Matn PDF fayldan avtomatik ajratilgan, shuning uchun formatlash buzilgan bo‘lishi mumkin. To‘g‘ri ko‘rinish uchun PDF nusxani oching.
4. Vaswani, A., Shazeer, N., Parmar, N., Uszkoreit, J., Jones, L., Gomez, A. N., Kaiser,
L., & Polosukhin, I. (2017). Attention is all you need. Advances in Neural Information
Processing Systems, 30, 5998–6008. https://arxiv.org/abs/1706.03762
5. Ashurov, Z., Makhmudova, G., & Razakova, B. (2022). Development of digital
ecosystem and formation of digital platforms in Uzbekistan. Pi-Economy, 15(2).
https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4187764
SELECTION CRITERIA FOR MACHINE LEARNING AND DEEP
LEARNING MODELS IN HEART DISEASE CLASSIFICATION
Shokhrukhbek Rakhimboyev, Master’s student at Urgench State University
named after Abu Rayhan Biruni, raximboyevshohrux96@gmail.com
Jaloliddin Omonbayev, Master’s student at Urgench State University
named after Abu Rayhan Biruni, jaloliddinomonboev@gmail.com
Annotatsiya. Ushbu ilmiy ishda yurak kasalliklarini tasniflashda mashinaviy va chuqur
o‘rganish modellarini tanlash mezonlari tahlil qilinadi. Modellar aniqlik, interpretatsiya qilish
imkoniyati, hisoblash samaradorligi va amaliy qo‘llanish nuqtai nazaridan solishtirilib, optimal
tanlov yondashuvi taklif etiladi.
Kalit sozlar: Yurak kasalliklari, Mashinali o‘qitish, Chuqur o‘rganish, Model tanlash
mezonlari, Tasniflash
Аннотация. В данной научной работе анализируются критерии выбора моделей
машинного и глубокого обучения для классификации заболеваний сердца. Модели
сравниваются по точности, интерпретируемости, вычислительной эффективности и
практическому применению, и предлагается оптимальный подход к выбору.
Ключевые слова: Сердечные заболевания, Машинное обучение, Глубокое обучение,
Критерии выбора модели, Классификация
Abstract. This paper analyzes the criteria for selecting machine and deep learning
models for classifying heart disease. The models are compared in terms of accuracy,
interpretability, computational efficiency, and practical application, and an optimal selection
approach is proposed.
Keywords: Heart disease, Machine learning, Deep learning, Model selection criteria,
Classification
Introduction. Cardiovascular diseases remain one of the leading causes of
mortality worldwide, accounting for a significant proportion of global deaths each
year. Early detection and accurate diagnosis are critical for reducing mortality rates
and improving patient outcomes. In recent years, artificial intelligence techniques,
particularly Machine Learning (ML) and Deep Learning (DL), have been
increasingly applied in medical diagnostics to support clinical decision-making and
enhance predictive performance.
Despite the rapid development of predictive models for heart disease
classification, the selection of an appropriate model remains a challenging task.
Different algorithms often demonstrate varying levels of accuracy, interpretability,
computational complexity, and generalization capability. In medical applications,
high predictive accuracy alone is insufficient; model transparency, stability, and
practical feasibility are equally important factors [3].
The aim of this thesis is to analyze and compare selection criteria for
Machine Learning and Deep Learning models in heart disease classification. The
objectives of the study include: (1) preprocessing and preparing the dataset, (2)
359
implementing selected ML and DL models, (3) evaluating their performance using
standard classification metrics, and (4) identifying key factors that influence
optimal model selection for practical clinical application.
Main body. This study utilizes the Cleveland Heart Disease dataset, which
is widely applied in supervised learning research for cardiovascular disease
prediction. Although the original dataset contains 76 attributes collected from 303
patients, most studies employ 14 clinically relevant features, including the target
variable. These attributes represent demographic and medical indicators such as
age, sex, resting blood pressure, serum cholesterol, fasting blood sugar, and
electrocardiographic results.
These attributes represent a combination of demographic characteristics and
important medical indicators associated with cardiovascular health. Demographic
variables include age and sex, which are known to influence the risk of heart
disease. In addition, the dataset contains several physiological and clinical
measurements, such as resting blood pressure, serum cholesterol levels, and fasting
blood sugar. These indicators provide essential information about a patient's
metabolic and cardiovascular condition. The overall methodology adopted in this
study is illustrated in Figure 1.
Figure 1. Proposed methodology for heart disease classification.
2. Model Selection Framework.The primary objective of this research is to
establish structured criteria for selecting appropriate Machine Learning and Deep
Learning models for heart disease classification. In medical predictive systems,
model selection cannot rely solely on predictive accuracy. Instead, it requires a
multidimensional evaluation approach that considers diagnostic reliability,
interpretability, computational efficiency, and suitability for clinical
implementation.
Predictive performance reflects the model’s ability to correctly classify
patients. Interpretability determines whether healthcare professionals can
understand and justify the model’s decisions. Computational complexity affects
training time and scalability, while stability and generalization indicate how well
360
the model performs on unseen data. These dimensions collectively form the
evaluation framework applied in this study [1].
3. Implemented Models. To analyze model selection criteria across
different methodological paradigms, both traditional Machine Learning algorithms
and a Deep Learning model were implemented. The Machine Learning models
include Logistic Regression, Support Vector Machine, and Random Forest.
Logistic Regression was selected due to its simplicity and high interpretability,
which is particularly important in healthcare applications. Support Vector Machine
was included because of its strong performance in high-dimensional classification
tasks. Random Forest was chosen as an ensemble method capable of reducing
variance and improving predictive robustness [3].
In addition to classical models, a Feedforward Artificial Neural Network
was implemented to represent the Deep Learning approach. The neural network
consists of an input layer corresponding to dataset features, two hidden layers with
ReLU activation functions, and an output layer with sigmoid activation for binary
classification. The probability estimation for binary classification is defined as:
P(y = 1 ∣ x) =
1
1 + e−z
(1)
Binary Cross-Entropy was used as the loss function during optimization.
While neural networks often achieve higher predictive performance, they are
generally less interpretable compared to traditional models [2].
Evaluation and Comparative Analysis. Model performance was evaluated
using Accuracy, Precision, Recall, F1-score, and ROC-AUC metrics. Accuracy is
calculated as:
𝐴𝑐𝑐𝑢𝑟𝑎𝑐𝑦 =
TP + TN
TP + TN + FP + FN
However, in medical diagnosis tasks, Recall and ROC-AUC are particularly
important because minimizing false negatives is critical when detecting heart
disease.
The comparative results are presented in Table 1.
Table 1. Comparative evaluation of Machine Learning and Deep Learning
models
The experimental findings indicate that the Artificial Neural Network
achieved the highest predictive performance in terms of accuracy and ROC-AUC.
However, Random Forest demonstrated competitive accuracy while maintaining
better interpretability and lower computational requirements. Logistic Regression,
although slightly less accurate, provided the highest level of transparency, making
it more suitable for clinical environments where explainability is essential [4].
These findings suggest that model selection in heart disease classification
should not be based solely on predictive accuracy. Instead, it should depend on the
361
intended application context, balancing performance with interpretability and
practical feasibility.
Table 1
Comparative Evaluation of Machine Learning and Deep Learning Models.
Conclusion. This study analyzed the selection criteria for Machine Learning
and Deep Learning models in heart disease classification using the Cleveland
dataset. The findings demonstrate that model selection in medical predictive
systems should not rely exclusively on predictive accuracy. Although the Artificial
Neural Network achieved the highest performance in terms of Accuracy and ROCAUC, its limited interpretability and higher computational requirements reduce its
suitability for certain clinical environments.
Random Forest provided a strong balance between predictive performance
and interpretability, making it a practical choice for real-world implementation.
Logistic Regression, despite slightly lower accuracy, offered the highest level of
transparency and explainability, which is particularly important in healthcare
applications where clinical justification is required. Support Vector Machine
demonstrated competitive performance but required careful parameter tuning and
moderate computational resources.
The results confirm that model selection for heart disease classification must
be based on a multidimensional evaluation framework that includes predictive
reliability, interpretability, computational efficiency, and practical applicability. In
clinical decision-support systems, interpretable models may be preferred when
transparency is critical, whereas Deep Learning models may be appropriate in
scenarios where maximizing predictive accuracy is the primary objective.
