Sun’iy Intellekt va Raqamli Iqtisodiyot

Biroq ko‘plab mamlakatlar tajribasida prudensial talablarning pro-siklik ta’siri iqtisodiy pasayish davrida kredit taklifini haddan tashqari qisqartirib yuborishi mumkinligi qayd etilgan. Tadqiqotda taklif etilgan makroprudensial “yumshatgichlar” g‘oyasi Basel tamoyillariga zid emas, aksincha ularni milliy investitsiya sikli xususiyatlariga moslashtirish zaruratidan kelib chiqadi. Bunda muhim jihat shuki, riskga sezgirlik saqlanadi, biroq siklning turli bosqichlarida zaxiralar va risk vaznlarining moslashuvchanligi investitsiya moliyalashtirishda keskin uzilishlarning oldini oladi. O‘zbekiston olimlari tomonidan investitsiya muhitini yaxshilash, kapital bozorini rivojlantirish va davlat moliyasi samaradorligi masalalari bo‘yicha bildirilgan fikrlar ham ushbu tadqiqotning integratsiyalashgan yondashuvini qo‘llab-quvvatlaydi [1; 3]. Biroq mazkur maqola ularni yagona mexanizm doirasida birlashtirib, instrumentlarning o‘zaro “bog‘lovchi to‘qimalari”ni ko‘rsatishga intiladi. Ya’ni alohida islohot yo‘nalishlari parallel ketganda kutilgan sinergetik ta’sir yuzaga chiqmasligi, muvofiqlashtirilgan model esa rag‘batlar, barqarorlik va ishonch infratuzilmasi o‘rtasida tizimli uyg‘unlikni yaratishi ilmiy jihatdan asoslandi. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Tadqiqot investitsiya jarayonlarini moliyaviy tartibga solish mexanizmlarini takomillashtirish masalasi instrumentlarning ko‘pligi bilan emas, balki ularning bosqichma-bosqich moslashuvi, riskga sezgirligi va institutsional uyg‘unligi bilan belgilanadi degan xulosani asoslaydi. Investitsiya siklini bosqichlar bo‘yicha tartibga solish yondashuvi axborot shaffofligi, moliyalashtirish shartlari va monitoring mexanizmlarini mantiqan bog‘lash imkonini berdi. Natijaga bog‘langan fiskal rag‘batlar budjet intizomini saqlagan holda resurslarni produktiv yo‘nalishlarga yo‘naltirishni kuchaytiradi, monetar impulsning real sektorga o‘tishi esa kredit risk infratuzilmasi bilan qo‘llab-quvvatlangandagina barqarorlashadi. Makroprudensial yondashuvni siklga moslashtirish va kapital bozori instrumentlarini rivojlantirish bank kreditlariga haddan tashqari tayanishni kamaytirib, muddatlar diversifikatsiyasini ta’minlaydi. Ilmiy hissa sifatida uch blokli integratsiyalashgan model taklif etildi; uning amaliy ahamiyati shundaki, u rag‘batlar, barqarorlashtirish va ishonch infratuzilmasini yagona boshqaruv mantiqida birlashtiradi. Keyingi tadqiqotlar ushbu modelning tarmoq kesimida qo‘llanish shartlari, natijadorlik indikatorlarini kalibrlash hamda tartibga solishning raqamli monitoring instrumentlari bilan integratsiyasini chuqurlashtirishga qaratilishi maqsadga muvofiq. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Ҳамраев А.А. Инвестиция фаолиятини молиялаштириш ва тартибга солиш: назария ва амалиёт. –Т.: Иқтисод-Молия, 2019. 216 б. 2. Глазьев С.Ю. Теория долгосрочного технико-экономического развития. Москва: ВлаДар, 1993. 310 с. 3. Ўлмасов А., Вахобов А. Ўзбекистон иқтисодиёти: инвестициялар ва иқтисодий ўсиш омиллари. -Т.: Молия, 2017. 248 б. 279

4. Mishkin F.S. The Economics of Money, Banking, and Financial Markets. Boston: Pearson, 2019. 720 p. 5. Ross S.A., Westerfield R., Jaffe J. Corporate Finance. New York: McGraw-Hill Education, 2019. 928 p. 6. North D.C. Institutions, Institutional Change and Economic Performance. Cambridge: Cambridge University Press, 1990. 152 p. 7. Blanchard O. Macroeconomics. Boston: Pearson, 2017. 624 p. 8. Stiglitz J.E., Weiss A. Credit Rationing in Markets with Imperfect Information. New York: American Economic Review, 1981. Vol. 71. No. 3. P. 393–410. 9. Basel Committee on Banking Supervision. Basel III: A Global Regulatory Framework for More Resilient Banks and Banking Systems. Basel: Bank for International Settlements, 2011. 77 p. RAQAMLI IQTISODIYOT, MENEJMENT VA MOLIYAVIY TEXNOLOGIYALARNING RIVOJLANISHDAGI O‘RNI VA AHAMIYATI Surxonov Jamshid Nizomitdin o‘g‘li, TATU Samarqand filiali, “Iqtisodiyot” yo‘nalishi, 2-bosqich talabasi, E-mail: surkhanov777@gmail.com Achilov Salohiddin Salomovich, TATU i.f.n., dotsent Samarqand filiali, E-mail: salohiddinachilov5@gmail.com Annotatsiya. Mazkur maqolada raqamli iqtisodiyot, zamonaviy menejment va moliyaviy texnologiyalarning iqtisodiy rivojlanish jarayonidagi o‘rni ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Ularning samaradorlikni oshirish, boshqaruvni takomillashtirish hamda raqobatbardoshlikni kuchaytirishdagi ahamiyati asoslab beriladi. Kalit so‘zlar: raqamli iqtisodiyot, menejment, moliyaviy texnologiyalar, innovatsiya, raqobatbardoshlik. Аннотация. В данной статье проводится научный анализ роли цифровой экономики, современного менеджмента и финансовых технологий в процессе экономического развития. Обосновывается их значение в повышении эффективности, совершенствовании управления и усилении конкурентоспособности. Ключевые слова: цифровая экономика, менеджмент, финансовые технологии, инновации, конкурентоспособность. Abstract. This article provides a scientific analysis of the role of the digital economy, modern management, and financial technologies in the process of economic development. Their significance in increasing efficiency, improving management, and strengthening competitiveness is substantiated. Keywords: digital economy, management, financial technologies, innovation, competitiveness. Kirish. Hozirgi globallashuv va axborot texnologiyalarining jadal rivojlanishi sharoitida raqamli iqtisodiyot, zamonaviy menejment va moliyaviy texnologiyalar iqtisodiy taraqqiyotning muhim omillaridan biriga aylandi. Raqamlashtirish jarayonlari ishlab chiqarish, xizmat ko‘rsatish va boshqaruv tizimlarini tubdan o‘zgartirib, iqtisodiy samaradorlikni oshirishga xizmat qilmoqda. Ayniqsa, sun’iy intellekt, katta ma’lumotlar (Big Data), blokcheyn va elektron to‘lov tizimlarining rivojlanishi milliy iqtisodiyotlarning 280

