Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot

Регулятив далиллар энергетика корхоналари учун алоҳида аҳамият касб етади. Лицензиялар, рухсатномалар ва тариф келишувлари корхонанинг ҳуқуқий ҳолати ва молиявий натижаларини белгилайдиган муҳим далиллардир. Аудиторлик далилларига қўйиладиган асосий талаблар қуйидагилардан иборат (1-расм): Етарлилик (Sufficiency) • аудиторлик далилларининг миқдорий кўрсаткичи. Аудитор тўплаган далиллар хажми у чиқарадиган хулосани асослаш учун етарли бўлиши керак. Мувофиқлик (Appropriateness) • аудиторлик далилларининг сифат кўрсаткичи. Бу кўрсаткич далилларнинг ишончлилиги ва аудит мақсадларига мувофиқлигини ифодалайди. Ишончлилик (Reliability) • аудиторлик далиллари ишончли манбалардан олинган ва текширилган бўлиши керак. Ишончлилик даражаси кўп жиҳатдан маълумотларнинг манбаи ва хусусиятига боғлиқ. Ўз вақтидалик (Timeliness) • аудиторлик далиллари аудит ўтказилаётган давр учун актуал бўлиши керак. 1-расм. Аудиторлик далилларига қўйиладиган талаблар3 Энергетик далилларнинг аутентиклиги автоматлаштирилган ўлчаш тизимлари ва диспетчер назорати орқали таъминланади. Тизимли тарзда рўйхатга олинган маълумотлар юқори ишончлилик даражасига эга. Регулятив далилларнинг ҳақиқийлиги расмий органлар ва тартибқоидалар билан тасдиқланади. Молиявий далилларнинг тўлиқлиги ва аниқлиги бухгалтерия тизими ва ташқи тасдиқлашлар орқали текширилади. Энергетика корхоналарида асосий воситаларни текшириш техник экспертизани жалб етишни талаб қилади. Электр станцияларининг турбиналари, генераторлари ва бошқа мураккаб ускуналарнинг техник ҳолатини баҳолаш учун малакали мутахассислар зарур. Техник экспертиза жараёнида ускуналарнинг физик ҳолати, қолдиқ хизмат муддати ва амортизация даражаси баҳоланади. Экспертлар асосий воситаларнинг адолатли қийматини аниқлашда муҳим роль ўйнайди. Аудиторлар техник экспертлар билан узвий ҳамкорлик қилиб, техник хулосаларни молиявий ҳисоботлар контекстида талқин қилишлари керак. Техник кўрсаткичлар ва молиявий маълумотлар ўртасидаги мувофиқликни текшириш муҳим аудиторлик процедурасидир. Халқаро стандартлар талабига кўра, энергетика корхоналарида мураккаб асосий воситалар компонентларга ажратилган ҳолда ҳисобга олинади. Ҳар бир компонентнинг алоҳида хизмат муддати ва амортизация тартиби мавжуд. 3 Муаллиф ишланмаси 19

Аудиторлар компонентларга ажратишнинг мантиқийлигини ва техник асослилигини текширади. Ҳар бир компонентнинг балансдаги қиймати ва фойдали хизмат муддатининг техник реалликка мос келишини баҳолайди. Компонентлар ўртасидаги амортизация тузатишлари ва қайта таснифлашларнинг тўғрилигини текшириш алоҳида эътиборни талаб қилади. Халқаро стандартларга мувофиқ молиявий ҳисоботда акс этишнинг тўлиқлигини баҳолаш зарур. Замонавий энергетика корхоналарида SCADA (Supervisory Control and Data Acquisition) тизимлари ва бошқа автоматлаштирилган назорат тизимлари кенг қўлланилмоқда. Бу тизимлар реал вақт режимида техник кўрсаткичларни қайд этади ва сақлайди. Далилларни олиш мақсадини аниқлаш Далилларни олиш учун маълумот манбаларини аниқлаш Жиддий нотўғри маълумотлар хавфини баҳолаш Аудит процедураларини танлаш Молиявий ҳисоботларни тайёрлаш учун зарур шарт-шароитларни ҳисобга олган ҳолда далилларни тўплаш Молиявий ҳисоботни тузиш учун зарур шартларнинг тасдиқланган ёки тасдиқланмаганлигини ҳисобга олган ҳолда тўпланган далилларни таҳлил қилиш ва тузатиш Зарур қўшимча далилларни тўплаш Олинган далилларнинг сифати ва миқдорини баҳолаш Қабул қилинган далиллар асосида аудиторлик фикрини шакллантириш 2-расм. Аудиторлик далилларини олиш жараёни 4 Аудиторлар автоматлаштирилган тизимлардан олинган маълумотларни юқори ишончлилик даражасига эга далиллар сифатида фойдаланиши мумкин. Тизимнинг ички назорат механизмлари ва маълумотлар сақлаш хавфсизлиги баҳоланади. Рақамли далилларнинг аутентиклиги ва ўзгартирилмаганлигини текшириш замонавий аудитнинг муҳим қисмига айланди. Лог файллари, резерв нусхалар ва тизим журналлари маълумотларнинг яхлитлигини тасдиқлайди. 4 Муаллиф ишланмаси. 20

Катта ҳажмдаги операцион маълумотларни таҳлил қилиш учун замонавий аналитик воситалардан фойдаланилади. Статистик таҳлил, трендларни аниқлаш ва аномалияларни топиш усуллари аудиторлик текширувларнинг самарадорлигини оширади. Машина ўрганиши алгоритмлари молиявий ҳисоботлардаги нотипик операцияларни ва потенциал хатоларни аниқлашда фойдаланилади. Прогноз моделлари келажакдаги харажатлар ва мажбуриятларни баҳолашда қўллабқувватлайди. Визуализация воситалари мураккаб маълумотларни тушунарли кўринишда тақдим етади ва аудиторларнинг профессионал мулоҳазаларини қўллаб-қувватлайди. Техник экспертизани жалб етиш асосий воситаларни баҳолашнинг аниқлигини сезиларли ошириши аниқланди. Турбиналар ва генераторларнинг техник ҳолатини баҳолашда мустақил экспертлар хулосалари молиявий ҳисоботлардаги қийматларни тасдиқлади. Автоматлаштирилган мониторинг тизимларидан олинган маълумотлар энергия ишлаб чиқариш ва йўқотишлар ҳисобининг аниқлигини таъминлади. Диспетчер журналлари ва молиявий ҳисоботлар ўртасидаги мос келиш 98% ни ташкил етди. Фойдаланилган адабиётлар рўйхати 1. Vieira, E.L., dos Santos, B.N., Zampieri, N.A., da Costa, S.E.G., de Lima, E.P. (2020). Халқаро стандартларга асосланган энергия менежменти аудитини излаш бўйича Proknow-C методологиясини қўллаш. IJCIEOM 2020, Springer Proceedings in Mathematics & Statistics, 337-жилд. DOI: 10.1007/978-3-030-56920-4_38. 2. Oyewo, B., Emebinah, E., Savage, R. (2020). Адолатли қиймат ўлчови ва бухгалтерия баҳолашларини аудитлашдаги қийинчиликлар: далада олинган айрим далиллар. Journal of Financial Reporting and Accounting, 18-жилд, 1-сон, 51-75 бетлар. DOI: 10.1108/JFRA-01-2019-0002. 3. Gong, X. (2024). Аудиторларнинг адолатли қиймат баҳолашларининг асосланганлигини баҳолаш қобилиятини тадқиқ этиш. Journal of Corporate Accounting & Finance, 35-жилд, 2-сон. DOI: 10.1002/jcaf.22654. 4. Ўзбекистон Республикаси Аудиторлар палатасининг 2023 йил 25 майдаги 18сонли қарори "Энергетика соҳасида аудиторлик стандартларини қўллаш тартиби тўғрисида". 5. De Villiers, C., Hsiao, P.K., Li, W., Maroun, W. (2025). Қайта тикланувчи энергия учун ҳисобот: пайдо бўлаётган мавзулар ва тадқиқот йўлларини тадқиқ этиш. Business Strategy and the Environment, Wiley. DOI: 10.1002/bse.4210. 6. Dodd, Randall (2024). Қайта тикланувчи энергия ишлаб чиқариш ва хавф менежменти: хавфни силжитадиган деривативлар воситаларидан фойдаланиш. SSRN'да мавжуд: https://ssrn.com/abstract=4871879. DOI: 10.2139/ssrn.4871879. 7. Chen, L., Zhang, Y., Wang, M. (2022). Энергия ва экологик воситалар ҳамда деривативларнинг молиявий моделлаштириш, хавф менежменти: ўтмиш, ҳозир ва келажак. Annals of Operations Research, махсус сони. DOI: 10.1007/s10479-022-04723-2. 21