From a practical perspective, it is recommended that healthcare institutions
consider hybrid evaluation strategies that combine performance metrics with
explainability analysis before deploying predictive models. Future research may
focus on integrating explainable artificial intelligence techniques into Deep
Learning architectures to improve transparency without sacrificing performance.
Literature references.
1. Matlatipov, S.G., Rajabov, J., Kuriyozov, E., & Aripov, M. (2024, May). UzABSA:
Aspect-Based Sentiment Analysis for the Uzbek Language. In Proceedings of the 3rd Annual
Meeting of the Special Interest Group on Under-resourced Languages@ LREC-COLING
2024 (pp. 394-403).
362
2. Kutlimuratova, B., Kuriyozov, E., Urazbaev, A., & Rakhimova, G. (2025, November).
Corpus-Based Error Analysis of Uzbek EFL Learners’ Academic Writing. In 2025 IEEE XVII
International Scientific and Technical Conference on Actual Problems of Electronic Instrument
Engineering (APEIE) (pp. 1-5). IEEE.
3. Mattiev, J., Davityan, M., & Kavsek, B. (2023). ACMKC: A compact associative
classification model using K-modes clustering with rule representations by
coverage. Mathematics, 11(18), 3978.
4. Madatov, K., Matlatipov, S., & Aripov, M. (2023). Uzbek text's correspondence with
the educational potential of pupils: a case study of the School corpus. arXiv preprint
arXiv:2303.00465.
SUN’IY INTELLEKT VA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNING
MATEMATIK MODELLASHTIRISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
Raximova Marjona Nurmuhammad qizi, QarDU, Axborot tizimlari
va texnologiyalari ta’lim yo‘nalishi, 2-bosqich talabasi
Bozorova Irina Jumanazarovna, QarDU, Algoritmlar va dasturlash
texnologiyalari” kafedrasi dotsenti, i.f.f.d. (PhD), i.bozorova667@gmail.com
Annotatsiya. Mazkur ilmiy maqolada sunʼiy intellekt va raqamli texnologiyalarni
matematik modellashtirish jarayonida yuzaga keladigan nazariy hamda amaliy muammolar
tahlil qilinadi. Xususan, katta hajmdagi maʼlumotlar bilan ishlash, algoritmik murakkablik,
optimallashtirish masalalari, aniqlik va ishonchlilik darajasi kabi muammolar ko‘rib chiqiladi.
Shuningdek, differensial tenglamalar, ehtimollik nazariyasi, chiziqli algebra, optimallashtirish
usullari hamda mashinaviy o‘qitish algoritmlari yordamida mazkur muammolarni bartaraf etish
yo‘llari ilmiy asosda bayon etiladi. Tadqiqot natijalari sunʼiy intellekt tizimlarining
samaradorligini oshirishda matematik modellashtirishning muhim o‘rin tutishini ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar: Sunʼiy intellekt, matematik modellashtirish, raqamli texnologiyalar,
algoritm, optimallashtirish, mashinaviy o‘qitish, neyron tarmoqlar, differensial tenglamalar,
katta maʼlumotlar (Big Data), ehtimollik nazariyasi.
Аннотация. В данной научной статье анализируются теоретические и
практические проблемы, возникающие в процессе математического моделирования
искусственного интеллекта и цифровых технологий. В частности, рассмотрены такие
проблемы, как работа с большими объемами данных, алгоритмическая сложность,
вопросы оптимизации, уровень точности и надежности. Также на научной основе
описаны способы решения этих задач с помощью дифференциальных уравнений, теории
вероятностей, линейной алгебры, методов оптимизации и алгоритмов машинного
обучения. Результаты исследования показывают, что математическое моделирование
играет важную роль в повышении эффективности систем искусственного интеллекта.
Ключевые слова: Искусственный интеллект, математическое моделирование,
цифровые технологии, алгоритм, оптимизация, машинное обучение, нейронные сети,
дифференциальные уравнения, большие данные (Big Data), теория вероятностей.
Abstract. This scientific article analyzes the theoretical and practical problems that arise
in the process of mathematical modeling of artificial intelligence and digital technologies. In
particular, problems such as working with large volumes of data, algorithmic complexity,
optimization issues, level of accuracy and reliability are considered. Methods for solving these
problems using differential equations, probability theory, linear algebra, optimization methods
and machine learning algorithms are also described on a scientific basis. The study results show
that mathematical modeling plays an important role in improving the efficiency of artificial
intelligence systems.
Keywords: Artificial intelligence, mathematical modeling, digital technologies,
algorithm, optimization, machine learning, neural networks, differential equations, big data (Big
Data), probability theory.
363
Kirish. XXI asrda raqamli transformatsiya jarayoni global miqyosda
jadallashib, sunʼiy intellekt (SI) texnologiyalari iqtisodiyot va jamiyat
taraqqiyotining asosiy drayveriga aylandi. Sunʼiy intellekt tushunchasiga ilk ilmiy
yondashuvlar Alan Turing tomonidan ilgari surilgan bo‘lib, u hisoblash
mashinalarining intellektual imkoniyatlarini nazariy asoslab bergan. Keyinchalik
bu yo‘nalish OpenAI, Google va Microsoft kabi tashkilotlar faoliyati orqali yanada
rivojlandi.
1-jadval
Sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalarda matematik modellashtirish muammolari
va yechimlari
№
1
Asosiy matematik
Muammo
model
Mashinali o‘qitish Chiziqli va
Ma’lumot
nochiziqli
yetishmasligi
regressiya
2
Neyron tarmoqlar
3
Raqamli signalni
qayta ishlash
4
Kompyuter
ko‘rishi
5
Katta ma’lumotlar Ehtimollar
(Big Data)
nazariyasi va
statistika
Kiberxavfsizlik
Kriptografik
matematik
modellar
Robototexnika
Optimal
boshqaruv
tenglamalari
Sun’iy intellektda Vaqt qatorlari
prognozlash
modeli
6
7
8
Yo‘nalish
Differensial
tenglamalar va
gradient usuli
Furye qatori va
Furye
o‘zgartirishlari
Matritsalar va
konvolyutsiya
O‘ta
moslashish
(overfitting)
Shovqin
(noise)
mavjudligi
Tasvir
aniqligining
pastligi
Hisoblash
murakkabligi
Ma’lumotlar
xavfsizligi
Tavsiya etiladigan
yechim
Ma’lumotlarni
ko‘paytirish (data
augmentation),
regularizatsiya
Dropout, L1/L2
regularizatsiya
Filtrlash algoritmlari
(past chastotali filtr)
Konvolyutsion
neyron tarmoqlar
(CNN)
Parallel hisoblash va
optimallashtirish
algoritmlari
RSA, AES
algoritmlari
Harakatni aniq Matematik
modellashtirish optimallashtirish va
PID nazorati
Bashorat
ARIMA, LSTM
xatoligi
modellaridan
foydalanish
Natija
Model
aniqligining
oshishi
Umumlashtirish
qobiliyatining
yaxshilanishi
Signal sifati
oshadi
Tasvirni aniqlash
samaradorligi
oshadi
Tezkor natija olish
Axborot himoyasi
ta’minlanadi
Harakat aniqligi
oshadi
Prognoz aniqligi
oshadi
Raqamli texnologiyalar – bu maʼlumotlarni yig‘ish, saqlash, qayta ishlash va
uzatish jarayonlarini avtomatlashtiruvchi tizimlar majmuasidir. Sunʼiy intellekt esa
ushbu maʼlumotlardan mantiqiy xulosa chiqarish, prognoz qilish va mustaqil qaror
qabul qilish imkonini beradi. Bunday tizimlarning samarali ishlashi esa bevosita
matematik modellashtirishga bog‘liq.
Matematik modellashtirish sun’iy intellekt tizimlarining nazariy poydevorini
tashkil etadi. Har qanday algoritm yoki raqamli tizim ma’lum matematik
qonuniyatlarga asoslanadi. Statistik tahlil, ehtimollar nazariyasi, chiziqli algebra va
optimallashtirish metodlari sun’iy intellektning asosiy ilmiy tayanchidir.Masalan,
mashinali o‘qitish tizimlari ma’lumotlar orasidagi bog‘lanishlarni aniqlash orqali
ishlaydi. Bu jarayon matematik tahlil va statistik usullarsiz amalga oshirilmaydi.
364
Matematik modellashtirish — real jarayonni matematik ifodalar orqali
tasvirlashdir.