raqobatbardoshligini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Shu bois mazkur mavzu bugungi kunda dolzarb ilmiy va amaliy ahamiyatga ega. Maqolaning asosiy maqsadi – raqamli iqtisodiyot, menejment va moliyaviy texnologiyalarning iqtisodiy rivojlanish jarayonidagi o‘rni hamda ularning o‘zaro integratsiyasini ilmiy jihatdan tahlil qilishdan iborat. Mazkur maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilandi: • raqamli iqtisodiyotning nazariy asoslarini yoritish; • zamonaviy menejmentning raqamli transformatsiyadagi rolini tahlil qilish; • moliyaviy texnologiyalarning iqtisodiy tizimga ta’sirini aniqlash; • ularning milliy iqtisodiyot raqobatbardoshligini oshirishdagi ahamiyatini asoslash. Asosiy qism. Raqamli iqtisodiyot sharoitida menejment tizimlari ham tubdan transformatsiyaga uchramoqda. An’anaviy boshqaruv uslublari o‘rnini ma’lumotlarga asoslangan (data-driven) boshqaruv tamoyillari egallamoqda. Real vaqt rejimida olinadigan analitik ma’lumotlar strategik va operativ qarorlar qabul qilish aniqligini oshiradi, xatoliklar ehtimolini kamaytiradi hamda risklarni samarali boshqarish imkonini beradi. Zamonaviy boshqaruv konsepsiyalari, jumladan Agile, Lean, Scrum kabi yondashuvlar tashkilotlarning o‘zgaruvchan bozor sharoitlariga tezkor moslashuvchanligini ta’minlaydi. Bu yondashuvlar jarayonlarni optimallashtirish, ortiqcha xarajatlarni qisqartirish va mijozga yo‘naltirilganlikni kuchaytirishga xizmat qiladi. Raqamli transformatsiya sharoitida inson kapitalining roli yanada ortib, xodimlarning raqamli kompetensiyalarini rivojlantirish strategik vazifaga aylanadi. Shu bois, uzluksiz ta’lim, qayta tayyorlash (reskilling) va malaka oshirish (upskilling) jarayonlari tashkilotlar barqaror rivojlanishining muhim sharti hisoblanadi. Moliyaviy texnologiyalar (FinTech) raqamli iqtisodiyotning muhim tarkibiy qismi bo‘lib, moliyaviy xizmatlarni innovatsion texnologiyalar asosida ko‘rsatishni nazarda tutadi. Elektron to‘lov tizimlari, mobil banking, raqamli hamyonlar, kraudfanding platformalari va blokcheyn asosidagi tranzaksiyalar moliyaviy operatsiyalarning tezligi, xavfsizligi va shaffofligini ta’minlaydi. FinTech yechimlari tranzaksion xarajatlarni kamaytirish, moliyaviy vositachilik jarayonlarini soddalashtirish va moliyaviy xizmatlardan foydalanish imkoniyatini kengaytirish orqali moliyaviy inklyuziyani oshiradi. Ayniqsa, kichik va o‘rta biznes subyektlari uchun raqamli moliyaviy instrumentlar investitsiya jalb qilish, aylanma mablag‘larni boshqarish va likvidlikni ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Raqamli iqtisodiyot, zamonaviy menejment va moliyaviy texnologiyalarning o‘zaro integratsiyasi sinergetik effektni yuzaga keltiradi. Ya’ni, mazkur yo‘nalishlarning uyg‘unlashuvi natijasida alohida sohalarning oddiy yig‘indisidan ko‘ra yuqori samaradorlikka erishiladi. Raqamli infratuzilma asosida tashkil etilgan boshqaruv tizimlari va innovatsion moliyaviy mexanizmlar milliy iqtisodiyotning institutsional salohiyatini kuchaytiradi. 281

Bunday integratsiya iqtisodiy o‘sishning barqaror modelini shakllantirish, investitsion jozibadorlikni oshirish, eksport salohiyatini kengaytirish va global raqobat muhitida mustahkam o‘rin egallash imkonini beradi. Shu bois, davlat siyosatida raqamlashtirish strategiyalarini ishlab chiqish, normativ-huquqiy bazani takomillashtirish hamda raqamli infratuzilmani rivojlantirish ustuvor yo‘nalish sifatida qaralmoqda. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Yuqoridagi tahlillar shuni ko‘rsatadiki, raqamli iqtisodiyot, zamonaviy menejment va moliyaviy texnologiyalar iqtisodiy rivojlanishning o‘zaro bog‘liq va bir-birini to‘ldiruvchi muhim omillaridir. Raqamlashtirish jarayonlari ishlab chiqarish samaradorligini oshiradi, boshqaruv tizimlarini takomillashtiradi hamda moliyaviy xizmatlarning tezkorligi va shaffofligini ta’minlaydi. Ushbu yo‘nalishlarning integratsiyasi milliy iqtisodiyotning global bozordagi raqobatbardoshligini kuchaytiradi va barqaror iqtisodiy o‘sish uchun mustahkam zamin yaratadi. Shu asosda quyidagi amaliy tavsiyalarni ilgari surish mumkin: 1. Raqamli infratuzilmani rivojlantirish va yuqori tezlikdagi internet qamrovini kengaytirish. 2. Davlat va xususiy sektorda raqamli boshqaruv tizimlarini joriy etish hamda elektron hukumat xizmatlarini takomillashtirish. 3. Moliyaviy texnologiyalarni qo‘llab-quvvatlash, startap loyihalar uchun qulay investitsion muhit yaratish. 4. Kadrlarning raqamli kompetensiyalarini oshirish va ta’lim tizimida IT hamda FinTech yo‘nalishlarini kengaytirish. 5. Raqamli xavfsizlik va ma’lumotlarni himoya qilish tizimlarini kuchaytirish. Mazkur chora-tadbirlar raqamli transformatsiyani jadallashtirish hamda iqtisodiyotning innovatsion rivojlanishini ta’minlashga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Tursunov, S. (2020). Raqamli iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar. Toshkent: “Iqtisodiyot” nashriyoti. 2. Abdullaev, B. (2019). Zamonaviy menejment: nazariya va amaliyot. Toshkent: “Moliyaviy bilim” nashriyoti. 3. Brynjolfsson, E., & McAfee, A. (2014). The Second Machine Age: Work, Progress, and Prosperity in a Time of Brilliant Technologies. W. W. Norton & Company. 4. Arner, D.W., Barberis, J., & Buckley, R.P. (2016). FinTech, RegTech and the Reconceptualization of Financial Regulation. Northwestern Journal of International Law & Business, 37(3), 371–413. 5. Rasulov, A. (2021). Moliyaviy texnologiyalar va raqamli transformatsiya. Toshkent: “Innovatsiya va taraqqiyot” nashriyoti. RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA OLIY TAʼLIM XIZMATLARI SIFATINI OSHIRISHNING IQTISODIY MEXANIZMINI TAKOMILLASHTIRISH 282

Salimov Akmal Alimjonovich, i.f.b.f.d (PhD), professor, TATU mustaqil izlanuvchisi Annotatsiya. Maqolada mamlakatda oliy taʼlim tashkilotlari tomonidan koʻrsatilayotgan xizmatlarni samarali rivojlantirishda ularning moliyaviy taʼminoti barqarorligini taʼminlash yoʻnalishlari oʻrganilgan. Oliy taʼlim xizmatlari sifatini oshirishning iqtisodiy mexanizmini takomillashtirishning ustuvor yoʻnalishlari ishlab chiqilgan. Kalit soʻzlar: oliy taʼlim tashkilotlari, oliy taʼlim xizmatlari, taʼlim sifati, oliy taʼlimni moliyalashtirish, moliyaviy barqarorlik Аннотация. В статье рассматриваются направления обеспечения стабильности финансового обеспечения высших учебных заведений для эффективного развития услуг, оказываемых ими в стране. Разработаны приоритетные направления совершенствования экономического механизма повышения качества услуг высшего образования. Ключевые слова: высшие образовательные организации, услуги высшего образования, качество образования, финансирование высшего образования, финансовая устойчивость Abstract. The article examines the directions for ensuring the stability of financial support for the effective development of services provided by higher education organizations in the country. Priority directions for improving the economic mechanism for improving the quality of higher education services have been developed. Keywords: higher education organizations, higher education services, quality of education, financing of higher education, financial stability Kirish. Respublikada oliy taʼlim xizmatlari bozorida bu turdagi xizmatlar koʻrsatish sifatini oshirishning iqtisodiy mexanizmini takomillashtirishga qaratilgan davlat dasturlarida “oliy taʼlim tashkilotlarining moliyaviy barqarorligini taʼminlash, ularning moddiy-texnik bazasini mustahkamlash, ilmiy tadqiqot faoliyatiga mablagʻlarni jalb etish imkoniyatlarini kengaytirishdagi sogʻlom raqobat muhitini yaratish” 50 ga qaratilgan chora-tadbirlar tizimi ustuvor ahamiyat kasb etib kelayotganligi bilan xarakterlanadi. Mazkur yoʻnalishda tizimli tartibda amalga oshirilayotgan islohotlar natijasida “oʻzini oʻzi moliyalashtirish tizimini mahalliy oliy taʼlim tashkilotlari faoliyatiga joriy etish” 51 da bunday tizimga oʻtayotgan tashkilotlar uchun quyidagi yoʻnalishlardagi huquq va vakolatlar taqdim etilgan: “moliyaviy mustaqillik berilayotgan davlat oliy taʼlim muassasalari yuridik shaxs maqomiga ega boʻlgan byudjet mablagʻlarini oluvchi davlat tashkiloti hisoblanadi; talabalarni toʻlov-kontrakt asosida oʻqitish qiymati oliy taʼlim muassasasi tomonidan taʼlim xizmatlari bozoridagi talab va taklifdan kelib chiqib, biroq tegishli yoʻnalish boʻyicha davlat oliy taʼlim muassasalarida belgilangan bazaviy toʻlov-kontrakt qiymatidan uch baravardan ortiq boʻlmagan miqdorda belgilanadi; 50 Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Davlat oliy taʼlim muassasalariga moliyaviy mustqillik berish choratadbirlari toʻgʻrisida”gi PQ-61-son qarori, 24.12.2021-y. 51 Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Oliy va oʻrta maxsus taʼlim tizimiga boshqaruvning yangi tamoyillarini joriy etish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi PQ-4391-son qarori, 11.07.2019-y. 283