KICHIK BIZNES SUBYEKTLARINING RAQAMLI TRANSFORMATSIYA STRATEGIYASINI ISHLAB CHIQISH VA AMALGA OSHIRISH Qo‘ziyeva Maftuna Otabek qizi, SamISI “Buxgalteriya hisobi” kafedrasi stajor asistenti Gmail: maftunaotabekovna46@gmail.com Annotatsiya. Ushbu maqolada kichik biznes subyektlarining raqamli transformatsiya strategiyasini ishlab chiqish va amalga oshirish masalalari tadqiq etilgan. Maqolada raqamli transformatsiya tushunchasi, uning kichik biznes uchun ahamiyati va strategik yondashuvlar nazariy jihatdan asoslangan. Jahon miqyosida kichik biznesning raqamli transformatsiya strategiyalarini ishlab chiqish tajribasi, muvaffaqiyat omillari va xatolar tahlil qilingan. O‘zbekiston kichik biznes subyektlari uchun raqamli transformatsiya strategiyasini ishlab chiqish va amalga oshirishning amaliy modeli taklif etilgan. Tadqiqot natijalariga asoslanib, kichik biznes rahbarlariga raqamli transformatsiyani muvaffaqiyatli amalga oshirish bo‘yicha strategik tavsiyalar ishlab chiqilgan. Kalit so‘zlar: raqamli transformatsiya, strategiya, kichik biznes, raqamli yetuklik, texnologiya joriy etish, biznes jarayonlar, raqamli madaniyat, O‘zbekiston, tadbirkorlik, innovatsiya. Аннотация. В данной статье исследуются вопросы разработки и реализации стратегии цифровой трансформации субъектов малого бизнеса. В статье теоретически обосновано понятие цифровой трансформации, её значение для малого бизнеса и стратегические подходы. Проанализирован мировой опыт разработки стратегий цифровой трансформации малого бизнеса, факторы успеха и типичные ошибки. Предложена практическая модель разработки и реализации стратегии цифровой трансформации для субъектов малого бизнеса Узбекистана. На основе результатов исследования разработаны стратегические рекомендации руководителям малого бизнеса по успешной реализации цифровой трансформации. Ключевые слова: цифровая трансформация, стратегия, малый бизнес, цифровая зрелость, внедрение технологий, бизнес-процессы, цифровая культура, Узбекистан, предпринимательство, инновации. Abstract. This article examines the development and implementation of a strategy for the digital transformation of small businesses. The article theoretically substantiates the concept of digital transformation, its significance for small businesses, and strategic approaches. Global experience in developing digital transformation strategies for small businesses, success factors, and typical mistakes were analyzed. A practical model for developing and implementing a digital transformation strategy for small businesses in Uzbekistan has been proposed. Based on the research results, strategic recommendations were developed for small business leaders on the successful implementation of digital transformation. Keywords: digital transformation, strategy, small business, digital maturity, technology implementation, business processes, digital culture, Uzbekistan, entrepreneurship, innovation. Kirish. Zamonaviy raqamli iqtisodiyot sharoitida kichik biznes subyektlarining raqobatbardoshligini ta’minlash uchun raqamli transformatsiya strategik zaruratga aylandi. Raqamli transformatsiya – bu nafaqat texnologiyalarni joriy etish, balki biznes modellarini, jarayonlarni va tashkiliy madaniyatni tubdan o‘zgartirish jarayonidir. Biroq ko‘plab kichik korxonalar raqamli transformatsiyani tartibsiz va rejasiz amalga oshirmoqda, bu esa resurslar isrofiga va kutilgan 22

natijaga erishmaslikka olib kelmoqda. Shu sababli, ilmiy asoslangan va amaliy qo‘llaniladigan raqamli transformatsiya strategiyasini ishlab chiqish dolzarb masala hisoblanadi. Deloitte tadqiqotlariga ko‘ra, aniq strategiyaga ega bo‘lgan korxonalarning raqamli transformatsiya muvaffaqiyati 2,5 barobar yuqori. Biroq Gartner ma‘lumotlariga ko‘ra, raqamli transformatsiya loyihalarining 70 foizi kutilgan natijaga erisha olmaydi, va buning asosiy sababi – strategik yondashuvning yo‘qligi. McKinsey tadqiqotlari esa shuni ko‘rsatadiki, kichik biznes uchun raqamli transformatsiyaning to‘liq iqtisodiy samarasi strategik rejalashtirish orqaligina amalga oshishi mumkin. O‘zbekistonda 612 mingdan ortiq kichik biznes subyektlari faoliyat yuritmoqda va ularning aksariyati raqamli transformatsiya zaruratini anglaydi. Biroq Savdo-sanoat palatasi tadqiqotlariga ko‘ra, kichik korxonalarning qariyb 15 foizi rasmiy raqamli transformatsiya strategiyasiga ega. Bu holat resurslarning samarasiz ishlatilishiga, texnologik investitsiyalarning past daromadliligiga va raqobatbardoshlikning pasayishiga olib kelmoqda. Shu nuqtai nazardan, ushbu maqolaning maqsadi – kichik biznes subyektlari uchun raqamli transformatsiya strategiyasini ishlab chiqish va amalga oshirishning nazariy-uslubiy asoslarini tadqiq etish hamda amaliy modelini taklif qilishdir. Maqolada quyidagi vazifalar bajariladi: raqamli transformatsiya strategiyasi tushunchasi va uning komponentlarini nazariy jihatdan asoslash; jahon miqyosida kichik biznesning raqamli transformatsiya strategiyalarini tahlil qilish; strategiyani ishlab chiqish va amalga oshirishning bosqichma-bosqich modelini yaratish; O‘zbekiston kichik biznes subyektlari uchun amaliy tavsiyalar ishlab chiqish. Raqamli transformatsiya tushunchasi 2000-yillarning boshida ilmiy muomalaga kiritilgan bo‘lib, dastlab yirik korporatsiyalar kontekstida o‘rganilgan. MIT Sloan va Capgemini birgalikdagi tadqiqotiga ko‘ra, raqamli transformatsiya – "raqamli texnologiyalardan foydalanish orqali biznes faoliyatini, jarayonlarini, kompetensiyalarini va modellarini tubdan o‘zgartirish". Westerman va boshqalar (2014) raqamli transformatsiyani "texnologik va boshqaruv qobiliyatlarining integratsiyasi orqali korxona faoliyatini yaxshilash" sifatida ta’riflaydi. Kichik biznes kontekstida esa raqamli transformatsiya ko‘pincha "raqamli texnologiyalarni biznes jarayonlariga joriy etish va bu orqali qo‘shimcha qiymat yaratish" sifatida tushuniladi. Raqamli transformatsiya strategiyasi – korxonaning raqamli texnologiyalar orqali o‘z maqsadlariga erishish yo‘lini belgilaydigan uzoq muddatli rejasi. U quyidagi asosiy elementlarni o‘z ichiga oladi. Birinchisi – strategik maqsadlar bo‘lib, raqamli transformatsiya orqali erishiladigan aniq va o‘lchovli maqsadlarni belgilashni anglatadi. Ikkinchisi – raqamli yetuklik baholash bo‘lib, korxonaning hozirgi raqamli holati va imkoniyatlarini aniqlashni nazarda tutadi. Uchinchisi – texnologik yo‘l xaritasi bo‘lib, qaysi texnologiyalar qachon va qanday tartibda joriy etilishini ko‘rsatadi. To‘rtinchisi – resurslar rejasi bo‘lib, moliyaviy, kadrlar va infratuzilma resurslarini taqsimlashni bildiradi. Beshinchisi – o‘zgarishlarni boshqarish bo‘lib, tashkiliy madaniyat va xodimlar kompetensiyalarini rivojlantirishni o‘z ichiga oladi. 23