Sun’iy intellektda model quyidagicha ifodalanishi mumkin:
y=f(x,θ)
Bu yerda:
• x— kirish ma’lumotlari,
• θ— model parametrlari,
• y — natija.
Model parametrlari optimallashtirish masalasi orqali aniqlanadi:
minθL(y,y^)
Bu yerda L — yo‘qotish funksiyasi.
Sun’iy intellektda uchraydigan matematik muammolar
1. Overfitting (ortiqcha moslashish). Model o‘quv ma’lumotlariga haddan
tashqari moslashib qoladi va yangi ma’lumotlarda xatolik qiladi.
Yechimlar:
❖ L1, L2 regularizatsiya
❖ Dropout usuli
❖ Kross-validatsiya
2. Hisoblash murakkabligi. Katta hajmdagi ma’lumotlarni qayta ishlash ko‘p
vaqt va resurs talab qiladi.
Yechimlar:
• Parallel hisoblash
• Bulutli texnologiyalar
• Gradient tushish algoritmining optimallashtirilgan variantlari
3. Lokal minimum muammosi. Optimallashtirish jarayonida global
minimum o‘rniga lokal minimum topilishi mumkin.
Yechimlar:
▪ Stoxastik gradient tushish (SGD)
▪ Adam optimizatori
▪ Boshlang‘ich qiymatlarni to‘g‘ri tanlash
Raqamli texnologiyalarda matematik modellar
Neyron tarmoqlari. Neyron tarmoqlar biologik neyronlar faoliyatini
modellashtiradi. Ularning matematik asosi ko‘p o‘zgaruvchili funksiyalar va
matritsalar ko‘paytmasiga asoslanadi:
z = Wx+b
Bu yerda:
✓ W— og‘irliklar matritsasi,
✓ b — siljish vektori.
Signalni qayta ishlash. Raqamli signalni qayta ishlashda Joseph Fourier tomonidan
ishlab chiqilgan Furye o‘zgartirishidan foydalaniladi:
∞
F(ω)=∫−∞ 𝑓(𝑡)𝑒 −𝑖𝜔𝑡 𝑑𝑡
Bu usul tasvir va tovushni tahlil qilishda keng qo‘llaniladi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, sunʼiy intellekt va raqamli
texnologiyalarni samarali rivojlantirish matematik modellashtirishga bevosita
365
bog‘liqdir. Chiziqli algebra, ehtimollik nazariyasi, statistik tahlil va
optimallashtirish usullari sunʼiy intellekt algoritmlarining asosini tashkil etadi.
Katta maʼlumotlar, algoritmik murakkablik va ortiqcha moslashuv kabi
muammolar zamonaviy matematik yondashuvlar yordamida hal qilinmoqda.
Kelajakda matematik modellarni yanada takomillashtirish orqali sunʼiy intellekt
tizimlarining aniqligi va ishonchliligi oshiriladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Russell, S., & Norvig, P. Artificial Intelligence: A Modern Approach. Pearson —
sun’iy intellekt umumiy nazariyasi va usullari bo‘yicha eng mashhur darsliklardan biri.
2. Haykin, S. Neural Networks and Learning Machines. Pearson — neyron tarmoqlar va
o‘rganish metodlarini tushuntiradi.
3. Hastie, T., Tibshirani, R., & Friedman, J. The Elements of Statistical Learning.
Springer — statistik o‘rganishning asosiy tamoyillarini ta’riflaydi.
4. Khan, A.M., & Yoon, C. A Survey on Mathematical Models in Machine Learning and
AI. Journal of Machine Learning Research — AI va ML’dagi matematik modellar haqida sharh.
5. Awasthi, M., Tomar, R., & Gupta, M. (eds.) Mathematical Modeling for Intelligent
Systems. Chapman & Hall — intellektual tizimlarga matematik modellashtirish usullarini
yoritadi.
6. Dutta, P., Pal, S., Kumar, A., & Cengiz, K. Artificial Intelligence for Cognitive
Modeling. Routledge — kognitiv modellashtirish va AI algoritmlariga chuqur qarash.
7. Hu, J.H., & Peng, Z. P. (eds.) Mathematical Methods Applied in Artificial Intelligence
and Multi-Agent Systems. MDPI — sun’iy intellekt va agent tizimlarida matematik metodlar.
8. Sun, Y., & Zhao, X. A Study on The Application of Artificial Intelligence in
Mathematical Modeling. Academic Journal of Science and Technology — AI’dagi matematik
modellashtirish bo‘yicha tadqiqot maqolasi.
9.Goodfellow, I., Bengio, Y., & Courville, A. Deep Learning. MIT Press — chuqur
o‘rganish texnologiyalari va ularning nazariy jihatlari.
10. Bishop, C.M. Pattern Recognition and Machine Learning. Springer — tasniflash va
mashinaviy o‘rganishning matematik asoslari.
SUN’IY INTELLEKT VA RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR YORDAMIDA
NANOTEXNOLOGIYALAR VA ZAMONAVIY MATERIALSHUNOSLIK
SOHALARIDA MATEMATIK MODELLASHTIRISHNING O‘RNI
Raximova Shohsanam Usmonali qizi, FDTU, Ishlab chiqarishda
boshqaruv fakulteti Oliy matematika kafedrasi assistenti
raximovashohsanam1993@gmail.com
Annotatsiya. Mazkur tezisda sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalar yordamida
nanotexnologiyalar va zamonaviy materialshunoslik sohalarida matematik modellashtirishning
o‘rni, ahamiyati hamda tahlil qilish imkoniyatlari yoritilgan. Nanomiqyosdagi jarayonlarni
o‘rganishda differensial tenglamalar, statistik modellar, sonli hisoblash usullari va
optimallashtirish algoritmlaridan foydalanishning ilmiy hamda amaliy jihatlari ko‘rsatib
berilgan. Shuningdek, kompyuter simulyatsiyasi va sun’iy intellekt texnologiyalari yordamida
nanozarrachalar xossalarini prognozlash, materiallarning yangi turlarini loyihalash va
murakkab fizik jarayonlarni modellashtirish imkoniyatlari tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar: nanotexnologiya, materialshunoslik, matematik modellashtirish, sun’iy
intellekt, raqamli texnologiyalar, nanozarrachalar, sonli usullar, differensial tenglamalar, FEM,
Monte-Karlo usuli, Shredinger tenglamasi, kompyuter simulyatsiyasi.
Аннотация. В данном тезисе рассматривается роль и значение математического
моделирования в областях нанотехнологий и современного материаловедения с
366
использованием технологий искусственного интеллекта и цифровых технологий, а
также возможности анализа этих процессов. Показаны научные и практические
аспекты применения дифференциальных уравнений, статистических моделей, численных
методов и алгоритмов оптимизации при исследовании процессов на наноуровне. Кроме
того, проанализированы возможности прогнозирования свойств наночастиц,
проектирования новых типов материалов и моделирования сложных физических
процессов с помощью компьютерного моделирования и технологий искусственного
интеллекта.
Ключевые слова: нанотехнологии, материаловедение, математическое
моделирование, искусственный интеллект, цифровые технологии, наночастицы,
численные методы, дифференциальные уравнения, метод конечных элементов (FEM),
метод Монте-Карло, уравнение Шрёдингера, компьютерное моделирование.
Abstract. This thesis discusses the role and significance of mathematical modeling in the
fields of nanotechnology and modern materials science using artificial intelligence and digital
technologies, as well as the possibilities for analyzing these processes. The scientific and
practical aspects of using differential equations, statistical models, numerical methods, and
optimization algorithms in studying nanoscale processes are presented. In addition, the
possibilities of predicting nanoparticle properties, designing new types of materials, and
modeling complex physical processes using computer simulations and artificial intelligence
technologies are analyzed.
Keywords: nanotechnology, materials science, mathematical modeling, artificial
intelligence, digital technologies, nanoparticles, numerical methods, differential equations,
FEM, Monte Carlo method, Schrödinger equation, computer simulation.
Kirish. Hozirgi davrda fan va texnika yutuqlari insoniyat hayotining barcha
sohalariga chuqur kirib bormoqda. Ayniqsa, nanotexnologiyalar XXI asrning eng
istiqbolli ilmiy yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, atom va molekula darajasidagi
jarayonlarni o‘rganish imkonini beradi. Nanotexnologiyalar yordamida
yaratilayotgan materiallar — yuqori mustahkamlikka ega metallar, o‘z-o‘zini
tiklovchi polimerlar, energiya tejovchi qoplamalar, hamda dori vositalarining
nanoformatlari — bularning barchasi zamonaviy materialshunoslikning yangi
bosqichini belgilamoqda.