bakalavriat taʼlim yoʻnalishlari, magistratura va klinik ordinatura mutaxassisliklari kesimida qabul shartlarida toʻlov-kontrakt qiymati tabaqalashtirilgan miqdorlarda belgilanishi mumkin”52. Umuman olganda, hozirgi islohotlar sharoitida mahalliy oliy taʼlim tashkilotlari tomonidan koʻrsatilayotgan xizmatlarni samarali rivojlantirishda ularning moliyaviy taʼminoti barqarorligini taʼminlashda moliyalash manbalarini chuqur diversifikatsiyalash asosida koʻp manbani moliyalashtirishni tashkil etilishi oliy taʼlim xizmatlari sifatini oshirishning iqtisodiy mexanizmini takomillashtirishning ustuvor yoʻnalishlari qatoridan oʻrin egallaydi. Davlat tomonidan oliy taʼlim tashkilotlari faoliyatiga oʻzini oʻzi moliyalashtirish tizimini joriy etishga qaratilgan islohotlar 2019-yildan buyon ustuvor ahamiyat kasb etib kelishiga qaramay, haligacha oliy taʼlim xizmatlarini sifatini oshirishning iqtisodiy mexanizmi amal qilishidagi moliyalashtirishning anʼanaviy usuli hisoblangan davlat byudjeti va shartnoma (kontrakt) toʻlovlari oʻrtasidagi mutanosib moliyalashtirish amaliyotiga asoslanilmoqda. Shu oʻrinda taʼkidlash kerakki, oliy taʼlim tashkilotlarini diversifikatsiyalashgan moliyalashtirilishi bir vaqtning oʻzida oliy taʼlim tashkilotlarini turli moliyaviy manbalar hisobidan moliyalash tizimini shakllanganligida oʻz ifodasini topib, bunday tizim nafaqat oliy taʼlim xizmatlari sifatini oshirish, balki uning raqobatbardoshligini yaxshilash imkoniyatini kengaytiradi. Yuqorida keltirilgan holatlarni inobatga olib, bugungi kunda mamlakatdagi davlat oliy taʼlim tashkilotlarini oʻzini oʻzi moliyalashtirish tizimiga oʻtishida “diversifikatsiyalashgan moliyalashtirish modeli”ni amaliyotga joriy etish hisobiga oliy taʼlim xizmatlari koʻrsatish va uning sifatini oshirish bilan bogʻliq xarajatlarning davlat byudjetiga bogʻliqligini sezilarli darajada kamaytirish imkoniyatiga erishish mumkin, deb hisoblaymiz. Demak, oliy taʼlim tashkilotlari faoliyatini oʻzini oʻzi moliyalashtirish tizimini rivojlantirishdagi diversifikatsiyalashgan moliyalashtirish modelini amaliyotga joriy etilishi bu turdagi xizmatlar sifatini oshirishning iqtisodiy mexanizmini samaradorligini oshirish bilan bogʻliq boʻlgan quyidagi strategik maqsadlarga erishish (1-rasm) imkoniyatini beradi: birinchidan, oliy taʼlim tashkilotlari tomonidan koʻrsatilayotgan xizmatlar hajmi va ularning sifatiga mos ravishda tashkilotlar faoliyatini moliyalashtirishning barqarorligini taʼminlash; 52 Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Davlat oliy taʼlim muassasalariga moliyaviy mustqillik berish choratadbirlari toʻgʻrisida”gi PQ-61-son qarori, 24.12.2021-y. 284

1rasm. Diversifikatsiyalashgan model asosida oliy taʼlimni moliyalashtirishning amal qilish mexanizmi53 ikkinchidan, oliy taʼlim tashkilotlari faoliyatini moliyalashtirish hajmi ular tomonidan koʻrsatilayotgan xizmatlar sifatiga bogʻliqligi sababli xizmatlar sifatini oshirishga boʻlgan intilishning ortishi; uchinchidan, oliy taʼlim tashkilotlari tomonidan koʻrsatilayotgan xizmatlarni tashkil etishda innovatsion loyihalarni moliyalashtirish va ularning iqtisodiy samaradorligini oshirish. Oliy taʼlim tashkilotlarini diversifikatsiyalashgan model asosida moliyalashtirish modelini amaliyotga joriy etilishi hisobiga erishiladigan ijobiy tendensiyalar mamlakat oliy taʼlim xizmatlari bozorini rivojlantirishning strategik maqsad va vazifalarini oʻz vaqtida samarali hal etish imkoniyatini berishi bilan birgalikda, mahalliy oliy taʼlim tashkilotlarining global darajadagi oliy taʼlim xizmatlari bozoriga integratsiyalashuvi imkoniyatlarini kengaytirib, oliy taʼlim xizmatlari eksporti hajmini sezilarli darajada oshiradi. Shu bilan birgalikda, taklif etilayotgan oliy taʼlim tashkilotlari, ish beruvchilar (korxona) va talabalar oʻrtasidagi uch yoqlama shartnomaviy mexanizm asosida talabalarning ish haqi toʻlanadigan amaliyotlarini tashkil etilishida talabalarning ish haqini moliyalashtirishda korxona, davlat subsidiyalari, taʼlim grantlari va korporativ buyurtmalar asosida shakllanadigan moliyaviy resurslardan foydalanish (1-jadval) maqsadga muvofiq hisoblanadi. 1-jadval Talabalarning ish haqi toʻlanadigan amaliyotlarini tashkil etishda ularning ish haqini moliyalashtirish manbalari54 № 1 53 54 Moliyalashtirish manbasi Korxona mablagʻlari Moliyalashtirishning mazmuni Talabalarning ishlab chiqarish amaliyotini oʻtash davrida bajargan Muallif tomonidan tuzilgan Muallif tomonidan tuzilgan 285

2 Davlat subsidiyasi 3 Taʼlim grantlari 4 Korporativ buyurtmalar byudjeti amaliy ishi uchun toʻlovlarni moliyalashtirish Talabalarning ishlab chiqarish amaliyotini oʻtash davridagi faolligini ragʻbatlantirish uchun toʻlovlarni moliyalashtirish Innovatsion taʼlim dasturlari asosida talabalar amaliy faoliyatini moliyalashtirish Oliy taʼlim tashkiloti bilan ish beruvchi oʻrtasida yuqori malakali kadrlarni tayyorlash boʻyicha tuzilgan shartnomaga muvofiq, talabalarning ishlab chiqarish amaliyotlarini tashkil etish bilan bogʻliq xarajatlarni qoplash uchun ajratilgan moliyaviy resurslar Umuman olganda, oliy taʼlim tashkiloti, korxona (ish beruvchi) va talaba oʻrtasidagi uch yoqlama shartnomaviy mexanizmga asoslangan talabalarning ish haqi toʻlanadigan ishlab chiqarish amaliyotlarini oliy taʼlim xizmatlari sifatini oshirish jarayoniga joriy etilishi hisobiga quyidagi ijobiy tendensiyalarga erishish mumkin boʻladi: • talabalarning amaliy koʻnikmalarining ish beruvchi tomonidan lavozimlar kesimida ishlab chiqilgan kasbiy kompetentlik talablariga mos holda shakllantirish; • oliy taʼlim tashkiloti bitiruvchilarini ishga joylashtirish imkoniyatlari kengayishi hisobiga bitiruvchilarning samarali bandligini taʼminlash; • korxona uchun kadrlar tayyorlar manzilliligini oshirish hisobiga mehnat bozoridagi yuqori malakali kadrlarga boʻlgan talabni samarali qondirish va h.k. Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati 1. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Davlat oliy taʼlim muassasalariga moliyaviy mustaqillik berish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi PQ-61-son qarori, 24.12.2021-y. 2. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Oliy va oʻrta maxsus taʼlim tizimiga boshqaruvning yangi tamoyillarini joriy etish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi PQ-4391-son qarori, 11.07.2019-y. 3. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Moliyaviy mustaqillik berilgan davlat oliy taʼlim muassasalarida davlat buyurtmasi (davlat granti) asosida kadrar tayyorlash uchun Oʻzbekiston Respublikasi davlat byudjetidan moliyalashtirish tartibini tasdiqlash toʻgʻrisida”gi 419-son qarori, 01.08.2022-y. 4. Awheda A.A.M., Radwan F.S. An Extensive Study on Factors Affecting the Quality of Higher Education and Research in Libya. Al-Mukhtar Journal of Social Sciences, Vol. 40 (2), 2022. – pp. 337-350 5. Pavlova Ye.V. Kachestvo obrazovaniya: ponyatiye, faktorы, kriterii otsenki. Teoriya i praktika obщestvennogo razvitiya, № 4, 2025. – s. 95-102 6. Maloshonok N.G. Studencheskaya vovlechennost kak instrument otsenki kachestva obrazovaniya v rossiyskix universitetax // Universitetskoye upravleniye: praktika i analiz. T. 27, № 2, 2023. – s. 45-58 JAHON MOLIYA BOZORIDA RISKLARNI BAHOLASHNING ILG‘OR METODOLOGIYALARI VA NAZARIY YONDASHUVLARI Abdiyev Otabek Botiraliyevich, UMFT “Raqamli iqtisodiyot” kafedrasi magistri abdiyevotabek1985@gmail.com 286