Kichik biznes uchun raqamli transformatsiya strategiyasining o‘ziga xos xususiyatlari mavjud. Birinchidan, cheklangan resurslar sharoitida ishlash — kichik korxonalar yirik kompaniyalarga qaraganda kamroq moliyaviy va kadrlar resurslariga ega. Ikkinchidan, moslashuvchanlik – kichik biznes tez qaror qabul qilish va o‘zgarishlarga moslashish imkoniyatiga ega. Uchinchidan, rahbarning hal qiluvchi roli – kichik biznesda egasi yoki rahbarining raqamli transformatsiyaga munosabati butun jarayonning muvaffaqiyatini belgilaydi. To‘rtinchidan, bosqichma-bosqich yondashuv – kichik korxonalar bir vaqtning o‘zida barcha yo‘nalishlarni qamrab olishdan ko‘ra, ketma-ket transformatsiya qilish strategiyasini tanlashi maqsadga muvofiq. Raqamli yetuklik modellari raqamli transformatsiya strategiyasini ishlab chiqishda muhim asos bo‘lib xizmat qiladi. MIT Sloan tomonidan ishlab chiqilgan Digital Maturity Model korxonalarni to‘rtta darajaga bo‘ladi: Beginners (boshlang‘ich), Conservatives (konservativ), Fashionistas (moda quvuvchilar) va Digital Masters (raqamli ustalar). Har bir daraja texnologik va boshqaruv qobiliyatlari kombinatsiyasi orqali aniqlanadi. Kichik biznes uchun soddalashtirilgan modellar ham ishlab chiqilgan bo‘lib, ular odatda 3–5 darajani o‘z ichiga oladi: raqamli mavjudlik, raqamli operatsiyalar, raqamli biznes va raqamli ekotizim. Jahon miqyosida kichik biznesning raqamli transformatsiya strategiyalarini ishlab chiqish bo‘yicha boy tajriba to‘plangan. Yevropa Ittifoqida "Digital SME Alliance" tashkiloti tomonidan ishlab chiqilgan "SME Digital Transformation Framework" keng qo‘llanilmoqda. Ushbu model strategiyani 5 ta asosiy yo‘nalishda ishlab chiqishni taklif etadi: mijozlar bilan munosabatlar, operatsion samaradorlik, biznes modeli innovatsiyalari, xodimlar imkoniyatlari va texnologik infratuzilma. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ushbu modeldan foydalangan korxonalarning 68 foizi belgilangan maqsadlarga erishgan. AQShda Small Business Administration (SBA) va National Institute of Standards and Technology (NIST) birgalikda "SMB Cybersecurity and Digital Transformation Guide"ni ishlab chiqqan. Ushbu qo‘llanma kichik biznesga raqamli transformatsiya strategiyasini xavfsizlik talablarini hisobga olgan holda ishlab chiqish imkonini beradi. Singapurda esa SME Digital Tech Hub dasturi doirasida kichik korxonalarga raqamli transformatsiya strategiyasini ishlab chiqishda bepul konsalting xizmatlari ko‘rsatilmoqda. Bu tajriba shuni ko‘rsatadiki, davlat qo‘llabquvvatlashi strategik rejalashtirish sifatini sezilarli darajada oshiradi. 1-jadval Kichik biznes uchun raqamli transformatsiya strategiyasining asosiy komponentlari Komponent Asosiy ko‘rsatkichlar Tavsifi Strategik maqsadlar Raqamli transformatsiya orqali erishiladigan Daromad o‘sishi, xarajatlar aniq va o‘lchovli maqsadlar kamayishi, mijozlar soni Raqamli yetuklik Korxonaning hozirgi raqamli imkoniyatlarini baholash 24 holati va Yetuklik darajasi (1-5 ball), texnologiya qamrovi

Texnologik yo‘l xaritasi Texnologiyalarni joriy etish ketma-ketligi va Loyihalar soni, joriy etish muddatlari muddati, integratsiya darajasi Resurslar rejasi Moliyaviy, kadrlar va texnik resurslarni Byudjet, xodimlar taqsimlash infratuzilma sig‘imi O‘zgarishlarni Tashkiliy madaniyat va boshqarish kompetensiyalarini rivojlantirish Monitoring tizimi Natijalarni kuzatish moslashtirish xodimlar O‘qitilgan xodimlar soni, qabul qilish darajasi strategiyani KPI ko‘rsatkichlari, chastotasi va soni, hisobot Kichik biznes subyektlari uchun raqamli transformatsiya strategiyasini ishlab chiqish va amalga oshirish jarayoni bir necha bosqichlardan iborat. Birinchi bosqich – hozirgi holatni baholash. Bu bosqichda korxonaning raqamli yetukligi, mavjud texnologiyalar, kadrlar salohiyati va moliyaviy imkoniyatlar tahlil qilinadi. Raqamli yetuklik baholash uchun maxsus so‘rovnomalar va diagnostika vositalari qo‘llaniladi. Muhim jihat – nafaqat ichki imkoniyatlarni, balki tashqi muhitni ham tahlil qilish: raqobatchilarning raqamli strategiyalari, mijozlarning raqamli xattiharakatlari va sohaviy texnologik tendensiyalar o‘rganiladi. Ikkinchi bosqich – strategik maqsadlarni belgilash. Raqamli transformatsiya maqsadlari SMART mezonlariga javob berishi kerak: aniq (Specific), o‘lchovli (Measurable), erishilishi mumkin (Achievable), dolzarb (Relevant) va muddatli (Time-bound). Kichik biznes uchun tipik maqsadlar quyidagilarni o‘z ichiga olishi mumkin: onlayn savdo ulushini oshirish, operatsion xarajatlarni kamaytirish, mijozlar qoniqishini yaxshilash, yangi bozorlarga kirish va xodimlar samaradorligini oshirish. Har bir maqsad uchun aniq KPI (Key Performance Indicators) ko‘rsatkichlari belgilanadi. Uchinchi bosqich – texnologiyalarni tanlash va yo‘l xaritasini ishlab chiqish. Bu bosqichda korxona maqsadlariga erishish uchun zarur bo‘lgan texnologiyalar aniqlanadi va ularni joriy etish ketma-ketligi belgilanadi. Kichik biznes uchun texnologiyalarni tanlashda quyidagi mezonlar muhim: boshlang‘ich investitsiya hajmi, joriy xarajatlar, o‘rganish murakkabligi, integratsiya imkoniyatlari va miqyoslash qobiliyati. Odatda, texnologiyalarni joriy etish uch bosqichda amalga oshiriladi: tezkor yutuqlar (quick wins) - 3-6 oy, o‘rta muddatli loyihalar – 6-18 oy va strategik tashabbuslar – 18-36 oy. To‘rtinchi bosqich – resurslarni rejalashtirish va taqsimlash. Raqamli transformatsiya uchun zarur resurslar uch toifaga bo‘linadi: moliyaviy resurslar (investitsiyalar, joriy xarajatlar), insoniy resurslar (ichki xodimlar, tashqi ekspertlar) va texnik resurslar (infratuzilma, dasturiy ta’minot). Kichik biznes uchun resurslar cheklangan bo‘lgani sababli, ustuvorliklarni to‘g‘ri belgilash muhim ahamiyatga ega. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, kichik korxonalar yillik daromadining 3–7 foizini raqamli transformatsiyaga yo‘naltirganda optimal natijaga erishadi. Beshinchi bosqich – amalga oshirish va o‘zgarishlarni boshqarish. Bu bosqich strategiyani amalda joriy etishni o‘z ichiga oladi. Muhim jihat – nafaqat texnologiyalarni o‘rnatish, balki xodimlarni o‘qitish, biznes jarayonlarni o‘zgartirish va tashkiliy 25

madaniyatni shakllantirish. Kotter modeli bo‘yicha o‘zgarishlarni boshqarishning sakkizta bosqichi kichik biznes uchun ham dolzarb: shoshilinchlik hissini yaratish, yetakchi koalitsiyani shakllantirish, vizion va strategiyani ishlab chiqish, vizionni targ‘ib qilish, xodimlarni imkoniyatlar bilan ta’minlash, qisqa muddatli yutuqlarni ta’minlash, yutuqlarni mustahkamlash va o‘zgarishlarni madaniyatga singdirish. 2-jadval Raqamli transformatsiya strategiyasini amalga oshirish bosqichlari va muddatlari Bosqich Asosiy faoliyatlar Muddat Natija 1. Hozirgi holatni baholash Raqamli yetuklik diagnostikasi, SWOT tahlili, raqobatchilar tahlili 2-4 hafta Baholash hisoboti 2. Maqsadlarni belgilash SMART maqsadlar, KPI ko‘rsatkichlari, ustuvorliklarni aniqlash 1-2 hafta Maqsadlar hujjati 3. Texnologiyalarni tanlash Yechimlarni taqqoslash, vendor tanlash, yo‘l xaritasi 2-4 hafta Texnologik yo‘l xaritasi 4. Resurslarni rejalashtirish Byudjet tuzish, kadrlar rejasi, infratuzilma rejasi 1-2 hafta Resurslar rejasi 5. Amalga oshirish Texnologiyalarni joriy etish, xodimlarni o‘qitish, jarayonlarni o‘zgartirish 3-18 oy Joriy etilgan tizimlar 6. Monitoring baholash va KPI kuzatuvi, hisobot Doimiy tayyorlash, strategiyani moslashtirish Tahlil hisobotlari Oltinchi bosqich – monitoring va baholash. Raqamli transformatsiya strategiyasining samaradorligini baholash uchun muntazam monitoring tizimi yaratiladi. Asosiy ko‘rsatkichlar (KPI) bo‘yicha oylik yoki choraklik hisobotlar tayyorlanadi. Balanced Scorecard yondashuvi bo‘yicha to‘rtta perspektivada baholash amalga oshiriladi: moliyaviy natijalar, mijozlar qoniqishi, ichki jarayonlar samaradorligi va o‘rganish va rivojlanish. Monitoring natijalari asosida strategiyaga zarur tuzatishlar kiritiladi. O‘zbekiston kichik biznes subyektlari uchun raqamli transformatsiya strategiyasini ishlab chiqishda mahalliy kontekstni hisobga olish zarur. Birinchidan, infratuzilma cheklovlari – internet tezligi va qamrovi, ayniqsa qishloq joylarda, yetarli emas. Ikkinchidan, raqamli savodxonlik darajasi – tadbirkorlar va xodimlarning ko‘pchiligi raqamli ko‘nikmalarga ega emas. Uchinchidan, mahalliy yechimlar mavjudligi – Payme, Click, MyID, Soliq.uz kabi mahalliy platformalar mavjud bo‘lib, ularni strategiyaga integratsiya qilish mumkin. To‘rtinchidan, 26