Maqsad va vazifalar. nanomiqyosdagi obyektlar bilan bevosita tajriba
o‘tkazish qimmat va murakkab jarayon bo‘lgani sababli, matematik
modellashtirish bu sohada muhim vositaga aylangan. Matematik model
yordamida nanozarrachalarning harakati, issiqlik va elektr o‘tkazuvchanligi,
struktural o‘zgarishlar kabi jarayonlar aniq tahlil qilinadi. Modellashtirish
natijasida tajribalarning soni kamayadi, vaqt tejaladi va natijalar aniqligi oshadi.
Shu sababli, bugungi kunda nanotexnologiya va matematika o‘zaro uzviy bog‘liq
fanlar sifatida shakllanmoqda.
Asosiy qism.
1. Matematik modellashtirishning mohiyati. Matematik modellashtirish — real
tizimning muhim xususiyatlarini matematik ifodalar, tenglamalar, algoritmlar va
funksiyalar orqali tasvirlash jarayonidir. Bu usul yordamida murakkab fizik,
kimyoviy yoki biologik jarayonlar sonli tahlil qilinadi.
Nanotizimlarni modellashtirishda qo‘llaniladigan asosiy bosqichlar:
1. Tadqiqot obyektining aniqlanishi;
2. Fizik qonuniyatlarga asoslangan matematik tenglama tanlash;
367
3. Sonli usullar yordamida hisoblashlarni amalga oshirish;
4. Olingan natijalarni grafik, jadval yoki 3D ko‘rinishda tahlil qilish.
2. Nanotexnologiyada qo‘llaniladigan asosiy modellar. Nanotizimlarni tahlil
qilishda bir nechta asosiy matematik model turlari qo‘llaniladi:
• Differensial tenglamalar modeli. Masalan, nanozarrachalardagi issiqlik
o‘tishini ifodalash uchun Fourier tenglamasi ishlatiladi:
𝜕𝑇
= 𝛼∇2 𝑇
𝜕𝑡
bu yerda T — harorat, α — issiqlik tarqalish koeffitsienti.
• Navye–Stoks tenglamalari — suyuqlik yoki gazning nanoo‘lchamli
oqimini modellashtirishda qo‘llanadi. Ular yordamida nanoquvurlarda modda
oqimini tahlil qilish mumkin.
• Shredinger tenglamasi — elektronlarning kvant holatini modellashtirish
uchun ishlatiladi:
𝜕Ψ
̂Ψ
𝑖ℏ
=𝐻
𝜕𝑡
bu tenglama yordamida nanozarrachalarning energiya darajalari hisoblanadi.
• Monte-Karlo usuli — ehtimollik asosida random modellarni yaratib,
jarayonni kompyuter simulyatsiyasi orqali baholaydi.
• Finite Element Method (FEM) — nano va mikrostruktural materiallarda
stress, deformatsiya va issiqlik taqsimotini hisoblash uchun ishlatiladi. Bu usul
hozirda eng samarali hisoblanadi.
3. Matematik modellashtirishning amaliy ahamiyati. Matematik modellashtirish
nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham nanotexnologiyalar rivojiga katta hissa
qo‘shadi. Masalan:
• Tibbiyotda nanozarralar yordamida maqsadli dori yetkazish tizimini
ishlab chiqish;
• Qurilishda mustahkam va yengil nanokompozit materiallar yaratish;
• Energetikada quyosh batareyalari samaradorligini oshirish.
Bu jarayonlarning barchasida matematik modellar yordamida optimal
parametrlar aniqlanadi, shuning uchun model tuzish va tahlil qilish malakasi har
bir ilmiy tadqiqot uchun zarur hisoblanadi.
368
4. Nanotexnologiya va sun’iy intellekt integratsiyasi. So‘nggi yillarda
modellashtirish sohasida sun’iy intellekt (AI) texnologiyalari keng
qo‘llanilmoqda. AI yordamida murakkab matematik modellarning yechimlari
tezroq topilmoqda, ma’lumotlar tahlili chuqurlashmoqda va natijalarning aniqligi
oshmoqda. Masalan, neyron tarmoqlar yordamida nanozarrachalar
strukturasining optimal konfiguratsiyasi aniqlanmoqda. Shuningdek, mashina
o‘rganish algoritmlari yordamida yangi materiallarning xossalarini oldindan
taxmin qilish imkoniyati paydo bo‘ldi.
Xulosa va amaliy tavsiyalar. Nanotexnologiyalar
va
zamonaviy
materialshunoslikda matematik modellashtirish fan va texnikaning kesishgan
nuqtasida joylashgan muhim yo‘nalishdir. Matematik modellashtirish
nanotexnologiya va materialshunoslikda yangi materiallar yaratish, ularning
xossalarini boshqarish hamda texnologik jarayonlarni optimallashtirishda muhim
o‘rin tutadi. Kelajakda bu yo‘nalish sun’iy intellekt, superkompyuterlar va kvant
hisoblash texnologiyalari bilan uyg‘unlashib, yanada yuqori samaradorlikka
erishadi. Shu bois, matematika va nanotexnologiyalar o‘zaro bir-birini to‘ldiruvchi,
istiqbolli ilmiy yo‘nalishlar sifatida rivojlanishda davom etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Niyozov A. Zamonaviy materialshunoslikda modellashtirish texnologiyalari. -T.:
Innovatsiya, 2023
2. Abdullayev O. Materialshunoslikda matematik modellar. -T.: Fan, 2022.
3. Atkins P. Molecular Quantum Mechanics. Oxford University Press, 2021.
4. Tersoff J.M. “Modeling of nanoscale materials and processes.” Journal of
Computational Physics, 2020.
INTEGRATION OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE AND
ECONOMETRIC MODELS IN DIGITAL DECISION-MAKING SYSTEMS
Raximova Shohsanam Usmonali qizi, Assistant, Department of Higher
Mathematics, Faculty of Production Management,
Fergana State Technical University, Uzbekistan
Abstract. In the modern digital era, the integration of artificial intelligence (AI) with
econometric modeling provides powerful tools for analyzing, forecasting, and decision-making
in dynamic economic systems. This paper discusses the theoretical and practical aspects of using
AI-based models—particularly machine learning and neural networks—in econometric research.
It explores how hybrid AI-econometric systems enhance prediction accuracy and optimize datadriven management in industrial and business sectors. Empirical analysis using economic
indicators of Uzbekistan demonstrates that AI-integrated econometric models outperform
traditional
approaches
in
predictive
performance
and
adaptability.
Keywords: econometrics, artificial intelligence, machine learning, digital transformation,
decision systems, AI-integrated econometric models
Annotatsiya. Zamonaviy raqamli davrda sun’iy intellekt (AI) ni ekonometrik
modellashtirish bilan integratsiyalash dinamik iqtisodiy tizimlarni tahlil qilish, prognozlash va
qaror qabul qilish uchun kuchli vositalarni taqdim etadi. Ushbu maqolada ekonometrik
tadqiqotlarda AI asosidagi modellar — xususan, mashinali o‘rganish va neyron tarmoqlardan
foydalanishning nazariy va amaliy jihatlari muhokama qilinadi. Shuningdek, gibrid AIekonometrik tizimlar prognozlash aniqligini qanday oshirishi hamda sanoat va biznes
sohalarida ma’lumotlarga asoslangan boshqaruvni optimallashtirishga qanday yordam berishi
369
ko‘rib chiqiladi. O‘zbekistonning iqtisodiy ko‘rsatkichlari asosida o‘tkazilgan empirik tahlil AI
bilan integratsiyalashgan ekonometrik modellar prognozlash samaradorligi va
moslashuvchanligi jihatidan an’anaviy yondashuvlardan ustun ekanligini ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar: ekonometrika, sun’iy intellekt, mashinali o‘rganish, raqamli
transformatsiya, qaror qabul qilish tizimlari, AI-integratsiyalashgan ekonometrik modellar.