Annotatsiya. Mazkur tezisda jahon moliya bozorida risklarni baholashning zamonaviy metodologiyalari va nazariy yondashuvlari tahlil qilinadi. Tadqiqotda an’anaviy statistik modellar bilan bir qatorda inson omili, xulq-atvoriy moliya, sun’iy intellekt va mashinaviy o‘rganish texnologiyalarining risk-menejment tizimidagi o‘rni yoritiladi. Shuningdek, kredit, bozor, likvidlik, operatsion va strategik risklarni baholashning amaliy usullari ilmiy jihatdan izohlanadi. Natijada risklarni boshqarishda kompleks, ko‘p darajali va raqamli yondashuvlardan foydalanish moliya institutlari barqarorligini ta’minlashning muhim omili ekani asoslab beriladi. Kalit so‘zlar: jahon moliya bozori, risklarni baholash, kredit riski, bozor riski, likvidlik riski, operatsion risk, strategik risk, xulq-atvoriy moliya, sun’iy intellekt, mashinaviy o‘rganish Аннотация. В данной тезисной работе анализируются современные методологии и теоретические подходы к оценке рисков на мировом финансовом рынке. В исследовании наряду с традиционными статистическими моделями освещается роль человеческого фактора, поведенческих финансов, искусственного интеллекта и технологий машинного обучения в системе риск-менеджмента. Также с научной точки зрения объясняются практические методы оценки кредитного, рыночного, ликвидностного, операционного и стратегического рисков. В результате обосновывается, что использование комплексных, многоуровневых и цифровых подходов в управлении рисками является важным фактором обеспечения устойчивости финансовых институтов. Ключевые слова: мировой финансовый рынок, оценка рисков, кредитный риск, рыночный риск, риск ликвидности, операционный риск, стратегический риск, поведенческие финансы, искусственный интеллект, машинное обучение. Abstract. This thesis analyzes modern methodologies and theoretical approaches to risk assessment in the global financial market. Along with traditional statistical models, the study highlights the role of the human factor, behavioral finance, artificial intelligence, and machine learning technologies in the risk management system. It also provides a scientific explanation of the practical methods used to assess credit, market, liquidity, operational, and strategic risks. As a result, it substantiates that the use of integrated, multi-level, and digital approaches in risk management is an important factor in ensuring the stability of financial institutions. Keywords: global financial market, risk assessment, credit risk, market risk, liquidity risk, operational risk, strategic risk, behavioral finance, artificial intelligence, machine learning. Kirish. Jahon moliya bozorining globallashuvi, moliyaviy instrumentlar murakkabligining ortishi hamda raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi risklarni baholash tizimlarini qayta ko‘rib chiqishni talab etmoqda. So‘nggi o‘n yilliklarda kuzatilgan moliyaviy inqirozlar va bozor beqarorligi shuni ko‘rsatdiki, risklarning shakllanishi faqat moliyaviy ko‘rsatkichlar yoki tarixiy statistik qatorlar bilan emas, balki boshqaruv sifati, inson xatti-harakatlari va qaror qabul qilishdagi xatolar bilan ham bevosita bog‘liqdir55. Shu nuqtai nazardan, zamonaviy risk-menejment tizimida faqat an’anaviy miqdoriy modellar bilan cheklanib qolish yetarli emas. Ayniqsa, bank faoliyatidagi operatsion risk “ichki jarayonlar, insonlar, tizimlar yoki ташқи hodisalar natijasida 55 Bank for International Settlements. Basel Committee on Banking Supervision. Digitalisation of finance. - Basel : BIS, 2024. - 46 p. 287

yuzaga keladigan yo‘qotish riski” sifatida talqin qilinishi inson omilining markaziy ahamiyatini ko‘rsatadi56. Asosiy qism. Moliyaviy risklarni baholashda keng qo‘llaniladigan metodlar orasida kredit riskiga nisbatan PD (Probability of Default), LGD (Loss Given Default) va EAD (Exposure at Default) ko‘rsatkichlari, bozor riskida Value at Risk (VaR) va Expected Shortfall (ES), likvidlik riskida esa LCR (Liquidity Coverage Ratio) va NSFR (Net Stable Funding Ratio) muhim o‘rin tutadi. Ushbu vositalar risklarni miqdoriy o‘lchash va nazorat qilishda katta amaliy ahamiyatga ega bo‘lsada, ular ko‘pincha tarixiy ma’lumotlarga tayanadi va inson omili bilan bog‘liq noaniqliklarni to‘liq qamrab olmaydi57. Kredit riskini baholashda qarz oluvchining moliyaviy holati, kredit tarixi va tashqi makroiqtisodiy sharoitlar asosiy omil hisoblanadi. Shunga qaramay, amaliyotda kredit bo‘yicha yakuniy qarorlar ko‘pincha ekspert baholari, subyektiv xulosalar va individual tavakkalchilikka moyillik bilan ham shakllanadi. Shu bois ilg‘or moliya institutlarida kredit riskini baholashda avtomatlashtirilgan skoring tizimlari va sun’iy intellekt asosidagi modellar qo‘llanilishi tobora kengaymoqda. McKinsey tahlillarida bank sohasida AI texnologiyalari risklarni erta aniqlash, qaror qabul qilish tezligini oshirish hamda aniqlikni yaxshilash imkonini berishi qayd etiladi58. Bozor riskini baholashda VaR va ES modellarining ahamiyati yuqori. Biroq 2008-yilgi global moliyaviy inqiroz tajribasi ushbu modellar ekstremal holatlarda real yo‘qotishlarni to‘liq aks ettirmasligi mumkinligini ko‘rsatdi. Shu sababli zamonaviy amaliyotda stress-test, ssenariy tahlili va sezgirlik tahlili bilan birgalikda kompleks yondashuv qo‘llaniladi. Basel Committee hamda Basel Framework doirasida bozor va operatsion risklarni baholashda ko‘proq sezgir, ehtiyotkor va ko‘p omilli mexanizmlarga o‘tish zarurati alohida ta’kidlanadi59. Likvidlik riskini baholashda Basel III standartlari doirasida joriy qilingan LCR va NSFR ko‘rsatkichlari banklarning qisqa va uzoq muddatli moliyaviy barqarorligini ta’minlashda asosiy me’yoriy instrument hisoblanadi. BISning Basel III Monitoring Report ma’lumotlariga ko‘ra, 2021-yil iyun holatida 1-guruh banklarida o‘rtacha LCR 143,8 foizni tashkil etgan bo‘lsa, 2022-yil iyun holatida bu ko‘rsatkich 138,4 foizni tashkil etgan. Bu ko‘rsatkichlar global bank tizimida likvidlik pozitsiyasi umumiy jihatdan mustahkam bo‘lganini ko‘rsatsa-da, alohida banklar kesimida me’yor bajarilgani har doim ham amaliy xavfsizlikni to‘liq anglatmasligini ko‘rsatadi60. 56 Bank for International Settlements. Basel Committee on Banking Supervision. Digital fraud and banking: supervisory and financial stability implications. - Basel : BIS, 2023. - 29 p. 57 Bank for International Settlements. Basel Committee on Banking Supervision. The Basel Framework. - Basel : BIS, amaldagi tahrir. - 1982 p. 58 McKinsey & Company. Building the AI bank of the future. - 2021. - 66 p. 59 Bank for International Settlements. Basel III Monitoring Report. February 2022. - Basel : BIS, 2022. - 112 p. 60 Bank for International Settlements. Basel III Monitoring Report. September 2022. - Basel : BIS, 2022. - 130 p. 288