davlat qo‘llab-quvvatlashi – IT-Park, startup inkubatorlar va raqamli ko‘nikmalar bo‘yicha o‘quv dasturlari mavjud. O‘zbekiston kichik biznesi uchun raqamli transformatsiya strategiyasining tavsiya etiladigan ustuvorliklari quyidagicha: birinchi navbatda onlayn sotuvlar kanallarini yaratish (Uzum, Asaxiy, ijtimoiy tarmoqlar orqali), keyin raqamli to‘lov tizimlarini joriy etish (Payme, Click integratsiyasi), so‘ngra mijozlar bilan munosabatlarni raqamlashtirish (CRM tizimlar, Telegram botlar) va nihoyat ichki jarayonlarni avtomatlashtirish (buxgalteriya, ombor hisobi). Bu ketma-ketlik tez natijalar olish va tajriba to‘plash imkonini beradi. 3-jadval O‘zbekiston kichik biznesida raqamli transformatsiya strategiyasini amalga oshirish: SWOT-tahlili Kuchli tomonlar Zaif tomonlar Kichik biznesning moslashuvchanligi va tez Strategik rejalashtirish madaniyatining past qaror qabul qilish imkoniyati darajasi Mahalliy raqamli platformalar mavjudligi Raqamli ko‘nikmalar va kadrlar yetishmasligi (Payme, Click, Uzum) Moliyaviy resurslar cheklanganligi Davlat strategiyasi va qo‘llab-quvvatlash O‘zgarishlarga qarshilik va konservatizm dasturlari Yosh va texnologiyaga qiziquvchi aholi Imkoniyatlar Tahdidlar Bulutli texnologiyalar va SaaS yechimlarning Texnologiyalarning tez eskirishi va doimiy arzonlashishi yangilanish zaruriyati Davlat tomonidan raqamli transformatsiyani Kibexavfsizlik xavflari va ma'lumotlar sizib rag‘batlantirish chiqishi Xalqaro tajriba va best practices mavjudligi Raqamlashgan raqobatchilarning bozorga Elektron tijorat bozorining jadal o‘sishi kirishi Iqtisodiy beqarorlik va investitsiya xavflari Maqolada qo‘llanilgan metodologik yondashuv bir necha usullarni o‘z ichiga oladi. Birinchidan, ilmiy adabiyotlar tahlili – raqamli transformatsiya strategiyasi bo‘yicha xalqaro ilmiy maqolalar, MIT Sloan, Harvard Business Review, Deloitte va McKinsey tadqiqotlari o‘rganildi. Ikkinchidan, case-study tahlili – turli mamlakatlardagi kichik biznes subyektlarining raqamli transformatsiya strategiyalari amaliyoti tahlil qilindi. Uchinchidan, qiyosiy tahlil – Yevropa Ittifoqi, AQSh, Singapur va boshqa mamlakatlar tajribasi O‘zbekiston sharoiti bilan solishtirildi. To‘rtinchidan, SWOT-tahlili – O‘zbekistonda kichik biznesning raqamli transformatsiya strategiyasini amalga oshirishning kuchli va zaif tomonlari, imkoniyatlari va tahdidlari aniqlandi. Tadqiqot natijalariga asoslanib, O‘zbekiston kichik biznes subyektlari rahbarlariga raqamli transformatsiya strategiyasini muvaffaqiyatli ishlab chiqish va amalga oshirish bo‘yicha quyidagi tavsiyalar ishlab chiqildi. 27

Taklif etilgan strategik yondashuvni qo‘llash natijasida quyidagi ijobiy natijalarni kutish mumkin: korxona samaradorligi va raqobatbardoshligi sezilarli darajada oshadi; operatsion xarajatlar kamayadi va daromadlilik yaxshilanadi; mijozlar qoniqishi va sodiqlik darajasi ortadi; yangi bozorlar va mijozlar segmentlariga kirish imkoniyati paydo bo‘ladi; xodimlar malakasi va motivatsiyasi oshadi; korxonaning bozor qiymati va investitsiyaviy jozibadorligi ortadi. Raqamli transformatsiya strategiyasi kichik biznes subyektlari uchun raqobatbardoshlikni ta'minlash va barqaror rivojlanishga erishishning muhim vositasiga aylandi. Jahon tajribasi shuni ko‘rsatadiki, aniq strategiyaga ega bo‘lgan korxonalar raqamli transformatsiyadan maksimal samara oladi, strategiyasiz yondashuvchilar esa ko‘pincha resurslarni bekorga sarflaydi. Kichik biznes uchun strategiya ishlab chiqishda o‘ziga xos xususiyatlarni - cheklangan resurslar, moslashuvchanlik va rahbar rolini hisobga olish zarur. O‘zbekiston kichik biznes subyektlari uchun raqamli transformatsiya strategiyasini ishlab chiqish va amalga oshirish nafaqat individual korxonalar, balki butun iqtisodiyot uchun ham muhim ahamiyatga ega. "Raqamli O‘zbekiston – 2030" strategiyasi maqsadlariga erishish ko‘p jihatdan kichik biznesning raqamli transformatsiyasiga bog‘liq. Davlat tomonidan ko‘rsatilayotgan qo‘llab-quvvatlash va rivojlanayotgan raqamli ekotizim kichik biznesga strategik yondashuvni qo‘llash uchun qulay sharoit yaratmoqda. Kelgusida sun’iy intellekt, katta ma’lumotlar tahlili, Internet of Things va boshqa ilg‘or texnologiyalarning kichik biznesga yanada keng kirib borishi kutilmoqda. Bu esa raqamli transformatsiya strategiyalarini doimiy ravishda yangilab borish zaruriyatini keltirib chiqaradi. O‘zbekiston kichik biznes subyektlari ushbu tendensiyalarni hisobga olgan holda strategik rejalashtirish amaliyotini rivojlantirish orqali mintaqada raqamli iqtisodiyot yetakchilariga aylanish imkoniyatiga ega. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining "Raqamli O‘zbekiston – 2030" strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risidagi Farmoni, 2020-yil. 2. Westerman G., Bonnet D., McAfee A. Leading Digital: Turning Technology into Business Transformation. - Boston: Harvard Business Review Press, 2014. - 292 p. 3. MIT Sloan Center for Digital Business. Digital Transformation: A Roadmap for Billion-Dollar Organizations, 2011. 4. Deloitte. Digital Transformation Strategy: The What, Why, and How, 2023. 5. McKinsey & Company. The How of Digital Transformation, 2024. 6. Gartner. Top Strategic Technology Trends for 2024. - Stamford: Gartner Inc., 2024. 7. European Commission. Digital Transformation of SMEs: Best Practices and Policy Recommendations, 2023. 8. Kotter J.P. Leading Change. - Boston: Harvard Business Review Press, 2012. - 208 p. 9. OECD. The Digital Transformation of SMEs. - Paris: OECD Publishing, 2021. 10. O‘zbekiston Respublikasi Savdo-sanoat palatasi. Kichik biznesning raqamli transformatsiyasi: tahliliy hisobot, 2024. 28