Аннотация. В современную цифровую эпоху интеграция искусственного
интеллекта (AI) с эконометрическим моделированием предоставляет мощные
инструменты для анализа, прогнозирования и принятия решений в динамических
экономических системах. В данной статье рассматриваются теоретические и
практические аспекты использования моделей на основе искусственного интеллекта — в
частности методов машинного обучения и нейронных сетей — в эконометрических
исследованиях. Также исследуется, как гибридные AI-эконометрические системы
повышают точность прогнозирования и оптимизируют управление на основе данных в
промышленности и бизнесе. Эмпирический анализ на основе экономических показателей
Узбекистана показывает, что эконометрические модели, интегрированные с
искусственным интеллектом, превосходят традиционные подходы по точности
прогнозирования и адаптивности.
Ключевые слова: эконометрика, искусственный интеллект, машинное обучение,
цифровая трансформация, системы принятия решений, эконометрические модели,
интегрированные с AI.
Introduction. In the 21st century, the global economy is characterized by
digitalization, automation, and the increasing role of data in decision-making
processes. Traditional econometric models—though powerful—are often limited
by their reliance on linear assumptions and small datasets. As economic and
industrial systems become more complex, it becomes necessary to adopt
innovative computational techniques that can capture non-linear, dynamic
relationships.
Artificial intelligence (AI) offers such capabilities through machine learning (ML),
deep learning, and neural networks. By integrating AI with econometric methods,
researchers and practitioners can achieve more accurate forecasts, discover hidden
patterns in data, and automate analytical processes. This approach aligns with the
principles of Industry 4.0 and the global trend toward smart management systems.
1. Theoretical Background of AI-Based Econometric Integration
Econometrics traditionally relies on statistical estimation methods such as
Ordinary Least Squares (OLS), Maximum Likelihood (ML), and Generalized
Method of Moments (GMM). These methods are effective for identifying linear
relationships between economic variables. However, they are limited in handling
high-dimensional, non-linear, and unstructured data. AI-based models, particularly
neural networks and ensemble learning techniques, overcome these limitations by
learning directly from data without requiring strict distributional assumptions. In
hybrid systems, AI complements econometrics by providing adaptive, data-driven
optimization mechanisms that can improve both explanatory and predictive
capabilities.
2. Methodology
This research applies a comparative modeling approach to evaluate the
performance of AI-integrated econometric systems. The following steps were
conducted:
370
1. Data collection: Macroeconomic indicators of Uzbekistan (GDP, inflation,
investment, and trade) from 2010 to 2024 were obtained from the State Statistics
Committee.
2. Model specification: Model A - Traditional econometric model using multiple
linear regression (OLS). Model B - Hybrid econometric-AI model combining
OLS
with
Long
Short-Term
Memory
(LSTM)
networks.
3. Performance evaluation: The models were compared using Root Mean Square
Error (RMSE), R² coefficient, and Mean Absolute Percentage Error (MAPE).
4. Implementation tools: Python, TensorFlow, and R software environments were
used for analysis.
3. Results and Analysis
The empirical results show a significant improvement in forecasting accuracy
when using the AI-econometric hybrid model.
Model
| R² | RMSE | MAPE
Traditional
Econometric
(OLS)
|0.78
|
0.43
|
8.6%
Hybrid
AI-Econometric
(LSTM+OLS)
|0.93
|
0.25
|
3.2%
These results indicate that the hybrid model captures dynamic relationships and
temporal dependencies more effectively than traditional models. The LSTM
structure enables the system to 'remember' long-term economic trends, which is
crucial for accurate macroeconomic forecasting.
4. Discussion
The integration of AI and econometrics is not only a technical advancement
but also a conceptual transformation in analytical thinking. AI does not replace
econometric theory—it enhances it by allowing models to learn from data
continuously.
Key advantages include:
- High adaptability to large, real-time datasets.
- Better handling of non-linear and interactive effects.
- Automatic feature selection and dynamic model updating.
- Stronger forecasting power and decision support.
However, challenges remain:
- Interpretability: AI models can behave as 'black boxes', making it difficult to
explain economic meaning.
- Data dependency: Quality and representativeness of data significantly affect
model performance.
- Computational cost: High-dimensional learning requires powerful hardware and
optimization algorithms.
Conclusion. The study concludes that integrating artificial intelligence into
econometric systems substantially increases the efficiency and reliability of digital
decision-making processes. In industrial and business applications, AI-based
econometric models can improve prediction accuracy, automate data analysis, and
support evidence-based strategic planning. For Uzbekistan’s developing economy,
such technologies can assist in designing sustainable economic policies, predicting
371
investment trends, and enhancing digital transformation across industries. Future
research should focus on expanding hybrid econometric-AI systems through Big
Data analytics, Blockchain integration, and Internet of Things (IoT) technologies
to achieve full-scale automation and intelligent forecasting.
References
1. Gujarati, D. (2015). Basic Econometrics. McGraw-Hill Education.
2. Wooldridge, J. M. (2020). Introductory Econometrics: A Modern Approach. Cengage
Learning.
3. Goodfellow, I., Bengio, Y., & Courville, A. (2016). Deep Learning. MIT Press.
4. Varian, H. R. (2019). Artificial Intelligence, Economics, and Industrial Organization.
NBER Working Paper.
MA’LUMOTLARNI INTELLEKTUAL TAHLIL QILISHDA BELGILAR
TURLARIGA ISHLOVLAR BERISH USULLARI
Raxmonov Erkin Davlatjonovich TFI, Fizika, matematika va axborot
texnologiyalari kafedrasi mudiri, t.f.f.d. (PhD). E-mail: erkinraxmonov123@gmail.com
Narzullayev Davronbek Zikrullayevich, TFI, Fizika, matematika va axborot
texnologiyalari kafedrasi dotsenti, t.f.f.d. (PhD). E-mail: davr1960@mail.ru
Tursunov Alisher Tulkunovich, TFI, Fizika, matematika va axborot
texnologiyalari kafedrasi dotsenti, t.f.f.d. (PhD). E-mail: tursunovr484za@gmail.com
Annotatsiya. Ushbu maqolada haqiqiy yoki real hayotdagi obyektlarning raqamli yoki
ramziy tasvirlari bo‘yicha formal operatsiyalarni qurish va qo‘llash, ularni hal qilish natijalari
ushbu obyektlar orasidagi ekvivalentlik munosabatlarini yechish va belgilar turlariga ishlovlar
berish orqali ma’lumotlarni intellectual thlil masalasi ko‘rib chiqilgan.
Kalit so‘zlar: Ma’lumotlar intellektual tahlil qilish, belgilarga ishlovlar berish, timsollarni
tanib olish
Аннотация. В данной статье рассматривается вопрос интеллектуального анализа
данных путем построения и применения формальных операций по цифровым или
символическим изображениям реальных или реальных объектов, результатов их решения,
решения отношений эквивалентности между этими объектами и обработки типов
символов.
Ключевые слова: Интеллектуальный анализ данных, обработка символов,
распознавание образов
Abstract. This article examines the issue of intellectual analysis of data by constructing
and applying formal operations on digital or symbolic representations of objects in real or
actual life, the results of their solution, solving equivalence relations between these objects, and
processing character types.
Key words: Intelligent data analysis, feature processing, pattern recognition
Kirish. Turli darajadagi tafsilotlarga ega bo‘lgan tanib olish usullarining
shunga o‘xshash tipologiyasi tanib olish bo‘yicha tadqiqotlarida uchraydi. Shu
bilan birga, ma’lum turdagi biron bir formal timsollarni tanib olish algoritmidan
foydalangan holda mavzu bo‘yicha bilimlarni ifodalash usulining o‘ziga xosligini
aks ettiruvchi juda muhim xususiyatni hisobga olmaydi.
O‘z navbatida, bilimlarning ekstensional ifodalanishlari taluqli soha
doirasidan aniq obyektlarni tavsiflash va belgilash bilan bog‘liq bo‘lib, elementlari
butun tizimlar sifatidagi obyektlar bo‘lgan operatsiyalarda amalga oshiriladi.
372
Yuqorida bayon qilingan bilimlarni ifodalashning ikkita fundamental usuli
timsollarni tanib olish usullarining quyidagi tasniflanishini taklif qilishga imkon
beradi:
–timsollarni tanib olishning intensional usullari – belgilar bilan operatsiyalar
bajarishga asoslangan usullar.
–timsollarni tanib olishning ekstensional usullari – obyektlar bilan
operatsiyalar bajarishga asoslangan usullar.
