizimga aylandi. Bunda binolar va inshootlarning to‘liq raqamli modellarini yaratish, ularning konstruktiv elementlari, texnik ko‘rsatkichlari va ekspluatatsiya xususiyatlarini oldindan tahlil qilish imkoniyati paydo bo‘ldi. Raqamli texnologiyalar asosida ishlab chiqilgan loyihalar qurilish jarayonining barcha bosqichlarida ma’lumotlarning aniqligini ta’minlaydi va xatolar ehtimolini sezilarli darajada kamaytiradi. Bundan tashqari, raqamli modellashtirish texnologiyalari yordamida loyiha variantlarini solishtirish, iqtisodiy samaradorligini baholash va optimal arxitektura yechimlarini tanlash imkoniyati kengayadi. Natijada qurilish jarayonida vaqt va moliyaviy resurslardan foydalanish samaradorligi ortadi. Raqamli iqtisodiyotning qurilish sohasiga ta’siri ishlab chiqarish jarayonlarining avtomatlashtirilishi va raqamli platformalar orqali boshqarilishida ham namoyon bo‘ladi. Qurilish kompaniyalari faoliyatida zamonaviy axborot tizimlarining qo‘llanilishi loyiha hujjatlarini elektron shaklda yuritish, qurilish jarayonini masofadan monitoring qilish hamda ish jarayonlarini real vaqt rejimida nazorat qilish imkoniyatini yaratmoqda. Bu esa loyiha boshqaruvi tizimining samaradorligini oshirib, turli tashkilotlar o‘rtasida ma’lumot almashuvini tezlashtiradi. Shuningdek, raqamli platformalar qurilish jarayonlarining shaffofligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Elektron tender tizimlari, raqamli monitoring platformalari va avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari orqali qurilish jarayonlarida korrupsiya xavfini kamaytirish, loyiha xarajatlarini optimallashtirish hamda investorlar uchun qulay muhit yaratish mumkin. Bu jarayon investitsion jozibadorlikni oshirishga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Qurilish va arxitektura sohasida raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi, ayniqsa, “aqlli shaharlar” va “aqlli binolar” konsepsiyalarining shakllanishida muhim ahamiyat kasb etmoqda. Zamonaviy binolar energiya samaradorligini ta’minlovchi avtomatlashtirilgan tizimlar, sensor texnologiyalari va masofaviy 516

boshqaruv imkoniyatlari bilan jihozlanmoqda. Bu esa nafaqat energiya resurslaridan foydalanish samaradorligini oshiradi, balki aholi uchun qulay va xavfsiz yashash muhitini yaratishga xizmat qiladi. Raqamli texnologiyalarni joriy etish qurilish jarayonining iqtisodiy ko‘rsatkichlariga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Qurilish jarayonida qo‘llanilayotgan raqamli modellashtirish, ma’lumotlarni tahlil qilish va avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish, qurilish muddatlarini qisqartirish hamda mehnat unumdorligini oshirish imkonini beradi. Natijada qurilish korxonalarining raqobatbardoshligi ortadi va yangi investitsiyalarni jalb qilish imkoniyati kengayadi. Raqamli iqtisodiyot sharoitida qurilish va arxitektura sohasida qo‘llanilayotgan asosiy texnologiyalarni quyidagi jadval orqali ko‘rsatish mumkin. 1-jadval Qurilish va arxitektura sohasida qo‘llanilayotgan asosiy raqamli texnologiyalar va ularning ta’siri Raqamli texnologiya BIM modellashtirish Qo‘llanilish sohasi Arxitektura loyihalash 3D modellashtirish va 3D Qurilish bosib chiqarish yaratish konstruktsiyalarini Virtual va qo‘shimcha reallik Loyiha vizualizatsiyasi Sun’iy intellekt Qurilish jarayonini tahlil qilish IoT va aqlli tizimlar Bino ekspluatatsiyasi Asosiy natija Loyiha aniqligi samaradorligi oshadi va Qurilish muddatlari qisqaradi Qaror qabul qilish jarayoni tezlashadi Resurslardan foydalanish optimallashtiriladi Energiya samaradorligi oshadi Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, raqamli texnologiyalar qurilish jarayonining deyarli barcha bosqichlarini qamrab oladi. Ushbu texnologiyalarni qo‘llash natijasida qurilish jarayonining samaradorligi ortib, loyiha boshqaruvi tizimi yanada takomillashadi. Raqamli iqtisodiyot sharoitida qurilish sohasining rivojlanishi bir qator yangi imkoniyatlarni yaratishi bilan bir qatorda, muayyan muammolarni ham yuzaga keltirmoqda. Jumladan, zamonaviy texnologiyalarni joriy etish uchun katta moliyaviy investitsiyalar talab etilishi, raqamli infratuzilmaning yetarli darajada rivojlanmaganligi hamda malakali mutaxassislarning yetishmasligi ushbu jarayonni murakkablashtiruvchi omillar qatoriga kiradi. Shu bilan birga, qurilish tashkilotlarida axborot xavfsizligi masalalarini ta’minlash, ma’lumotlar bazasini integratsiyalash va texnologik standartlarni joriy etish zarurati ham mavjud. 517

Mazkur jarayonlarning o‘zaro bog‘liqligini quyidagi chizma orqali ko‘rsatish mumkin. 1-rasm. Raqamli iqtisodiyotning qurilish va arxitektura sohasiga ta’sir mexanizmi Mazkur chizma raqamli iqtisodiyot, texnologiyalar va qurilish sohasining o‘zaro bog‘liqligini ifodalaydi. Unda raqamli texnologiyalar va boshqaruv tizimlari qurilish jarayonining samaradorligini oshirishi hamda innovatsion arxitektura loyihalarini rivojlantirishga xizmat qilishi ko‘rsatilgan. Umuman olganda, o‘tkazilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, raqamli iqtisodiyot qurilish va arxitektura sohasining modernizatsiya qilinishida muhim omil hisoblanadi. Raqamli texnologiyalarni keng joriy etish orqali qurilish jarayonlarining samaradorligini oshirish, resurslardan oqilona foydalanish, loyiha boshqaruvi tizimini takomillashtirish hamda barqaror urbanistik muhitni shakllantirish mumkin. Shu bilan birga, mazkur jarayonni samarali tashkil etish uchun raqamli infratuzilmani rivojlantirish, mutaxassislar tayyorlash tizimini takomillashtirish hamda innovatsion texnologiyalarni joriy etishga qaratilgan investitsiyalarni ko‘paytirish muhim ahamiyatga ega. Natijada raqamli iqtisodiyotning qurilish va arxitektura sohasiga ta’siri kelgusida ushbu sohaning innovatsion rivojlanishini ta’minlab, zamonaviy shahar muhitini shakllantirish hamda iqtisodiy o‘sishga xizmat qiluvchi muhim omillardan biriga aylanishi mumkin. Xulosa va amaliy tavsiyalar. O‘tkazilgan tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, raqamli iqtisodiyot zamonaviy qurilish va arxitektura sohasining rivojlanishida muhim omillardan biri hisoblanadi. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari, raqamli platformalar va innovatsion dasturiy vositalarning joriy 518