TRANSMILLIY KORPORATSIYALAR BILAN HAMKORLIKDA SANOAT KORXONALARINING RAQOBATLI USTUNLIKLARINI BOSHQARISH MEXANIZMLARI Sultanov Shoxjaxon Rahmon o‘g‘li, TIU o‘qituvchisi, shohjahonsultanov02@gmail.com Abdumutaliyev Diyorbek Shuhrat o‘g‘li, TIU fazliddinovshoxdiyor@gmail.com Annotatsiya. Mazkur maqolada globallashuv sharoitida transmilliy korporatsiyalar bilan hamkorlik asosida sanoat korxonalarining raqobatli ustunliklarini shakllantirish va boshqarish mexanizmlari ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqotda global qiymat zanjirlarining kengayishi, texnologik va institutsional integratsiya jarayonlarining kuchayishi hamda xalqaro raqobatning murakkablashuvi sharoitida sanoat korxonalarining barqaror raqobat ustunliklariga ega bo‘lish zarurati asoslab beriladi. Maqolada transmilliy korporatsiyalar bilan hamkorlikning sanoat korxonalariga texnologik yangilanish, boshqaruv tajribasi almashinuvi, ishlab chiqarish samaradorligini oshirish va tashqi bozorlarga chiqish imkoniyatlarini kengaytirishdagi roli yoritiladi. Tadqiqot natijalari transmilliy korporatsiyalar bilan strategik hamkorlikni tizimli boshqarish sanoat korxonalarining raqobatbardoshligini mustahkamlash va uzoq muddatli rivojlanishini ta’minlashda muhim omil ekanligini ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: transmilliy korporatsiyalar, sanoat korxonalari, raqobatli ustunlik, global qiymat zanjiri, strategik hamkorlik, raqamli iqtisodiyot, xalqaro biznes. Аннотация. В данной статье научно анализируются механизмы формирования и управления конкурентными преимуществами промышленных предприятий на основе сотрудничества с транснациональными корпорациями в контексте глобализации. Исследование обосновывает необходимость наличия у промышленных предприятий устойчивых конкурентных преимуществ в условиях расширения глобальных цепочек создания стоимости, интенсификации процессов технологической и институциональной интеграции и усложнения международной конкуренции. В статье подчеркивается роль сотрудничества с транснациональными корпорациями в обеспечении промышленных предприятий технологическими инновациями, обменом управленческим опытом, повышением эффективности производства и расширением возможностей выхода на зарубежные рынки. Результаты исследования показывают, что систематическое управление стратегическим сотрудничеством с транснациональными корпорациями является важным фактором повышения конкурентоспособности промышленных предприятий и обеспечения их долгосрочного развития. Ключевые слова: транснациональные корпорации, промышленные предприятия, конкурентное преимущество, глобальная цепочка создания стоимости, стратегическое партнерство, цифровая экономика, международный бизнес. Abstract. This article scientifically analyzes the mechanisms for forming and managing competitive advantages of industrial enterprises based on cooperation with transnational corporations in the context of globalization. The study substantiates the need for industrial enterprises to have sustainable competitive advantages in the context 29

of the expansion of global value chains, the intensification of technological and institutional integration processes, and the complexity of international competition. The article highlights the role of cooperation with transnational corporations in providing industrial enterprises with technological innovation, exchange of management experience, increasing production efficiency, and expanding opportunities for entering foreign markets. The results of the study show that systematic management of strategic cooperation with transnational corporations is an important factor in strengthening the competitiveness of industrial enterprises and ensuring their long-term development. Keywords: transnational corporations, industrial enterprises, competitive advantage, global value chain, strategic partnership, digital economy, international business. Kirish. Hozirgi davrda jahon xo‘jalik tizimida globallashuv jarayonlarining chuqurlashuvi sanoat korxonalarining raqobat muhitini tubdan o‘zgartirmoqda. Global qiymat zanjirlarining shakllanishi, transchegaraviy investitsiyalar hajmining ortishi va texnologik yangiliklarning tezkor tarqalishi sanoat korxonalaridan yuqori darajadagi raqobatbardoshlikni talab etmoqda. Bunday sharoitda mustaqil ravishda raqobatli ustunliklarni shakllantirish ko‘plab sanoat korxonalari uchun murakkab vazifaga aylanmoqda. Transmilliy korporatsiyalar bilan hamkorlik sanoat korxonalariga global tajriba, ilg‘or texnologiyalar va samarali boshqaruv yondashuvlaridan foydalanish imkonini beradi. Shu bilan birga, bunday hamkorlik raqobatli ustunliklarni saqlash va rivojlantirishni talab etuvchi murakkab boshqaruv mexanizmlarini yuzaga keltiradi. Shu sababli transmilliy korporatsiyalar bilan hamkorlikda sanoat korxonalarining raqobatli ustunliklarini boshqarish mexanizmlarini ilmiy jihatdan tahlil qilish dolzarb masala hisoblanadi. Asosiy qism. Sanoat korxonalarining raqobatli ustunliklari ularning ishlab chiqarish samaradorligi, texnologik darajasi, mahsulot sifati va bozordagi moslashuvchanligi bilan bevosita bog‘liqdir. Transmilliy korporatsiyalar bilan hamkorlik ushbu ustunliklarni shakllantirish uchun muhim resurs va imkoniyatlar manbai bo‘lib xizmat qiladi. Global kompaniyalar bilan integratsiya sanoat korxonalarining ishlab chiqarish jarayonlarini modernizatsiya qilish va innovatsion yechimlarni tezkor joriy etish imkonini yaratadi. Hamkorlik jarayonida sanoat korxonalari transmilliy korporatsiyalarning ilg‘or boshqaruv tajribasini o‘zlashtirish orqali ichki boshqaruv tizimlarini takomillashtiradi. Bu holat resurslardan foydalanish samaradorligini oshirib, ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirishga xizmat qiladi. Natijada sanoat korxonalari raqobat muhitida barqaror ustunlikka ega bo‘lish imkoniyatini qo‘lga kiritadi [1]. Transmilliy korporatsiyalar bilan hamkorlik sanoat korxonalarining global qiymat zanjirlariga integratsiyalashuvini jadallashtiradi. Xalqaro ishlab chiqarish va savdo tarmoqlariga qo‘shilish sanoat korxonalarining mahsulotlarini yangi bozorlarga olib chiqish imkonini kengaytirib, raqobatbardoshlikni oshiradi. Bu jarayonda raqobatli ustunliklarni boshqarish tashqi bozorlardagi talab va standartlarga moslashuvchanlikni ta’minlash orqali amalga oshiriladi. Shu bilan 30

birga, transmilliy korporatsiyalar bilan hamkorlik sanoat korxonalari oldiga muayyan boshqaruv muammolarini ham qo‘yadi. Texnologik qaramlik, intellektual mulk bilan bog‘liq cheklovlar va qarorlar qabul qilishda mustaqillik darajasining pasayishi raqobatli ustunliklarni saqlash jarayonini murakkablashtiradi. Shu sababli hamkorlik munosabatlarini muvozanatli boshqarish va milliy sanoat manfaatlarini himoya qilish muhim ahamiyat kasb etadi [2]. Raqobatli ustunliklarni boshqarishda sanoat korxonalari hamkorlik jarayonini strategik maqsadlar bilan uyg‘unlashtirishi lozim. Transmilliy korporatsiyalar bilan o‘zaro aloqalarda texnologik transfer, bilim va tajriba almashinuvi asosiy ustuvor yo‘nalish sifatida belgilanib, mahalliy ishlab chiqarish salohiyatini rivojlantirishga xizmat qilishi zarur. Bu yondashuv sanoat korxonalarining uzoq muddatli raqobatbardoshligini ta’minlashga imkon beradi. Shuningdek, transmilliy korporatsiyalar bilan hamkorlikda raqobatli ustunliklarni boshqarishda institutsional va huquqiy muhit muhim rol o‘ynaydi. Shaffof va barqaror normativ-huquqiy tizim hamkorlik munosabatlarining samarali rivojlanishini ta’minlab, sanoat korxonalarining manfaatlarini himoya qiladi. Bu holat raqobatli ustunliklarni barqaror boshqarish mexanizmlarini shakllantirishga zamin yaratadi. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, transmilliy korporatsiyalar bilan hamkorlik sanoat korxonalarining raqobatli ustunliklarini shakllantirish va rivojlantirishda muhim strategik ahamiyatga ega. Bunday hamkorlik texnologik yangilanish, boshqaruv samaradorligi va tashqi bozorlarga chiqish imkoniyatlarini kengaytirish orqali sanoat korxonalarining raqobatbardoshligini oshiradi. Amaliy jihatdan sanoat korxonalariga transmilliy korporatsiyalar bilan hamkorlikni strategik asosda tashkil etish, raqobatli ustunliklarni saqlash va rivojlantirishga qaratilgan boshqaruv mexanizmlarini joriy etish tavsiya etiladi. Shuningdek, milliy sanoat manfaatlarini himoya qiluvchi institutsional muhitni mustahkamlash va texnologik transfer jarayonlarini rag‘batlantirish sanoat korxonalarining uzoq muddatli barqaror rivojlanishini ta’minlashga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Dunning, J.H., & Lundan, S.M. (2019). Multinational enterprises and the global economy. Cheltenham: Edward Elgar Publishing. 2. UNCTAD. (2021). World investment report 2021. Geneva: United Nations. 3. Rugman, A.M., & Verbeke, A. (2020). Global corporate strategy and trade policy. Journal of International Business Studies, 51(1), 1–12. 4. Narula, R. (2020). Global value chains and industrial development. Cambridge Journal of Economics, 44(6), 1311–1331. 5. OECD. (2022). Global value chains: Challenges, opportunities and implications. Paris: OECD Publishing. 31