Operatsion risklar masalasida inson omili yanada yaqqolroq namoyon bo‘ladi. Chunki ichki nazoratning sustligi, xodimlar xatolari, raqamli infratuzilmadagi uzilishlar, ichki firibgarlik va boshqaruvdagi kamchiliklar amaliy yo‘qotishlarning muhim manbai hisoblanadi. BIS materiallarida raqamli firibgarlik, texnologik bog‘liqlik va bank operatsiyalarining raqamlashtirilishi operatsion risk tarkibini yanada murakkablashtirayotgani ko‘rsatiladi 61 . Demak, operatsion riskni baholashda faqat tarixiy yo‘qotishlar statistikasi emas, balki inson xatti-harakati, ichki intizom va raqamli xavfsizlik ko‘rsatkichlarini ham hisobga olish talab etiladi. Mazkur jarayonda xulq-atvoriy moliya yondashuvi alohida ilmiy-amaliy ahamiyat kasb etmoqda. Ushbu yondashuvga ko‘ra, investorlar, menejerlar va moliyaviy qaror qabul qiluvchilar ko‘pincha to‘liq ratsional harakat qilmaydi; ular haddan tashqari ishonch, yo‘qotishlardan qochish, tasdiqlovchi axborotni tanlab қабул qilish, ommaviy psixologiya kabi og‘ishlarga moyil bo‘ladi. OECD materiallarida xulq-atvoriy iqtisodiyot moliyaviy қарорлар ва riskni idrok etishda muhim rol o‘ynashi qayd etiladi62. Bu esa strategik risklar, investitsion qarorlar va bozor reaktsiyalarini tahlil qilishda xulq-atvoriy indikatorlarni qo‘llash zaruratini kuchaytiradi. So‘nggi yillarda sun’iy intellekt va mashinaviy o‘rganish texnologiyalari risklarni baholash metodologiyasini tubdan o‘zgartirmoqda. AI algoritmlari katta hajmdagi ma’lumotlarni real vaqt rejimida qayta ishlash, yashirin bog‘liqliklarni aniqlash, potentsial anomaliyalarni topish va stress holatlarida muqobil ssenariylarni modellashtirish imkonini beradi. McKinsey’ning banklar bo‘yicha tahlillarida AI inson hukmini to‘liq almashtirishdan ko‘ra uni kuchaytiruvchi vosita sifatida risk boshqaruvining samaradorligini oshirishi, xatolarni kamaytirishi va aniqroq prognozlar berishi mumkinligi qayd etilgan63. Shunday qilib, zamonaviy jahon moliya bozorida risklarni baholash an’anaviy statistik modellar, xulq-atvoriy moliya yondashuvlari va raqamli texnologiyalar integratsiyasi asosida shakllanmoqda. Bu modelda inson omili statistik ko‘rsatkichlar, boshqaruv sifati, xulq-atvoriy og‘ishlar va raqamli signallar orqali bilvosita yoki bevosita baholanadi. Natijada risklarni erta aniqlash, noto‘g‘ri qarorlar ehtimolini kamaytirish va moliyaviy barqarorlikni mustahkamlash imkoniyatlari kengayadi. Xulosa va amaliy tavsiyalar. Xulosa qilib aytganda, jahon moliya bozorida risklarni baholash metodologiyalari evolyutsion rivojlanish bosqichini boshdan kechirmoqda. Kredit, bozor, likvidlik va operatsion risklarni baholashda qo‘llaniladigan an’anaviy modellar hanuz dolzarbligini saqlab qolayotgan bo‘lsa- 61 Bank for International Settlements. Basel III Monitoring Report. February 2023. - Basel : BIS, 2023. - 128 p. 62 Bank for International Settlements. Basel III Monitoring Report. September 2023. - Basel : BIS, 2023. - 110 p. 63 OECD. Behavioural economics and financial consumer protection Private Pensions. - 2017. 289 // OECD Working Papers on Finance, Insurance and

da, ularning samaradorligi inson omili, boshqaruv sifati va tez o‘zgaruvchan raqamli muhit ta’sirida cheklanib qolmoqda. Shu sababli zamonaviy risk-menejment tizimida xulq-atvoriy moliya, sun’iy intellekt, mashinaviy o‘rganish va ssenariy modellashtirish vositalarini integratsiyalashgan holda qo‘llash ilmiy va amaliy jihatdan eng maqbul yondashuv sifatida namoyon bo‘lmoqda. Mazkur yondashuv moliya institutlarining uzoq muddatli barqarorligi, raqobatbardoshligi va strategik boshqaruv sifatini oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Bank for International Settlements. Basel Committee on Banking Supervision. Digitalisation of finance. - Basel : BIS, 2024. - 46 p. 2. Bank for International Settlements. Basel Committee on Banking Supervision. Digital fraud and banking: supervisory and financial stability implications. - Basel : BIS, 2023. - 29 p. 3. Bank for International Settlements. Basel Committee on Banking Supervision. The Basel Framework. - Basel : BIS, amaldagi tahrir. - 1982 p. 4. Bank for International Settlements. Basel III Monitoring Report. February 2022. Basel : BIS, 2022. - 112 p. 5. Bank for International Settlements. Basel III Monitoring Report. September 2022. Basel : BIS, 2022. - 130 p. 6. Bank for International Settlements. Basel III Monitoring Report. February 2023. Basel : BIS, 2023. - 128 p. 7. Bank for International Settlements. Basel III Monitoring Report. September 2023. Basel : BIS, 2023. - 110 p. 8. McKinsey & Company. Building the AI bank of the future. - 2021. - 66 p. 9. OECD. Behavioural economics and financial consumer protection // OECD Working Papers on Finance, Insurance and Private Pensions. - 2017. KORXONALARDA O‘Z KAPITALI HISOBINING IQTISODIY AHAMIYATI Axmedov Latayibxon, UMFT, “Iqtisodiyot” kafedrasi dotsenti v.b. tayyibuzb69@gmail.com Annotatsiya. Maqolada iqtisodiyotni modernizatsiya qilish sharoitida tadbirkorlik kapitali shakllanishi, uning faoliyati va takror ishlab chiqarilishi masalalarini o‘rganish dolzarb muammo sifatida qaraladi. Shuningdek, korxonada kapital hisobining ahamiyati va hozirgi kunda turli mulkchilik shakllarining mavjudligi hamda korxonalar kapitali ikki yoqlama rol kasb etishi asoslab berilgan. Kalit so‘zlar: mulkdor, moliyaviy faoliyatni boshqarish, o‘z kapitali, ustav kapitali, zaxira kapitali. Аннотация. В статье вопросы формирования предпринимательского капитала, его функционирования и воспроизводства в условиях модернизации экономики рассматриваются как одна из актуальных научно-практических проблем. Также обоснована значимость учета капитала на уровне предприятия, раскрыты особенности существования различных форм собственности в современной экономике и показано, что капитал предприятий выполняет двойственную роль в процессе хозяйственной деятельности. 290

Ключевые слова: собственник, управление финансовой деятельностью, собственный капитал, уставный капитал, резервный капитал. Abstract. The article considers the formation of entrepreneurial capital, its functioning and reproduction under the conditions of economic modernization as an urgent scientific and practical issue. The study also substantiates the importance of capital accounting at the enterprise level, highlights the existence of various forms of ownership in the modern economy, and demonstrates that corporate capital performs a dual role in the process of economic activity. Keywords: owner, financial management, equity capital, charter capital, reserve capital. Kirish. Bozor munosabatlari sharoitida mavjud moddiy, moliyaviy va boshqa resurslardan oqilona hamda samarali foydalanish zarur hisoblanadi [1], [4]. Raqobatga bardoshlilik rivojlanishning eng muhim omillaridan biri hisoblanadi. Ayniqsa, turli mulkchilik shakllariga ega korxonalarda o‘z kapitali hajmini oshirish va undan samarali foydalanish muhim amaliy ahamiyatga ega [10], [12]. Bugungi kunda xo‘jalik yurituvchi subyektlar amaliyotida kapitalni jamg‘arish, investitsiya qilish, uni o‘z ishlab chiqarishida oqilona shakllantirish va samarali foydalanish uchun qulay shart-sharoitlar yaratishga qaratilgan choratadbirlarni ishlab chiqish va qo‘llash masalalari birinchi o‘ringa chiqmoqda. Shu munosabat bilan korxona buxgalteriya tahlili tizimida “kapital” atamasini nazariy jihatdan asoslashning ahamiyati ortib bormoqda [3], [5], [6]. “Kapital” atamasining hisob kategoriyasi sifatidagi mohiyati mulk vujudga kelgan davrdan boshlab hozirgi kunga qadar o‘rganib kelinmoqda. O‘z kapitali haqidagi dastlabki nazariy asoslar L. Pacholi, J. Savari va I. Sherr kabi olimlar tomonidan shakllantirilgan. Ushbu olimlar kapitalning buxgalteriya balansidagi o‘rnini belgilab bergan, kapitalning shakllanish asoslarini ilmiy jihatdan asoslab bergan hamda balansning asosiy tenglamasini ishlab chiqqanlar [14]. Kapital moliya nazariyasining eng murakkab, ko‘p qirrali va ko‘p ma’noli ko‘rsatkichlaridan biri bo‘lib, xo‘jalik yurituvchi subyekt moliyaviy faoliyatini boshqarishning asosiy ob’ekti hisoblanadi [7], [8]. Professor K.Yu. Tsigankov bir qator tarixiy-amaliy tadqiqotlar olib borib, “iqtisod buxgalteriyasi dastlab o‘z kapitalini hisoblash maqsadida yaratilgan, buxgalteriya hisobining asosiy predmeti aynan shu hisob kategoriyasi hisoblanadi”, degan xulosaga kelgan [9], [11]. Masalaning dolzarbligiga qaramasdan, hozirgi vaqtda “kapital” atamasining standartlarga to‘liq mos keladigan yagona normativ ta’rifi mavjud emas. Bu esa mazkur tushunchaning bahsli va ko‘p ma’noli ekanligini ko‘rsatadi. Iqtisodchi olimlarning ushbu atamaga oid fikrlari bir-biridan farq qiladi va zamonaviy iqtisodiy adabiyotlarda keltirilgan ta’riflardan hech biri “kapital” ko‘rsatkichining mazmunini to‘liq va aniq ochib bermagan. “Kapital” iqtisodiy kategoriyasining mazmunini yanada chuqurroq o‘rganish maqsadida, atamaning kelib chiqish tarixi hamda “kapital” tushunchasini ta’riflagan ayrim olimlarning qarashlarini ko‘rib chiqish maqsadga muvofiqdir [13], [17]. Adabiyotlar tahlili. Hozirgi kunda “kapital” tushunchasi, uning hisobi va tahliliga bag‘ishlangan ko‘plab ilmiy nashrlar e’lon qilingan. Shu bilan birga, 291