Evristik yondashuv tadqiqotchining formallashtirish qiyin bo‘lgan bilimlariga
va intuitsiyasiga asoslanadi. Bu yondashuvda tadqiqotchi tanib olishning talab
darajasidagi samaraga erishish uchun qanday ma’lumotlardan va qay tarzda
foydalanilishini o‘zi aniqlaydi.
Asosiy qism. Intensional usullarning o‘ziga xos xususiyati shundaki, ular
timsollarni tanib olish algoritmlarini qurish va qo‘llashda amallarning elementlari
sifatida belgilarning turli xarakteristikalari va ularning bog‘lanishlaridan
foydalanadilar. Bunday elementlar sifatida ustida analitik yoki konstruktiv shaklda
ifodalanuvchi harakatlar bajariluvchi alohida qiymatlar yoki belgilar
qiymatlarining intervallari, o‘rtacha qiymatlar va dispersiyalar, belgilarning
bog‘lanish matritsalari va boshqalar bo‘lishi mumkin[1].
Belgilar qiymatlarining taqsimot zichliklarini baholashga asoslangan usullar.
Ushbu timsollarni tanib olish usullari statistik qarorlarning klassik nazariyasidan
olingan bo‘lib, unda o‘rganilayotgan obyektlar ma’lum bir qonunga muvofiq
belgilar fazosida taqsimlangan ko‘p o‘lchovli tasodifiy o‘zgaruvchining
realizatsiyasi sifatida qaraladi. Ular ma’lum bir tanib olinayotgan sinfga mansub
obyektlarning apriori ehtimolliklariga va belgilar vektori qiymatlarining shartli
taqsimlanish zichligiga murojaat qiladigan Bayes qarorlarini qabul qilish
sxemasiga asoslanadi. Ushbu usullar ko‘p o‘lchovli belgilar fazosining turli
sohalaridagi o‘xshashliklar nisbatini aniqlashga keltiriladi.
Qaror qabul qilish funksiyalari sinfi to‘g‘risidagi farazlarga asoslangan
usullar. Ushbu usullar guruhida qaror qabul qilish funksiyasining umumiy
ko‘rinishi ma’lum va uning sifati funksionali berilgan deb hisoblanadi. Eng keng
tarqalgani qaror qabul qilish funksiyalarining chiziqli va umumlashtirilgan chiziqli
bo‘lmagan polinomlar ko‘rinishidagi ifodalanishlari hisoblanadi. Bunda
masalalarni yеchishda ko‘pincha ayrim gradient algoritmlari yordamida erishiladi.
Lingvistik (tuzilmaviy) usullar. Timsollarni tanib olishning lingvistik usullari
tillarni yaratuvchi maxsus grammatikalardan foydalanishga asoslanadi, ularning
yordami bilan tan olinayotgan obyektlarning xususiyatlari to‘plamini tavsiflash
mumkin. Obyektlarning turli sinflari uchun hosilaviy bo‘lmagan (atomar)
elementlar (tag–timsollar, belgilar) va ular orasidagi mumkin bo‘lgan munosabatlar
aniqlanadi. Har bir obyekt bir–biri bilan u yoki bu tarzda “bog‘langan” hosilaviy
bo‘lmagan elementlar to‘plami bilan ifodalanadi. Grammatik tahlil qilish obyekt
sintaktik jihatdan to‘g‘ri bo‘lgan (ushbu grammatikada tasvirlangan sinfga tegishli
bo‘lgan) hollarda grammatik tahlil daraxti shaklida obyektning to‘liq sintaktik
tavsifini “sintaktik analizator” tomonidan amalga oshiriladi. Aks holda, obyekt rad
373
etiladi yoki obyektlarning boshqa sinflarini tavsiflovchi boshqa grammatikalardan
foydalangan holda tahlil qilinadi[2].
k–eng yaqin qo‘shnilar usuli. k–eng yaqin qo‘shnilarni diskriminant tahlil
masalalarini hal qilish uchun birinchi marta 1952–yildayoq taklif qilingan edi.
Noma’lum obyektni tasniflashda belgilar fazosida berilgan sondagi (k) tanib
olinayotgan sinflarga tegishligi ma’lum bo‘lgan boshqa obyektlar (eng yaqin
qo‘shnilar) topiladi. Noma’lum obyektni ma’lum bir diagnostika sinfiga tayinlash
to‘g‘risidagi qaror, masalan, oddiy ovozlarni hisoblash yordamida uning eng yaqin
qo‘shnilarining ushbu ma’lum tegishliligi haqidagi ma’lumotlarni tahlil qilish
orqali qabul qilinadi.
Dastlab, o‘xshashlik nisbatini baholashning parametrik bo‘lmagan usuli
sifatida k–eng yaqin qo‘shnilar usuli qaralgan. Ushbu usul uchun optimal Bayes
klassifikatori bilan solishtirganda samaradorligining nazariy baholari olingan. k–
eng yaqin qo‘shnilar usuli uchun asimptotik xatolik ehtimoli Bayes qoidasi
xatolaridan ikki baravar ko‘p emasligi isbotlangan[2,3].
Gipertekisliklar bo‘laklaridan tashkil topgan ajratuvchi sirt turi xil bo‘lishi
mumkin va sinflarga ajratilayotgan to‘plamlarning o‘zaro joylashuviga bog‘liq. k–
eng yaqin qo‘shnilar qoidasidan foydalangan holda sinflarga ajratish
mexanizmlarining yana bir talqini ham ishlatilishi mumkin. U abstrakt yoki
berilgan belgilar fazosi bilan biror–bir shakl almashtirish bilan bog‘liq bo‘lgan
ma’lum latent o‘zgaruvchilarning mavjudligi haqidagi g‘oyaga asoslanadi. Agar
latent o‘zgaruvchilar fazosida obyektlar orasidagi juftlik masofalari dastlabki
belgilar fazosidagi bilan bir xil bo‘lsa va bu o‘zgaruvchilar soni obyektlar sonidan
sezilarli darajada kam bo‘lsa, u holda 𝑘–eng yaqin qo‘shnilar usulini shartli
ehtimollik taqsimot zichliklarining parametrik bo‘lmagan baholarini solishtirish
nuqtai nazaridan ko‘rib chiqish mumkin..
Timsollarni tanib olish uchun 𝑘–eng yaqin qo‘shnilar usulidan
foydalanilganda, tadqiqotchi tashxis qo‘yilayotgan obyektlarning yaqinligini
aniqlash uchun metrikani tanlashdan iborat qiyin masalani hal qilishi kerak.
Shuni ta’kidlash kerakki, o‘quv tanlanmasidagi obyektlar sonini kamaytirish
bu usulning kamchiliklari hisoblanadi, chunki bu o‘quv tanlanmasining
reprezentativligini pasaytiradi.
Baholarni hisoblash (ovoz berish) algoritmlari. Baholarni hisoblash
algoritmlarining (BHA) ishlash tamoyili berilgan belgilar to‘plamining qism–
to‘plamlari tizimi bo‘lgan belgilar ansambllari tizimi bo‘yicha tanib olinayotgan va
etalon obyektlarining “yaqinligini” tavsiflovchi ustuvorlikni (o‘xshashlik ballarini)
hisoblashdan iborat. Muhokama qilingan barcha usullardan farqli o‘laroq,
baholarni hisoblash algoritmlari obyekt tavsiflari bilan mutlaqo yangi usulda
ishlaydi. Ushbu algoritmlar uchun obyektlar bir vaqtning o‘zida belgilar fazosining
juda turli qism–fazolarida mavjud bo‘ladi. BHA sinfi belgilardan foydalanish
g‘oyasini mantiqiy xulosaga keltiradi. Belgilarning qaysi kombinatsiyasi eng
informativ ekanligi har doim ham ma’lum emasligi sababli, BHA usullarida
obyektlarning o‘xshashlik darajasi obyektlar tavsifiga kiritilgan barcha mumkin
374
bo‘lgan yoki o‘ziga xos belgilar kombinatsiyalarini taqqoslash orqali
hisoblanadi[4].
Foydalaniladigan belgilar kombinatsiyalari (qism–fazolar) tayanch
to‘plamlar yoki obyektlarning qisman tavsiflari to‘plamlari deb ataladi. Tanib
olinayotgan obyekt bilan etalon obyektlari deb ataluvchi o‘quv tanlanmasi
obyektlari (tasniflanishi ma’lum bo‘lgan) o‘rtasidagi umumiy yaqinlik tushunchasi
kiritiladi[4,5].