GLOBALLASHUV SHAROITIDA SANOAT KORXONALARINING XALQARO KOOPERATSIYASINI RIVOJLANTIRISHDA RAQAMLI PLATFORMA-EKOTIZIMLARINING O‘RNI Sultanov Shoxjaxon Rahmon o‘g‘li, TIU o‘qituvchisi, shohjahonsultanov02@gmail.com Axmadjanova Dilnoza Maxmudjon qizi, TIU “Xalqaro munosabatlar” yo‘nalishi 2-bosqich talabasi, ahmadjonovadilnozaa005@gmail.com Annotatsiya. Mazkur maqolada globallashuv sharoitida sanoat korxonalarining xalqaro kooperatsiyasini rivojlantirish jarayonida raqamli platforma-ekotizimlarining iqtisodiy va boshqaruv ahamiyati ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqotda jahon iqtisodiyotida ishlab chiqarish va savdo aloqalarining transchegaraviy tus olishi, global qiymat zanjirlarining chuqurlashuvi hamda sanoat korxonalarining xalqaro hamkorlikka ehtiyoji ortib borishi asoslab beriladi. Maqolada raqamli platforma-ekotizimlarining sanoat korxonalari xalqaro kooperatsiyasini muvofiqlashtirish, hamkorlar o‘rtasida axborot almashinuvini tezlashtirish, ishlab chiqarish va savdo jarayonlarini integratsiyalash hamda transchegaraviy operatsiyalar samaradorligini oshirishdagi roli yoritiladi. Tadqiqot natijalari raqamli platformaekotizimlaridan tizimli foydalanish sanoat korxonalarining xalqaro kooperatsiyasini mustahkamlash, raqobatbardoshlikni oshirish va barqaror global rivojlanishni ta’minlashda muhim omil ekanligini ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: globallashuv, sanoat korxonalari, xalqaro kooperatsiya, raqamli platformalar, platforma-ekotizimlar, global qiymat zanjiri, raqamli iqtisodiyot, transchegaraviy hamkorlik. Аннотация. В данной статье проводится научный анализ экономического и управленческого значения цифровых платформенных экосистем в процессе развития международного сотрудничества промышленных предприятий в контексте глобализации. Исследование обосновывает трансграничный характер производственных и торговых отношений в мировой экономике, углубление глобальных цепочек создания стоимости и растущую потребность промышленных предприятий в международном сотрудничестве. В статье подчеркивается роль цифровых платформенных экосистем в координации международного сотрудничества промышленных предприятий, ускорении обмена информацией между партнерами, интеграции производственных и торговых процессов и повышении эффективности трансграничных операций. Результаты исследования показывают, что систематическое использование цифровых платформенных экосистем является важным фактором укрепления международного сотрудничества промышленных предприятий, повышения конкурентоспособности и обеспечения устойчивого глобального развития. Ключевые слова: глобализация, промышленные предприятия, международное сотрудничество, цифровые платформы, платформенные экосистемы, глобальная цепочка создания стоимости, цифровая экономика, трансграничное сотрудничество. Abstract. This article provides a scientific analysis of the economic and managerial significance of digital platform ecosystems in the development of international cooperation among industrial enterprises in the context of globalization. The study substantiates the crossborder nature of production and trade relations in the global economy, the deepening of global value chains, and the growing need for industrial enterprises to cooperate internationally. The article emphasizes the role of digital platform ecosystems in coordinating international cooperation among industrial enterprises, accelerating information exchange between partners, integrating production and trade processes, and improving the efficiency of cross-border operations. The results of the study demonstrate that the systematic use of digital platform 32

ecosystems is an important factor in strengthening international cooperation among industrial enterprises, enhancing competitiveness, and ensuring sustainable global development. Keywords: globalization, industrial enterprises, international cooperation, digital platforms, platform ecosystems, global value chain, digital economy, cross-border cooperation. Kirish. Hozirgi davrda jahon xo‘jalik tizimida globallashuv jarayonlarining chuqurlashuvi sanoat korxonalarining faoliyat yuritish sharoitlarini tubdan o‘zgartirmoqda. Ishlab chiqarish jarayonlarining xalqaro miqyosda bo‘linishi, global qiymat zanjirlarining shakllanishi va transchegaraviy savdo aloqalarining kengayishi sanoat korxonalarining xalqaro kooperatsiyasini rivojlantirishni strategik zaruratga aylantirmoqda. Endilikda sanoat korxonalari nafaqat tayyor mahsulot eksporti orqali, balki ilmiy-texnologik hamkorlik, qo‘shma ishlab chiqarish va raqamli integratsiya orqali xalqaro bozorlarda faol ishtirok etmoqda. Biroq xalqaro kooperatsiya jarayonlarining murakkablashuvi, hamkorlar soni ortishi va geografik masofalarning kengayishi an’anaviy boshqaruv yondashuvlarining cheklanganligini namoyon qilmoqda. Axborot oqimlarining hajmi va tezligi ortib borayotgan sharoitda sanoat korxonalarining xalqaro kooperatsiyasini samarali boshqarish raqamli yechimlarsiz deyarli imkonsiz bo‘lib bormoqda. Shu nuqtai nazardan, raqamli platforma-ekotizimlari xalqaro kooperatsiyani tashkil etish va rivojlantirishda muhim boshqaruv vositasiga aylanmoqda. Mazkur holat ushbu tadqiqot mavzusining dolzarbligini belgilaydi. Asosiy qism. Globallashuv sharoitida sanoat korxonalarining xalqaro kooperatsiyasi ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, resurslardan oqilona foydalanish va innovatsion salohiyatni kuchaytirishga qaratilgan murakkab tizim sifatida namoyon bo‘ladi. Xalqaro hamkorlik doirasida sanoat korxonalari turli mamlakatlardagi yetkazib beruvchilar, texnologik hamkorlar va savdo subyektlari bilan uzviy aloqada bo‘ladi. Ushbu jarayonlarning muvofiqlashtirilishi va barqarorligi zamonaviy raqamli infratuzilmani talab etadi. Raqamli platforma-ekotizimlari sanoat korxonalarining xalqaro kooperatsiyasida yagona axborot makonini shakllantirib, hamkorlar o‘rtasida tezkor va ishonchli aloqalarni ta’minlaydi. Platformalar orqali ishlab chiqarish rejalari, logistika ma’lumotlari, texnologik standartlar va savdo shartlari real vaqt rejimida almashiniladi. Bu holat xalqaro kooperatsiya jarayonlarida axborot asimmetriyasini kamaytirib, boshqaruv qarorlarining aniqligini oshiradi [1]. Xalqaro kooperatsiyada raqamli platforma-ekotizimlarining ahamiyati, avvalo, global qiymat zanjirlarini integratsiyalash imkoniyati bilan izohlanadi. Platforma asosida ishlovchi ekotizimlar sanoat korxonalarining ishlab chiqarish, ta’minot va savdo jarayonlarini yagona raqamli muhitda birlashtirib, transchegaraviy operatsiyalarning uzluksizligini ta’minlaydi. Natijada ishlab chiqarish xarajatlari kamayib, kooperatsiya samaradorligi ortadi. Shuningdek, raqamli platforma-ekotizimlari xalqaro kooperatsiyada ishonch omilini mustahkamlashga xizmat qiladi. Platformalarda shaffof ma’lumotlar almashinuvi, standartlashtirilgan jarayonlar va raqamli monitoring mexanizmlarining mavjudligi hamkorlar o‘rtasidagi tavakkalchiliklarni kamaytiradi. Bu holat sanoat 33