tashkilotlar buxgalteriya hisobida “kapital”, ayniqsa “o‘z kapitali” tushunchasini qo‘llash jarayonida amaldagi me’yoriy hujjatlarni tatbiq etish bo‘yicha aniq tushuntirishlar va asoslangan yondashuvlar yetarli emasligi sababli axborot tanqisligi kuzatilmoqda [15], [16]. Tadqiqot doirasida buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil va iqtisodiyot sohalarida faoliyat yuritgan yetakchi o‘zbek va xorijiy olimlarning ilmiy ishlari o‘rganildi. Jumladan, A.X. Pardaev, B.X. Pardaev, M.K. Pardaev, F. Islamov, B.A. Abdukarimov, K.V. Urazov, I. Ochilov [17], A. Karimov, F.G. G‘ulomova, A. Ibragimov, D. Qudbiev, I. Ismanov [19], N. Rizaev [18], S.V. Vahidov, I. Kuziev, X. Aybeshov [20], M. Turdieva, B.A. Xasanov, A.B. Bektemirov va boshqa ko‘plab olimlarning ishlari alohida ahamiyat kasb etadi [21], [22]. Rossiyalik olimlardan V.F. Paliy, M.I. Bakanov, V.V. Ivashkevich, L.I. Kulikova, N.P. Kondrakov [23], S.A. Nikolaeva korxonalarda “kapital”, xususan “o‘z kapitali” bo‘yicha buxgalteriya hisobining analitik ma’lumotlarini shakllantirishga katta hissa qo‘shganlar [24]. Tadqiqot metodikasi. Maqolani tayyorlash jarayonida tizimli va omilli tahlil, funksional va qiyosiy tahlil usullari, shuningdek axborotni qayta ishlash usullaridan foydalanildi. Tahlil va natijalar. Bozor iqtisodiyoti sharoitida yangi tashkil etilayotgan korxonalar o‘z moliyaviy va moddiy resurslarini mustaqil ravishda shakllantiradi. Bunday resurslar, odatda, korxona ta’sischilari tomonidan ustav kapitaliga ulush sifatida shaxsiy mablag‘larni kiritish orqali yaratiladi. Ustav kapitali — bu korxona ta’sis hujjatlariga muvofiq ta’sischilar tomonidan korxona faoliyatini amalga oshirish, tegishli huquq va imtiyozlarga ega bo‘lish maqsadida kiritiladigan moddiy qiymatliklar, pul mablag‘lari va xarajatlar yig‘indisidir. Ustav kapitalining asosiy xususiyatlari quyidagilardan iborat: - ustav kapitali miqdori korxona ustavi va ta’sis shartnomasiga muvofiq belgilanadi hamda nisbatan barqaror xususiyatga ega bo‘ladi. Uning dastlabki miqdorini o‘zgartirish faqat korxona ustavini davlat ro‘yxatidan qayta o‘tkazish orqali amalga oshiriladi; - ustav kapitalining amalda shakllantirilishi ma’lum vaqt davomida amalga oshiriladi. O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligiga muvofiq, korxona ustav kapitalini shakllantirishning oxirgi muddati korxona tashkil etilgan kundan boshlab bir yil etib belgilangan; - ta’sischilarning ustav kapitaliga qo‘shgan ulushlari uzoq muddatli yoki qisqa muddatli aktivlar ko‘rinishida kiritilishi mumkin, ya’ni asosiy vositalar, nomoddiy aktivlar, kapital va moliyaviy qo‘yilmalar, moddiy qiymatliklar hamda pul mablag‘lari shaklida; - ta’sischilarning ustav kapitaliga kiritgan ulushlari korxonaning sof foydasini ulushlar asosida taqsimlash uchun asos bo‘lib xizmat qiladi, aksiyadorlik jamiyatlarida esa sof foyda aksiyalar soniga muvofiq taqsimlanadi. Davlat 292

korxonalarida sof foyda taqsimlanmaydi va ustav kapitali miqdorini oshirishga yo‘naltiriladi. Ustav kapitali korxonaning tashkiliy-huquqiy shakli va mulkchilik shakliga bog‘liq bo‘ladi [25]. Davlat korxonalarida ustav kapitali davlat tomonidan biriktirilgan mulk majmuasidan tashkil topadi. Xususiy mulk asosida tashkil etilgan korxonalarda ustav kapitali ta’sischilar ulushlari va badallari hisobidan shakllanadi. Aksiyadorlik jamiyatlarida esa ustav kapitali chiqarilgan oddiy va imtiyozli aksiyalar nominal qiymatlari yig‘indisidan iborat bo‘ladi. 1-rasm. O‘z kapitalini shakllantirish manbalari Korxonaning ustav kapitali, odatda, uning ustavi va ta’sis shartnomasiga muvofiq ta’sischilar tomonidan kiritilgan badallar hisobidan shakllantiriladi. Ustav kapitali korxonaning xo‘jalik faoliyati natijasida olingan foyda hisobidan, shuningdek zarurat tug‘ilganda ta’sischilarning maqsadli badallari hisobidan ham to‘ldirilishi mumkin. Korxona ustav kapitaliga hissa sifatida binolar, inshootlar va boshqa moddiy boyliklar, yer, suv va boshqa tabiiy resurslardan foydalanish huquqlari, shuningdek boshqa mulkiy huquqlar (jumladan, ixtirolar, “nou-xau” hamda boshqa nomoddiy aktivlardan foydalanish huquqlari) kiritilishi mumkin. Bundan tashqari, ustav kapitaliga erkin konvertatsiya qilinadigan valutalarda, qo‘shma korxona ishtirokchi davlatlari valutalarida hamda xorijiy valutadagi pul mablag‘lari ham kiritilishi mumkin. Korxonalar, tijorat tashkilotlar, birlashmalar, aksiyadorlik jamiyatlari va mas’uliyati cheklangan jamiyatlar ustav kapitaliga xorijiy valutada kiritiladigan ulushlar “Xorijiy valutadagi operatsiyalarni buxgalteriya, statistika va boshqa hisobotlarda aks ettirish tartibi to‘g‘risida”gi Qonun talablariga muvofiq amalga oshiriladi [2]. Ustav kapitalini tashkil etish amaldagi qonunchilik hamda ta’sis hujjatlari asosida amalga oshiriladi. Ustav kapitaliga hissa sifatida kiritiladigan moddiy va nomoddiy aktivlar ta’sischilar kelishuviga yoki yuridik shaxs ijro etuvchi organining qaroriga muvofiq baholanadi va hisobga olinadi. Barcha mulkchilik shaklidagi korxonalarda kapital zaxiralari va taqsimlanmagan foyda hisobining asosiy vazifalari quyidagilardan iborat: 293