BHA ning nazariy imkoniyatlari har qanday timsollarni tanib olish
algoritmining imkoniyatlaridan yuqori yoki hech bo‘lmaganda past emas, chunki
BHA yordamida o‘rganilayotgan obyektlar bilan barcha operatsiyalarni amalga
oshirish mumkin.
Qaror qabul qilish qoidalari jamoalari. Turli xil tanib olish algoritmlari bir
xil o‘quv tanlanmasida o‘zlarini turlicha namoyon qilishlari sababli, ushbu
algoritmlarning kuchli tomonlarini moslashuvchan tarzda ishlatadigan sintetik
qaror qabul qilish qoidasi haqidagi savol tug‘iladi. Sintetik qaror qabul qilish
qoidasida ikki darajali tanib olish sxemasidan foydalaniladi. Birinchi darajada
xususiy tanib olish algoritmlari ishlaydi, ularning natijalari ikkinchi darajada sintez
blokida birlashtiriladi. Bunday birlashtirishning eng keng tarqalgan usullari
ma’lum bir algoritmning yaroqlilik sohalarini ajratib ko‘rsatishga asoslangan.
Shunday qilib, timsollarni tanib olish masalasini miqdoriy bo‘lmagan
parametrlarni tavsiflash masalasi sifatida tasniflash mumkin. Keyinchalik, chiziqli
ajratish (diskriminant) funksiyalaridan foydalanadigan tanib olish modellarida
empirativ shkalalarni tanlash mezonlarini ko‘rib chiqamiz. Yuqoridagi tasnifga
ko‘ra, bu tanib olish modellari intensional usullar guruhiga kiradi[5].
Timsollarni tanib olish masalasi uchun empirativ shkalalarni quyidagi
dispersiya nisbati minimallashtiriladigan sonli belgilar bilan berish ko‘zda tutiladi:
𝐽=
Λ𝑊
Λ𝑇
bu yеrda Λ 𝑇 = Λ = Λℓ+1,ℓ+1 𝑎̅𝑇 𝑆𝑎̅
𝑆 matritsa (2.8) formula bo‘yicha hisoblanadi. Λ𝑊 ni hisoblash uchun Λ𝑊 =
(𝜆𝑊
𝑖𝑗 ) deb belgilab olamiz. U holda:
𝑄
1
(𝑝)
𝜆𝑊
∑ 𝑁𝑝 𝜆𝑖𝑗
𝑖𝑗 =
𝑁
𝑝=1
bu yеrda 𝑖, 𝑗 = ̅̅̅̅̅
1, ℓ, ; 𝑄 – o‘quv tanlanmalari (O‘T) soni; 𝑁𝑝 –𝑝 o‘quv
tanlanmasidagi obyektlar soni;
𝑔
𝑄
1
(𝑝)𝑖
𝑊
𝜆𝑊
∑ 𝑎𝑖 ∑ 𝑁𝑝 𝜇𝑘
𝑘,ℓ+1 = 𝜆ℓ+1,𝑘 =
𝑁
𝑖=1
𝑝=1
(𝑝)𝑖
bu yеrda 𝜇𝑘
(𝑝)𝑖
–𝑝 o‘quv tanlanmasi bo‘yicha aniqlangan ki parametr.
(𝑝)
𝜇𝑘 va 𝜇𝑘 orqali 𝑝–o‘quv tanlanmasi bo‘yicha 𝑘–belgining xususiy va umumiy
(𝑝)
(𝑝)
o‘rtacha qiymatlarini belgilaymiz; 𝑛𝑖 va 𝑡𝑖𝑗 – 𝑖–gradatsiyadagi obyektlar soni va
𝑝–o‘quv tanlanmasi bo‘yicha aniqlangan 𝑡𝑖𝑗 parametr qiymati.
375
Quyidagi parametrlarni kiritamiz:
𝜇𝑘∗𝑖 =
𝑄
𝑄
𝑝=1
𝑝=1
𝑄
(𝑝)
1
1
𝑛
1
(𝑝)𝑖
(𝑝)𝑖
(𝑝)
(𝑝) (𝑝)𝑖
(𝑝) (𝑝)
∑ 𝑁𝑝 𝜇𝑘 = ∑ 𝑁𝑝 𝑖 (𝑚𝑘 − 𝑚𝑘 ) = = ∑ (𝑛𝑖 𝑚𝑘 − −𝑛𝑖 𝑚𝑘 )
𝑁
𝑁
𝑁𝑝
𝑁
𝑝=1
𝑄
=
𝑛𝑖
1
(𝑝)
(𝑝)
(𝑚𝑘𝑖 − ∑ 𝑛𝑖 𝑚𝑘 )
𝑁
𝑛𝑖
𝑝=1
𝑄
1
(𝑝)
∗
𝑡𝑖𝑗
= ∑ 𝑁𝑝 𝑡𝑖𝑗
𝑁
𝑝=1
Bunda quyidagini ko‘rsatish mumkin:
∗
∑𝑄𝑝=1 𝑡𝑖𝑗
=0
𝑔
∑𝑗=1 𝜇𝑘∗𝑖 = 0
U holda quyidagini olamiz:
(1)
(2)
𝑔
∗𝑖
̅̅̅̅̅
𝜆𝑊
𝑘,𝑙+1 = ∑ 𝑎𝑖 𝜇𝑘 , 𝑘 = 1, ℓ
𝑖=1
𝑔
𝑔
∗
𝜆𝑊
ℓ+1,ℓ+1 = ∑ ∑ , 𝑎𝑖 𝑎𝑗 𝑡𝑖𝑗
𝑖=1 𝑗=1
Λ𝑊 ning determinanti o‘zgartirilganda Λ kabi, u holda quyidagilarni hosil qilamiz:
Λ𝑊 = Λ𝑊ℓ+1,ℓ+1 𝑎̅𝑇 𝑊
(3)
−1
bu yеrda 𝑊 = (𝜔𝑖𝑗 ) = 𝑇 ∗ − 𝑀∗ Λ𝑊ℓ+1,ℓ+1 𝑀∗𝑇
∗
̅̅̅̅̅
𝑇 = (𝑡𝑖𝑗
𝑔; 𝑘 = ̅̅̅̅̅
1, ℓ; (1) va (2) ifodalarida tenglik
), 𝑀∗ = (𝜇𝑘∗𝑖 ), 𝑖, 𝑗 = 1,
quyidagicha shaklga ega bo‘ladi:
∑𝑔𝑗=1 𝜔𝑘𝑖 = 0
(4)
U holda taqsimlanish munosabatlari quyidagicha ko‘rinishda bo‘ladi:
Λ𝑊ℓ+1,ℓ+1 𝑎̅𝑇 𝑊𝑎̅
𝐽=
Λℓ+1,ℓ+1 𝑎̅𝑇 𝑆𝑎̅
Λ𝑊 ≥ 0 va (4) ifoda o‘rinli bo‘lganli sababli 𝑎̅𝑇 𝑊𝑎̅ kvadrat shakli manfiy
bo‘lmaydi. Oxirgi tenglikning birinchi belgisi 𝑎̅ to‘plamiga bog‘liq bo‘lmaganligi
uchun hamda timsollarni tanib olish masalalarini yеchishda empirativ shkalalarni
tanlash mezonini quyidagicha yozish mumkin[6,7].
𝑎̅𝑇 𝑊𝑎̅
𝑎̅𝑇 𝑆𝑎̅
→ 𝑚𝑖𝑛
(5)
bu yеrda 𝑎̅ ∈ 𝐵 𝑔
shartga ko‘ra, optimal butun sonli raqamli belgilarni topish zarur bo‘lganda (5)
masala quyidagicha ko‘rinishga keladi:
̅ 𝑇 𝑊𝐷
̅
𝐷
→ 𝑚𝑖𝑛
𝑇
̅ 𝑆𝐷
̅
𝐷
(6)
bu yеrda 𝐷 ∈ 𝑃 𝑔
Xulosa va amaliy tavsiyalar. Bunday hollarda chiziqli tanib olish
modelining aniqligini oshirish uchun miqdoriy bo‘lmagan 𝑥 𝑖 , 𝑖 = ̅̅̅̅̅̅̅̅̅̅
ℓ + 1, 𝑝
belgisidan foydalanish imkoniyati ko‘rib chiqiladi.