korxonalarining uzoq muddatli xalqaro hamkorlik aloqalarini rivojlantirishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi [2]. Raqamli platformalar xalqaro kooperatsiyada innovatsion jarayonlarni jadallashtiradi. Sanoat korxonalari platforma-ekotizimlari orqali ilmiy-texnik bilimlar almashinuvi, qo‘shma tadqiqotlar va texnologik yangiliklarni tezkor joriy etish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Bu esa sanoat korxonalarining texnologik darajasini oshirib, global bozorlardagi raqobatbardoshligini mustahkamlaydi. Bundan tashqari, raqamli platforma-ekotizimlari sanoat korxonalarining xalqaro kooperatsiyasini strategik boshqarish imkonini kengaytiradi. Platformalar asosida to‘plangan katta hajmdagi ma’lumotlar tahlili orqali kooperatsiya samaradorligi baholanadi, hamkorlik yo‘nalishlari optimallashtiriladi va uzoq muddatli rivojlanish strategiyalari shakllantiriladi. Bu jarayon xalqaro kooperatsiyani korxonaning umumiy rivojlanish strategiyasi bilan uyg‘unlashtirishga xizmat qiladi. Xulosa va amaliy tavsiyalar. O‘tkazilgan tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, globallashuv sharoitida sanoat korxonalarining xalqaro kooperatsiyasini rivojlantirishda raqamli platforma-ekotizimlari muhim strategik ahamiyatga ega. Ushbu ekotizimlar xalqaro hamkorlik jarayonlarini muvofiqlashtirish, axborot almashinuvini tezlashtirish va transchegaraviy operatsiyalar samaradorligini oshirish orqali sanoat korxonalarining global raqobatbardoshligini mustahkamlaydi. Amaliy jihatdan sanoat korxonalariga xalqaro kooperatsiyani rivojlantirishda raqamli platforma-ekotizimlarini izchil joriy etish, ularni ishlab chiqarish va savdo jarayonlari bilan integratsiyalash hamda raqamli boshqaruv kompetensiyalarini rivojlantirish tavsiya etiladi. Ushbu yondashuv sanoat korxonalarining xalqaro maydondagi barqaror rivojlanishini ta’minlashga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. UNCTAD. (2021). Digital economy report 2021. Geneva: United Nations. 2. OECD. (2020). Global value chains: Efficiency and resilience. Paris: OECD Publishing. [1] 3. Parker, G., Van Alstyne, M., & Choudary, S. (2019). Platform revolution. New York, NY: W.W. Norton & Company. 4. World Economic Forum. (2022). Global cooperation in the digital age. Geneva: WEF. [2] 5. Kenney, M., & Zysman, J. (2020). The platform economy. Socio-Economic Review, 18(1), 1– 23. SAVDO KORXONALARIDA SEGMENTAR HISOBNI RAQAMLASHTIRISH VA 1C PLATFORMASIDA AVTOMATLASHTIRILGAN MODEL YARATISHNING MUAMMOLARI HAMDA YECHIMLARI Bobomuradova Sarvinoz Ziyadullayevna,SamISI tayanch doktoranti, bobomuradovasarvinoz@gmail.com Annotatsiya. Maqolada savdo korxonalarida segmentar hisobni raqamlashtirish jarayonlari, 1C platformasida avtomatlashtirilgan modellarni yaratish tamoyillari hamda ichki aylanmalarni aniqlik bilan aks ettirish imkoniyatlari yoritiladi. Taklif etilgan raqamli yondashuv boshqaruv samaradorligini oshiradi. 34

Kalit so‘zlar: segmentar hisob, raqamli iqtisodiyot, 1C platformasi, transfer narxlash, avtomatlashtirish. Аннотация. В статье анализируются процессы цифровизации сегментарного учёта в торговых предприятиях, принципы построения автоматизированных моделей на платформе 1С и возможности точного отражения внутренних оборотов. Предложенный цифровой подход повышает эффективность управленческих решений. Ключевые слова: сегментарный учёт, цифровая экономика, платформа 1С, трансфертное ценообразование, автоматизация. Abstract. The article examines the digitalization of segment accounting in trade enterprises, the development principles of automated models on the 1C platform, and the improved accuracy of internal turnover reporting. The proposed digital approach enhances managerial decision-making and operational efficiency. Keywords: segment accounting, digital economy, 1C platform, transfer pricing, automation. Kirish. Raqamli iqtisodiyotning jadal rivojlanishi sharoitida savdo korxonalarida moliyaviy axborotning aniqligi, tezkorligi va shaffofligi boshqaruv qarorlarining samaradorligini belgilovchi asosiy omillardan biriga aylanmoqda. Ayniqsa, bo‘limlararo xo‘jalik aloqalari kuchli bo‘lgan yirik savdo tarmoqlarida segmentar hisobning to‘g‘ri tashkil etilishi ichki rentabellikni baholash, transfer narxlar siyosatini optimallashtirish hamda korxona faoliyati barqarorligini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. O‘zbekiston Respublikasida raqamli transformatsiya jarayonlarining jadallashuvi, buxgalteriya hisobini avtomatlashtirishga doir davlat siyosati va yagona axborot tizimlarining joriy etilishi ushbu yo‘nalishdagi ilmiy-amaliy izlanishlarni yanada dolzarb holga keltirmoqda [1]. Xalqaro moliyaviy hisobot standartlarining, xususan IFRS 8 “Operating Segments” talablarining keng joriy etilishi segmentlar bo‘yicha moliyaviy natijalarni aniq va ishonchli shakllantirishni taqozo etadi. Bu esa 1C platformasi kabi zamonaviy axborot tizimlarida ishlab chiqilgan avtomatlashtirilgan modellarni qo‘llashni, ichki aylanmalarni to‘liq raqamlashtirishni va boshqaruv hisobotlarini real vaqt rejimida shakllantirishni talab qiladi. So‘nggi yillarda raqamli boshqaruv tizimlarining savdo korxonalaridagi samaradorligini oshirishga qaratilgan ilmiy tadqiqotlar ham ushbu mavzuning amaliy ahamiyatini yanada kuchaytirmoqda [2]. Tadqiqotning maqsadi – savdo korxonalarida segmentar hisobni raqamlashtirishning nazariy asoslarini tahlil qilish, 1C platformasida avtomatlashtirilgan segmentar-modulli yondashuvni yaratish hamda ichki aylanmalarni ishonchli aks ettirish mexanizmlarini takomillashtirishdan iborat. Tadqiqotning vazifalari quyidagilardan iborat: ➢ segmentar hisobning nazariy va amaliy asoslarini o‘rganish; ➢ O‘zbekiston sharoitida segmentar hisobotni tartibga soluvchi me’yoriyhuquqiy bazani tahlil qilish; ➢ 1C platformasida segmentar hisobni avtomatlashtirishning amaldagi muammolarini aniqlash; 35

➢ savdo korxonalarida ichki aylanmalarni raqamlashtirishga doir takomillashtirish takliflarini ishlab chiqish. Asosiy qism. Savdo korxonalarida segmentar hisobning shakllanishi va takomillashuvi xalqaro moliyaviy hisobot standartlari evolyutsiyasi bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, uning rivojlanish bosqichlari 1-rasmda tizimli tarzda aks ettirilgan. Dastlabki yondashuvlar XX asrning ikkinchi yarmida AQSHda shakllanib, APB Opinion 16 (1967) va FABS 14 (1976) hujjatlari orqali korxona faoliyatini bo‘limlar kesimida ajratib ko‘rsatishning metodik tamoyillari ishlab chiqildi. Mazkur hujjatlar segmentlar bo‘yicha daromad, xarajat va foyda indikatorlarini aniqlashni tartibga solish orqali bo‘limlar kesimidagi moliyaviy natijalarning shaffofligini oshirishga qaratilgan birinchi tizimli yondashuv sifatida e’tirof etiladi. Ayniqsa, APB Opinion 16 korxona ichidagi diversifikatsiyalangan faoliyatni investorlar oldida ochiqlash zarurligini ilmiy asoslab berdi, FABS 14 esa segmentlarni aniqlash mezonlarini takomillashtirdi va amaliyotda qo‘llash mexanizmlarini belgilab berdi. Yevropa amaliyotida segmentar hisobotning rivojlanishi IAS 14 (1981) standarti qabul qilinishi bilan yangi bosqichga ko‘tarildi. Mazkur standart segmentar axborotni ochiqlashning konseptual tamoyillarini belgilab, korxonaning geografik faoliyati, mahsulot turlari, xizmat yo‘nalishlari va bozor segmentlari bo‘yicha batafsil ma’lumot taqdim etishni talab qildi. IAS 14 segmentar hisobotni faqat investorlar uchun emas, balki korxonaning ichki boshqaruv tizimi uchun ham muhim axborot manbai sifatida e’tirof etib, moliyaviy tahlilning yangi metodologik asoslarini yaratdi. Segmentar hisobotning global darajada uyg‘unlashuvi esa 2006-yilda qabul qilingan IFRS 8 “Operating Segments” standarti orqali amalga oshdi. IFRS 8 boshqaruv yondashuviga asoslangan bo‘lib, segmentlarni korxona rahbariyati faoliyatni qanday tahlil qilishi va qarorlarni qaysi ko‘rsatkichlar asosida qabul qilishi bilan belgilashni talab qildi. Bunday yondashuv segmentlar bo‘yicha axborotni real boshqaruv jarayonlariga yaqinlashtirib, moliyaviy natijalar tahlilining aniqligini oshirdi. Standartning mazkur tamoyili nafaqat investorlar uchun, balki korxonaning o‘z boshqaruv tizimi uchun ham strategik ahamiyatga ega bo‘lib, bo‘limlar samaradorligini solishtirish, ichki narxlash mexanizmlarini kuchaytirish hamda iqtisodiy qarorlarni axborotga asoslangan holda qabul qilish imkonini berdi [3]. APB FABS 14 IAS 14 IFRS 8 Raqamli Opinion 16 (AQSH) Yevropa Xalqaro ERP/CRM 1970 1980 1990 2000 2010 1-rasm. Segmentar hisob va hisobotning xalqaro va milliy rivojlanish bosqichlari (1967–2010) 36