• ustav kapitalining shakllanishi va undan foydalanilishi ustidan nazoratni amalga oshirish; • korxona ta’sischilari, kapitalni shakllantirish bosqichlari hamda aksiyalar turlari to‘g‘risida axborotlarni yig‘ish; • ustav kapitalining holati va harakati to‘g‘risidagi hisobotni tuzish uchun zarur ma’lumotlar bilan ta’minlash; • qo‘shilgan kapital va zaxira kapitalining shakllanishi bilan bog‘liq xo‘jalik operatsiyalarini hisobvaraqlarda o‘z vaqtida aks ettirish; • korxonaning sof foydasini shakllantirish va taqsimlash ustidan o‘z vaqtida hisob yuritish hamda nazoratini ta’minlash. Bugungi kunda mamlakatimizda turli mulkchilik shaklidagi korxonalar faoliyat yuritmoqda. Ularga davlat mulki shaklidagi korxonalar, aksiyadorlik jamiyatlari, mas’uliyati cheklangan jamiyatlar, qo‘shma korxonalar hamda boshqa tashkilotlar kiradi. Davlat korxonasining ustav kapitali — bu davlat tomonidan korxona ixtiyoriga bepul asosda doimiy foydalanish uchun berilgan moddiy resurslar va pul mablag‘lari yig‘indisidir. Ustav kapitali hisobidan asosiy va aylanma mablag‘lar shakllantiriladi. Asosiy vositalar korxonaga ishlab chiqarish hajmi hamda ishlab chiqarishga xizmat ko‘rsatish obyektlari hajmidan kelib chiqib ajratiladi, aylanma mablag‘lar esa belgilangan normativlar asosida shakllantiriladi. Normativlar yuqori turuvchi tashkilot tomonidan belgilanadi, biroq ularni taqsimlash korxonaning o‘zi tomonidan mustaqil ravishda amalga oshiriladi. Amaldagi tartibga muvofiq, korxona ustav kapitali miqdori ta’sis hujjatlarida qayd etilgan miqdorga mos bo‘lishi lozim. Davlat korxonalari uchun ta’sis hujjati sifatida yuqori turuvchi tashkilotning korxonani tashkil etish hamda uning balansiga ustav kapitalini topshirish to‘g‘risidagi buyrug‘i hisoblanadi. Ayrim hollarda davlat korxonasining ustav kapitali miqdori o‘zgartirilishi mumkin. Ustav kapitali miqdorini o‘zgartirish faqat yuqori turuvchi tashkilot tomonidan amalga oshiriladi. Aksiyadorlik jamiyatining ustav kapitali aksiyadorlar tomonidan sotib olingan aksiyalarning nominal qiymati yig‘indisidan tashkil topadi. Bunda chiqarilgan aksiyalarning umumiy nominal qiymati bir xil bo‘lishi mumkin. Aksiyadorlik jamiyati ustav kapitalining kamaytirilishi istisno holatlarda amalga oshiriladi va u ustav kapitalini oshirish tartibida bajariladi [26], [27]. Ustav kapitali miqdorining kamayishi aksiyalarning umumiy soni kamayishi bilan bog‘liq bo‘ladi, jumladan jamiyat tomonidan aksiyalarni keyinchalik to‘lash sharti bilan qayta sotib olinishi orqali amalga oshiriladi. Amaldagi qonunchilikka muvofiq, aksiyadorlik jamiyatining ustav kapitaliga hissa sifatida moddiy boyliklar, mulkiy yoki boshqa huquqlar kiritilishi mumkin. Ushbu aktivlar pul ifodasida baholanadi hamda jamiyat aksiyalarini to‘lash hisobiga ta’sischilar tomonidan kiritiladi. 294

Jamiyat tashkil etilayotganda aksiyalar uchun to‘lov shakllari jamiyatni ta’sis etish to‘g‘risidagi shartnomada yoki jamiyat ustavida belgilanadi. Qo‘shimcha chiqarilgan aksiyalar va boshqa qimmatli qog‘ozlar bo‘yicha to‘lov tartibi esa ularni joylashtirish to‘g‘risidagi qarorda ko‘rsatiladi. Aksiyador o‘ziga tegishli aksiyalar paketini ta’sis yig‘ilishi tomonidan belgilangan muddatlarda, biroq jamiyat davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan kundan boshlab bir yildan kechiktirmagan holda to‘liq to‘lashi shart. Belgilangan muddat tugagandan so‘ng to‘lanmagan aksiyalar aksiyadorlik jamiyati tomonidan o‘z ixtiyoriga ko‘ra sotilishi mumkin. O‘z kapitali korxona mol-mulkining shakllanishida asosiy manba sifatida namoyon bo‘ladi. O‘z mablag‘lari korxonaning ichki yo‘riqnomalari hamda buxgalteriya hisobi qoidalariga muvofiq hisobga olinadi va balansda aks ettiriladi. O‘z kapitali ustav kapitali, qo‘shilgan kapital, zaxira kapitali, shuningdek taqsimlanmagan foyda va boshqa zaxiralar hisobidan shakllantiriladi (2-rasm). 2-rasm. Tijorat korxonasining o‘z kapitali tarkibi O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining IV bob, 62-moddasiga muvofiq, mas’uliyati cheklangan jamiyat deb bir yoki bir nechta shaxs tomonidan tashkil etilgan hamda ustav fondi (ustav kapitali) ta’sis hujjatlarida belgilangan ulushlarga bo‘lingan jamiyatga aytiladi [28], [29]. Bunday jamiyat ustav kapitaliga kiritiladigan ulushlar miqdori ta’sis hujjatlarida belgilanadi. Jamiyat ishtirokchilari uning majburiyatlari bo‘yicha faqat o‘z ulushi doirasidagi mol-mulki bilan javobgar hisoblanadi. Mas’uliyati cheklangan jamiyatning ustav kapitali faqat ta’sischilar badallari hisobidan shakllantiriladi. Uning oshirilishi yoki kamaytirilishi barcha ishtirokchilarning roziligi asosida ulushlar miqdori o‘zgarishi orqali amalga oshiriladi. 295

Jamiyat ishtirokchisi o‘z ulushini jamiyat davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan sanadan boshlab bir yil ichida kiritishi shart. Amaldagi qonunchilikka muvofiq korxonalar, tashkilotlar va jamiyatlarda zaxira kapitali shakllantiriladi. Uning miqdori jamiyat ustav kapitalining kamida 20 foizidan kam bo‘lishi mumkin emas. Zaxira kapitali har yili sof foydadan ajratmalar qilish orqali jamiyat ustavida belgilangan miqdorga yetguncha shakllantiriladi [30]. Zaxira kapitali korxona zararlarini qoplash, imtiyozli aksiyalar bo‘yicha dividendlar to‘lash hamda aksiyadorlar talabi asosida aksiyalarni qayta sotib olish uchun foydalaniladi [31]. Shu bilan birga, zaxira kapitali hisobvaraqlari qayta baholash natijasida yuzaga keladigan inflyatsion zaxiralar hamda uzoq muddatli aktivlarni qayta baholashdan hosil bo‘lgan foyda hisobidan shakllantiriladigan zaxiralarni aks ettirish uchun mo‘ljallangan. Amaldagi qonunchilikka muvofiq, bepul olingan mol-mulk qiymati foyda solig‘i bo‘yicha soliq bazasini oshiradi. Bepul olingan mol-mulk ekspert bahosi yoki topshirish hujjatlari asosida aniqlanadigan adolatli qiymatda hisobvaraqlarda aks ettiriladi. Xulosa va takliflar. Iqtisodiyotni modernizatsiya qilish sharoitida korxonalar tomonidan o‘z moliyaviy resurslarini mustaqil shakllantirish muhim vazifalardan biri hisoblanadi. Bunday resurslarning asosiy manbalari sifatida foyda, aksiyadorlar, yuridik va jismoniy shaxslar badallari, shuningdek kreditlar hamda qonunchilikka zid bo‘lmagan boshqa tushumlar xizmat qilishi mumkin. Tadbirkorlik faoliyati muayyan shaxslar — tashkilot ta’sischilari (ishtirokchilari) tashabbusi asosida tashkil etiladi. Mulkdor sifatida o‘zaro ta’sis shartnomasini tuzuvchi, ustav fondini shakllantiruvchi va tasdiqlovchi hamda tashkilotning boshlang‘ich kapitalini yaratishda ishtirok etuvchi jismoniy va yuridik shaxslar qatnashishi mumkin. Tashkilotning asosiy faoliyatini amalga oshirish va kelgusida foyda olishni ta’minlash uchun zarur bo‘lgan boshlang‘ich kapital — bu ustav kapitali (ustav fondi) bo‘lib, u korxona aktivlarining asosiy va dastlabki manbasi hisoblanadi. Ustav kapitali tashkilot hajmi hamda uning moliyaviy holatini tavsiflovchi eng muhim ko‘rsatkichlardan biridir. Ustav kapitali mulkchilik munosabatlarini ikki yo‘nalishga ajratadi: bir tomondan, bu korxonaning o‘z mablag‘lari, ikkinchi tomondan esa ishtirokchilar tomonidan kiritilgan badallardir. Shu sababli ustav kapitali tushunchasini ikki jihatda — yuridik hamda buxgalteriya (moliyaviy) nuqtayi nazardan ko‘rib chiqish maqsadga muvofiqdir. Yuridik jihatdan ustav kapitali ta’sis hujjatlarida aks ettiriladi, ustav kapitaliga kiritilgan ishtirokchilar ulushlari esa foydani taqsimlash mexanizmini belgilaydi. Buxgalteriya hisobida esa ustav kapitali va uning turlari balansda ta’sis hujjatlarida belgilangan summada aks ettiriladi. 296