376
Chiziqli ajratish funksiyalari faqat miqdoriy belgilar uchun tuzulishi mumkin
va 𝑥 , 𝑖 = ̅̅̅̅̅̅̅̅̅̅
ℓ + 1, 𝑝 belgilarini 𝜉𝑖 , 𝑖 = ̅̅̅̅̅̅̅̅̅̅
ℓ + 1, 𝑝 empirativ shkalasidan foydalanib,
miqdoriy bo‘lgan shakllarga aylantirilgandan keyin qabul qiladi. Empirativ
shkalalarni qidirishda tanib olish xatoliklar darajasini kamaytirish maqsadida
Λ
raqamlashtirilgan belgilarni inobatga olgan holda, 𝐽 = 𝑊 taqsimlash mezonining
𝑖
Λ𝑇
funksiyasi optimallashtiriladi[8].
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yхati
1. Гнеденко Б.В. Курс теории вероятностей: Учебник. – Изд. 6–е изд, исправл–
М.: Эдиториал. Гл. ред. физ.–мат. лит., 2021.– 448 с.
2. Клейн Ф. Лекции о развитии математики в XIX столетии. т. 2. – Москва–
Ижевск, институт компътерных исследований 2013. – 240 с.
3. Плошко Б.Г., Елисеева И.И. История статистики: Учеб. пособие. – М.:
Финансы и статистика. 1990. – 295 с.
4. Орлов А.И. Вероятностно–статистические модели данных – основа методов
прикладной статистики / Заводская лаборатория. Диагностика материалов. 2020. Т.86.
№ 7. – c. 5–6.
5. Kevin P. Murphy. Machine Learning: A Probabilistic Perspective MIT Press, 2022 . –
pp.1104.
6. Полyaкова В.В., Шаброва Н.В.. Прикладнаya статистика: методы анализа
эмпирической информатции. Учебно–методическое пособие. РФ, Екатеринбург : Изд–во
Урал. ун–та, 2020. – 188 с
7. Орлов А.И. Основные требования к математическим методам классификatsiи //
Заводская лаборатория. Диагностика материалов. 2020. Т.86. № 11. – c. 67
8. Nishanov A., Ruzibaev O., Chedjou J. C., Kyamakya K., Abhiram, Kolli, De Silva,
Djurayev G., Khasanova M. Algorithm for the selection of informative symptoms in the
classification of medical data // Developments Of Artificial Intelligence Technologies In
Computation And Robotics, Volume:12, 2020, p. 647-658doi:10.1142/9789811223334_0078
5G MOBIL ALOQA TARMОQLARINING QURILISH ASOSLARI
Ruziyev Shoxrux Shoymurod o‘g‘li, UMFT
magistranti, sh.ruziyev@gmail.com
Annotatsiya. Ushbu maqolada 5G mobil aloqa tarmoqlarining qurilish asoslari,
texnologik yechimlari va avlodlar qiyosiy tahlili yoritilgan. 3G dan 5G NR gacha bo‘lgan
tarmoqlar tezlik, kechikish, arxitektura va xavfsizlik mezonlari bo‘yicha taqqoslangan.
O‘zbekiston uchun amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Kalit so‘zlar: mobil aloqa, 4G/LTE, 5G, kechikish, chastota diapazoni.
Аннотация. В данной статье рассматриваются основы построения сетей
мобильной связи 5G, технологические решения и сравнительный анализ поколений. Сети
от 3G до 5G NR сравниваются по скорости, задержке, архитектуре и безопасности.
Разработаны практические рекомендации для Узбекистана.
Ключевые слова: мобильная связь, 4G/LTE, 5G, задержка, частотный диапазон
Abstract. This article examines the fundamentals of 5G mobile network construction,
technological solutions, and a comparative analysis of generations. Networks from 3G to 5G NR
are compared in terms of speed, latency, architecture, and security. Practical recommendations
for Uzbekistan are developed.
Key words: mobile communication, 4G/LTE, 5G, latency, frequency range.
377
Kirish. Zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining jadal
rivojlanishi va raqamli iqtisodiyotning shakllanishi sharoitida mobil aloqa
tarmoqlari insoniyat hayotining ajralmas qismiga aylandi. Bugungi kunda
smartfonlar, planshetlar va boshqa aqlli qurilmalar orqali uzatiladigan ma’lumotlar
hajmi yildan-yilga misli ko‘rilmagan darajada o‘sib bormoqda. Aynan shu
ehtiyojni qondirish va kelajak texnologiyalarining poydevorini yaratish maqsadida
beshinchi avlod - 5G mobil aloqa tarmog‘i ishlab chiqildi.
5G texnologiyasi o‘zidan oldingi 4G/LTE tarmog‘iga nisbatan tubdan farq
qiluvchi xususiyatlarga ega: ma’lumot uzatish tezligi 10 Gbit/s gacha yetkazilishi,
kechikish vaqti (latentlik) 1 millisekund darajasiga tushirilishi hamda 1 kvadrat
kilometr maydoniga bir milliondan ortiq qurilmani bir vaqtning o‘zida ulash
imkoniyati bilan u butun sanoat va ijtimoiy hayotni inqilobiy tarzda o‘zgartirishi
kutilmoqda[1].
Mavzuning dolzarbligi shundaki, O‘zbekiston ham raqamli iqtisodiyotga
o‘tish strategiyasi doirasida 5G tarmoqlarini joriy etishga katta e’tibor qaratmoqda.
"Raqamli O‘zbekiston - 2030" dasturi hamda mamlakatimizdagi ko‘plab aqlli
shahar loyihalari muvaffaqiyatini bevosita 5G infratuzilmasining samarali qurilishi
belgilab beradi. Bundan tashqari, sanoat avtomatlashtirish, masofaviy tibbiyot,
avtonom transport vositalari va "Narsalar Interneti" (IoT) kabi istiqbolli sohalarda
5G tarmoqsiz rivojlanishni tasavvur qilish qiyin.
Ushbu mavzuning ahamiyati shundaki, 5G tarmog‘ini loyihalash va qurish
jarayoni yuqori darajadagi muhandislik bilimlari, chastota spektrini boshqarish,
antenna tizimlarini joylashtirish va tarmoq arxitekturasini optimallashtirish kabi
murakkab vazifalarni qamrab oladi. Kelgusi avlod mutaxassislari telekommunikatsiya muhandislari, tarmoq arxitektorlari va IT soha vakillari uchun
5G qurilishining asosiy tamoyillarini chuqur o‘rganish nafaqat kasbiy zaruriyat,
balki mamlakatimiz raqamli salohiyatini mustahkamlashga qo‘shilgan hissa
hamdir.
Asosiy qism. Jahоnda beshinсhi avlоd tarmоqlari paydо bо’lish bо’yiсha
taxmin, birinсhi navbatda MSE, 3GPP, ETSI kabi alоqa sоhasidagi xalqarо
tashkilоtlar standartlash rejalari bilan belgilangan. Mamlakatimizda 5G tarmоqlar
paydо bо’lish ushbu tarmоqning jоriy etish tartibga sоluvсhi bazaga tayanishi
kerak – сhastоtalar pоlоsalarni ajratish bо’yiсha davtlat kо’mitasi hamda 5G
xizmatlar kо’rsatishga оperatоrlarga litsenziyalar berish tartibiga о’zgarishlar
kiritish bо’yiсha Hukumat qarоrlari.
5G standartlashning asоsiy оrgani bо’lgan 3GPP rejalariga muvоfiq
standartlashning birinсhi fazasi 2018- yilda 15 reliz bilan yakunlanishi kerak.
Оldingi avlоdlar tarmоqlarni jоriy etish tajribasidan ma’lumki, texnik о’ziga
xоsliklarni ishlab сhiqishni yakunlash vaqtidan bоshlab bоzоra namuna paydо
bо’lishgaсha kamida 2 yil о’tadi[3].
Ishlab сhiqishni murakkablashtiruvсhi sabablardan biri – bu 5G сhastоtali
diapazоnlarda butunlay nоaniqlik. 5G uсhun 6 GGs dan past diapazоnda kengligi
500 MGs сhastоtalar pоlоsasi ajratish masalasida 4-yillik tadqiqоtlar davridan
keyingi Xalqarо radiоalоqa kоnferensiya XRK-15 muvaffaqiyatsiz natijalari 5G
378