2010-yillardan boshlab raqamli boshqaruv tizimlari, xususan ERP, CRM va integratsiyalashgan buxgalteriya komplekslarining jadal rivojlanishi segmentar hisobotga yangi sifat bosqichini olib kirdi. Ushbu tizimlar hisob jarayonlarining to‘liq raqamlashtirilishini ta’minlab, segmentlar kesimidagi har bir operatsiyani real vaqt rejimida qayd etish, ichki aylanmalarni avtomatik identifikatsiya qilish, transfer narxlar reyestrini shakllantirish va elimatsiya jarayonlarini avtomatlashtirish imkoniyatlarini kengaytirdi. Raqamli texnologiyalarning kirib kelishi segmentar hisobotni qo‘lda yuritiladigan analitik registrlardan zamonaviy, avtomatlashtirilgan boshqaruv axborot tizimlariga o‘tkazib, savdo korxonalarida faoliyat samaradorligini aniqlashda butunlay yangi yondashuv – data-driven boshqaruvning shakllanishiga asos soldi. O‘zbekistondagi savdo korxonalarida hozirgi amaliyotda 2910 –“Ombordagi tovarlar” schyoti asosan filial yoki tovar turiga ko‘ra yuritiladi. Bu yondashuv yirik savdo tarmoqlarida segmentlararo aylanmalarni batafsil ajratish uchun yetarli emas. Shu sababli segmentar-modulli kodlashni joriy etish muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu yondashuv orqali tovarlar filial, segment turi, tovar turi, model va brend kabi analitik belgilar bo‘yicha aniqlashtiriladi va har bir xo‘jalik operatsiyasi avtomatik tarzda o‘z segmentiga biriktiriladi. Bunday kodlash tizimi hisobning aniqligini oshiradi hamda segmentlar faoliyatini real vaqt rejimida tahlil qilish imkonini yaratadi. Segmentlararo operatsiyalarni to‘g‘ri aks ettirish uchun transfer narxlari reyestrini 1C platformasi ichida shakllantirish zarur. Ushbu reyestr ichki narxlarni bozor narxlari bilan solishtirib, farqlarni alohida “ichki foyda/elimatsiya” sifatida qayd etish imkonini beradi [4]. Bu mexanizm IFRS 8 talablariga mos ravishda segmentlarning real moliyaviy natijalarini shakllantirishga xizmat qiladi, ichki bozor mexanizmini shaffoflashtiradi va bo‘limlararo iqtisodiy munosabatlarning adolatli baholanishini ta’minlaydi. Raqamli transformatsiya sharoitida segmentlar bo‘yicha rentabellik, ROI, daromad, xarajat va samaradorlik ko‘rsatkichlarini avtomatik hisoblaydigan modulning mavjudligi boshqaruv hisobotini yangi bosqichga ko‘taradi. 1C asosida yaratilgan bunday tizim boshqaruv hisobotlarida alohida analitik kesimlar hosil qilib, rahbariyatga tezkor va ishonchli qarorlar qabul qilish imkonini beradi. Segmentlar o‘rtasidagi raqobat darajasi, kam rentabelli bo‘linmalar, xarajatlar dinamikasi va daromadlarning tarkibiy tuzilmasi elektron shaklda uzluksiz tahlil qilinadi. Takomillashtirilgan segmentar hisob tizimi boshqaruvga bir qator afzalliklarni taqdim etadi: daromad va xarajatlarning aniq ajratilishi segmentlarning haqiqiy moliyaviy holatini ochib beradi; ichki narxlash tizimi shaffoflashadi; resurslardan foydalanish samaradorligi oshadi; investitsion oqimlar segmentlar kesimida optimal taqsimlanadi; risklar real vaqt monitoringi orqali erta aniqlanadi. Shunga qaramay, O‘zbekiston sharoitida segmentar hisobotni raqamlashtirish jarayonida ayrim metodik va tashkiliy to‘siqlar mavjud. Jumladan, 37

eski avtomatlashtirish konfiguratsiyalaridan keng foydalanilishi, 1C platformasining segmentar-modul uchun moslashtirilmaganligi, ichki aylanmalarni to‘liq qayd etish bo‘yicha reglamentlarning yetishmasligi va xodimlarning raqamli kompetensiyalari pastligi jarayonni sekinlashtiradi. Biroq mamlakatda raqamli iqtisodiyotga o‘tish bo‘yicha davlat siyosati ushbu kamchiliklarni bartaraf etishga qaratilgan institusional asoslar yaratmoqda. 2910-«Ombordagi tovarlar» schyotini segmentar-modulli kodlash (filial, segment turi, tovar turi, model va marka bo‘yicha) orqali har bir xo‘jalik operatsiyasini aniq segmentga biriktirish segmentlararo operatsiyalar uchun transfert narxlar reyestrini 1C ichida shakllantirish, bunda ichki narxlar bozor narxlari bilan solishtirilib, farqlar alohida “ichki foyda/elimatsiya” sifatida qayd etiladi segmentlar bo‘yicha daromad, xarajat, rentabellik va ROI ko‘rsatkichlarini avtomatik hisoblash hamda ularni boshqaruv hisobotida alohida analitik kesimda aks ettirish 2-rasm. Segmentar hisobni avtomatlashtirishning taklif etilayotgan funksional modullari Ushbu sharoitlarda segmentar-modulli kodlash tizimini ishlab chiqish, transfer narxlari reyestrini integratsiyalashgan holda shakllantirish, ROI va rentabellik modullarini joriy etish, ichki narxlar va bozor narxlarini solishtiruvchi “elimatsiya” mexanizmini yaratish hamda ERP/CRM tizimlarini kompleks ravishda integratsiyalash eng maqbul yechim sifatida namoyon bo‘ladi. Shuningdek, xodimlarning raqamli buxgalteriya bo‘yicha malakasini oshirish segmentar hisobotning sifatli yuritilishini ta’minlaydi. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Savdo korxonalarida segmentar hisobni raqamlashtirish korxona moliyaviy boshqaruvining strategik darajasini oshirishga xizmat qiladigan muhim omillardan biridir. Tadqiqot davomida aniqlanishicha, amaldagi 2910 – “Ombordagi tovarlar” schyotining klassik analitik tuzilmasi segmentlararo iqtisodiy aloqalarni to‘liq aks ettira olmaydi. Shu sababli segmentarmodulli kodlash tizimini joriy etish, transfer narxlari reyestrini shakllantirish va ichki aylanmalarni to‘liq raqamlashtirish savdo korxonalarida samarali boshqaruvning ajralmas qismiga aylanmoqda. 1C platformasida ishlab chiqilgan avtomatlashtirilgan model segment bo‘yicha daromad, xarajat, rentabellik, ROI va elimatsiya ko‘rsatkichlarini real vaqt rejimida hisoblab, rahbariyat uchun tezkor va ishonchli qaror qabul qilish imkoniyatini yaratadi. IFRS 8 talablariga muvofiq segmentlarni boshqaruv yondashuvi asosida aniqlash, ichki narxlar va bozor narxlarini solishtirish hamda farqlarni adekvat qayd etish moliyaviy axborotning shaffofligini kuchaytiradi. Raqamli iqtisodiyotning jadal rivojlanishi sharoitida savdo korxonalariga boshqaruvni 38