Boshqa tomondan, jamg‘arilgan kapital tijorat tashkilotining kreditorlar oldidagi javobgarlik darajasini belgilaydi. Shu sababli uning miqdori Fuqarolik kodeksi hamda tijorat tashkilotlari faoliyatini tartibga soluvchi maxsus qonunlar bilan qat’iy tartibga solinadi. Mazkur talablarga muvofiq, turli tashkiliy-huquqiy shakldagi tijorat tashkilotlarining ustav kapitali davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgandan so‘ng to‘liq yoki qisman shakllantirilishi lozim. Ustav kapitalidan tashqari, tijorat korxonalarida kreditorlar oldidagi qo‘shimcha javobgarlik chorasi sifatida zahira kapital ham shakllantirilishi mumkin. Uni yaratish zarurati tadbirkorlik tavakkalchiligi natijasidagi yo‘qotishlarni qoplash, joriy yil zararlarini qoplash, obligatsiyalarni so‘ndirish va boshqa holatlar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Zaxira kapitalini shakllantirish tartibi, miqdori hamda undan foydalanish xususiyatlari xo‘jalik yurituvchi subyektning tashkiliy-huquqiy shakliga bog‘liq bo‘lib, tijorat tashkilotlari faoliyatini tartibga soluvchi qonun hujjatlari bilan belgilanadi. Tashkiliy-huquqiy shaklidan qat’i nazar, zaxira kapitali korxonaning taqsimlanmagan foydasi hisobidan shakllantiriladi. Zaxira kapitali foyda solig‘i to‘langanidan keyin qolgan foydadan ajratilishi sababli ushbu kapital turini shakllantirishning iqtisodiy ahamiyati ma’lum darajada pasayadi. Zaxira fondi aksiyadorlik jamiyatlarida, unitar korxonalarda hamda qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarish kooperativlarida majburiy tartibda tashkil etilishi lozim. Korxonaning qo‘shilgan kapitali o‘z kapitali tarkibiy qismi hisoblanadi, u korxonaning barcha ishtirokchilariga umumiy tegishli bo‘lib, aksiyalarga bo‘linmaydi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022–2026 yillarga mo‘ljallangan “Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”gi Farmoni, 28.01.2022 y., PF–60-son. 2. O‘zbekiston Respublikasining “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonuni (yangi tahriri), 13.04.2016 y., O‘RQ–404-son. 3. Ismanov, I. N., & Axmadaliev, B. (2021). Factors Influencing The Formation Of International Budget Accounting Systems. The American Journal of Management and Economics Innovations, 3(09), 21–30. 4. Ismanov, I., & Davlyatova, G. (2019). Prospects of implementation of leasing in textile enterprises. Scientific Bulletin of Namangan State University, 1(8), 99–105. 5. Kudbiyev, D. (2022). Metodologik asoslari asosiy vositalarni ijaraga olish va ularning hisobi. Nazariy va amaliy tadqiqotlar xalqaro jurnali, 2(1), 57–62. 6. Ismanov, I. N., & Savinova, G. A. (2021). Milliy buxgalteriya hisobi standartlari va MHXSning ayrim jihatlarini taqqoslash. Central Asian Journal of Innovations on Tourism Management and Finance, 2(11), 14–19. 7. Rudanovskiy, A.P., & Ismanov, I.N. (2019). “Buxgalteriya hisobi” fanining predmeti haqida. BBK 65.052 B 94, 112. 8. Davlyatshayev, A.A. (2020). Hududiy investitsiya loyihalarini tahlil qilish zarurati. Milliy olimlar assotsiatsiyasi, 55-2(55), 28–32. 9. Atabayeva, Z.A. (2021). Investitsion loyihalash jarayonida moliyaviy holatni baholash. Central Asian Journal of Theoretical & Applied Sciences, 2(12), 309–314. 297

10. Atabayeva, Z.A. (2021). Rejalashtirilayotgan investitsion loyihalar samaradorligini baholash. Central Asian Journal of Innovations on Tourism Management and Finance, 2(12), 51–56. 11. Davlyatshayev, A.A., & Jamoliddinova, M. (2022). Globalizatsiya munosabatlari kengayishi sharoitida ta’limning internatsionallashuv jarayonlari rivoji. Gospodarka i Innowacje, 22, 133–139. 12. Temirqulov, A.A., & Ahmadokhunova, X. O. (2022). O‘zbekiston Respublikasi qurilish tashkilotlarida boshqaruv hisobi zarurati. Central Asian Journal of Theoretical & Applied Sciences, 3(4), 1–8. 13. Ermatov, A.A. (2019). Dividendlar hisobi va uni takomillashtirish masalalari. Buxgalteriya hisobi: yutuqlar va XXI asr ilmiy istiqbollari, 251–256. 14. Евстафьева, Е.М. Эволюция развития категории «Собственный капитал» // Учет и статистика. – 2017. – №1. – С. 24-29. 15. Ermatov, A.A. (2021). Xususiy kapital moddalari buxgalteriya hisobi jarayonini takomillashtirish. Zamonaviy fan. XXI asr: ilmiy, madaniy, IT kontekst, 308–314. 16. Akbaraliyevich, P.E.A. (2021). O‘zbekiston Respublikasida xususiy kapital hisobini tashkil etishning nazariy asoslari. Efflatounia – Multidisciplinary Journal, 5(2). 17. Ermatov, A.A. (2019). Raqamli iqtisodiyotga o‘tish davrida korxona tavakkalchiligini boshqarishda auditning ahamiyati. Muammolar zamonaviy fan va ta’lim, 12-1(145), 45–51. 18. Savinova, G.A. (2021). O‘zbekiston Respublikasida MHXSni joriy etish masalalari. Buxgalteriya hisobi: yutuqlar va XXI asr ilmiy istiqbollari, 165–168. 19. Isomitdinova, G.K. (2022). Xorijiy investitsiyalar — milliy iqtisodiyot rivojining asosi. International Conference on Research Identity, Value and Ethics, 202–205. 20. Gulbaxor, K.I. (2022). Raqamli iqtisodiyot sharoitida investitsion jozibadorlikni baholashning ayrim jihatlari. Texas Journal of Multidisciplinary Studies, 7, 265–269. 21. Kurbonaliyevna, I.G. (2022). To‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalarni jalb etishning milliy iqtisodiyot uchun ahamiyati. Zamonaviy ta’lim: muammo va yechimlari, 1, 271–275. 22. Mukhammadjonovna, D.G. (2021). Innovatsion raqamli iqtisodiyot sharoitida mehnatni me’yorlashni aktuallashtirish. Central Asian Journal of Innovations on Tourism Management and Finance, 2(12), 47–50. 23. I lkhom, G. (2022). Avtotransport korxonalarida boshqaruv hisobi va uni takomillashtirish masalalari. Byulleten nauki i praktiki, 8(3), 311–316. 24. Ganibayev, I. (2021). Milliy va moliyaviy hisobotning xalqaro standartlari asosida asosiy vositalar hisobini tashkil qilish. Iqtisodiyot va ta’lim, 6, 100–104. 25. Shokiraliyevich, G. A. I. (2021). Aholi daromadlarini oshirish va soliq yukini kamaytirish — turmush darajasini yaxshilash omili. The American Journal of Management and Economics Innovations, 3(07), 7–10. 26. Nurmatov, O.T. (2018). O‘zbekiston Respublikasi milliy buxgalteriya hisobi standartining xalqaro standartlarga muvofiqligi masalalari. Voprosy nauki i obrazovaniya, 11(23), 13–14. 27. Rakhimovich, F.I., & Rakhimovich, F.H. Iqtisodiy tahlilni raqamli iqtisodiyot sharoitida rivojlantirish jihatlari. Life, 2(15), 17. 28. Shokiraliyevich, G. I., Erkinjon o‘g‘li, M. U. B., & Tohirovich, Q.N. (2022). Moliyaviy hisobotlarni MHXS bo‘yicha transformatsiyasining zarurati, mohiyati va dolzarbligi. Barqarorlik va yetakchi tadqiqotlar onlayn ilmiy jurnali, 339–344. 29. Kudbiyev, N.T. (2021). Kompyuter texnologiyalari asosida auditorlik faoliyatini tashkil etishning dolzarbligi. Barqarorlik va yetakchi tadqiqotlar onlayn ilmiy jurnali, 1(6), 424–431. 30. Qudbiyev, N.T., Axmadaliyeva, Z.A., & boshq. (2022). Soliq yukining biznes uchun ahamiyati. Scientific Progress, 3(3), 699–708. 31. Rasulova, S.X., Qudbiyeva, G. A. Q., Mexmonaliyev, U. E. O., & Raximjonov, U. R. O. (2022). Bozor iqtisodiyoti tizimida logistikaning mohiyati va o‘rni. Scientific Progress, 3(1), 607–616. SOG‘LIQNI SAQLASH TIZIMIDA KATTA MA’LUMOTLAR TAHLILIDAN FOYDALANISH Adaxamov Xusniddin Akmaljon o‘g‘li, NamDTU Iqtisodiyot fakulteti, 2-kurs magistratura talabasi 298